Кіріспе
Үнді жазушысы және белсенді (1961 жылы туған)
Сузанна Арундати Рой (1961 жылдың 24 қарашасында туған) – үнді жазушысы, ең белгілі туындысы – 1997 жылы Букер сыйлығына ие болған «The God of Small Things» (1997) романы. Бұл роман эмигрант емес үнді жазушысының ең көп сатылған кітабы атанды.
Ерте өмір
Арундати Рой Үндістанның Мегалая штатындағы Шиллонг қаласында Кераладан шыққан малайлық джейкобит сириялық христиан әйелдер құқығын қорғаушы Мэри Рой мен Калькуттадан шыққан бенгалдық христиан шай плантациясының басқарушысы Раджиб Ройдың отбасында дүниеге келген. Ол өзінің брахман тегінен екендігі туралы тараған жалған ақпаратты жоққа шығарды. Олар сол жылы неке қиып, Үндістанның тәуелсіздік күресі туралы телесериал және "Анни" мен "Электрлік Ай" атты екі фильмде бірлесіп жұмыс істеді. Ол қазір Делиде тұрады. Бұл фильмдердің екеуін де оның күйеуі Прадип Кришен олардың некеде тұрған кезінде түсірген. Рой 1988 жылы "Анни оны сол адамдарға сыйлайды" фильмі үшін Ұлттық кино сыйлығының "Ең үздік сценарий" номинациясын жеңіп алды. 1994 жылы ол Фолан Девидің өміріне негізделген Шекхар Капурдың "Бандит патшайымы" фильмін сынап, көпшіліктің назарына іліккен.
Кішкентай нәрселердің Құдайы
Рой өзінің алғашқы романын, «Кішкентай заттардың құдайы», 1992 жылы жаза бастады және 1996 жылы аяқтады. Кітап жартылай автобиографиялық, ал маңызды бөлігі Айманамдағы балалық шағындағы тәжірибесін қамтиды. Ол «Нью-Йорк Таймс» газетінің тәуелсіз көркем әдебиет бойынша бестселлерлер тізімінде төртінші орынға ие болды. Кітап бастапқыда-ақ коммерциялық сәттілікке қол жеткізді: Рой аванс ретінде жарты миллион фунт стерлинг алды. Оны сыншылар «көркем әдебиеттің ерекше үлгісі», «бірден моральдық тұрғыдан өте күшті де, қиялы мол» деп бағалады, ал «Лос-Анджелес Таймс» газеті «жағымдылық пен кең көлемді роман» деп сипаттады. «Торонто Стар» газеті де оны «жайқын, сиқырлы роман» деп атады. «Тайм» журналы кітапты 1997 жылғы бес үздік кітаптың бірі деп таныды. Ұлыбританиядағы сыншылардың пікірі оңтайлы болмады, ал Букер сыйлығын беруге байланысты дау туды. 1996 жылғы Букер сыйлығының төрешісі Кармен Каллил романды «өтте нашар» деп атады, ал «Guardian» газетінің журналисі бәйқауды «күңкілді де көңіл көншітпейтін» деп сипаттады. Үндістанда кітап, әсіресе Ройдің туған штаты Кераланың сол кездегі бас министрі Э.К. Наянар, оның жыныстық қатынасты ашық сипаттағаны үшін сынады, соның салдарынан ол оның әдепсіздік туралы айыптауларына жауап беруге мәжбүр болды.
Кейінгі мансап
Ройдың романының сәттілігінен кейін, ол "Бяяньян ағашы" атты телесериал және "DAM/AGE: Арундати Роймен бірге түсірілген фильм" (2002) деректі фильмін жазды. 2007 жылдың басында Рой екінші романы "Ең зор бақыт министрлігі" жөнінде жұмыс істеп жатқанын мәлімдеді. Рой "Біз біртұтаспыз: тайпалық халықтарды тойлау" кітабына үлес қосты, ол 2009 жылы жарық көрді және әлемдік халықтардың мәдениетін, олардың әртүрлілігін және олардың өмір сүруіне төнетін қауіптерді зерттейді. Осы кітаптан түскен гонорар түгелдей жергілікті халықтардың құқықтарын қорғаумен айналысатын Survival International ұйымына беріледі. Рой заманауи саясат және мәдениет туралы көптеген эсселер жазды. 2014 жылы Penguin India оларды бес томдық жинақта жариялады. 2016 жылдың қазан айында Penguin India және Hamish Hamilton UK оның екінші романы "Ең зор бақыт министрлігі" 2017 жылдың маусым айында жарық көретінін хабарлады. Роман 2017 жылғы Man Booker Prize тізіміне ілікті және 2018 жылдың қаңтарында National Book Critics Circle Award сыйлығының финалисі атанды. Рой өзінің "Азади" кітабының француз тіліне аудармасы үшін 45-ші Еуропалық эссе сыйлығының иегері болды.
Қолдау
1997 жылы "The God of Small Things" атты еңбегін жарық көргеннен бері Рой уақытының көп бөлігін саяси белсенділік пен ғылыми-публицистикалық шығармаларға (әлеуметтік мәселелерге арналған эсселер жинағы сияқты) арнады. Ол антиглобализациялық / альтер-глобализациялық қозғалыстың өкілі және неоимпериализм мен АҚШ-тың сыртқы саясатының қатал сыншысы. Ол Үндістанның ядролық қару саясатына, сондай-ақ индустрияландыру мен экономикалық өсуге қарсы тұрады (оны ол "геноцидтік потенциалмен шифрланған" деп сипаттайды, "Listening to Grasshoppers: Field Notes on Democracy" еңбегінде). Ол сондай-ақ 2001 жылы Үндістан Парламентіне жасалған шабуыл және Батла Хаус оқиғасы кезінде Үндістан полициясы мен әкімшілігінің әрекеттеріне күмән келтіріп, елде "күмәнді террористік шабуылдардың, тұманды тергеулердің және жалған кездесулердің" тарихы бар екенін айтты. Оның пікірінше, митингтер Кашмир халқының Үндістанмен бірігуге емес, одан бөлінуге ниеттенгенін көрсетеді. Оның бұл сөздеріне Үндістан Ұлттық Конгресі мен Бхаратия Жаната партиясы наразылық білдірді. Оған тарих білімін жаңартқан жөн болар еді және 1947 жылғы 26 қазанда бұрынғы билеуші Махараджа Хари Сингхтің Индия Одағына қосылу туралы құжатқа қол қойғанын білуі керек еді. Осының нәтижесінде, бұл штат бұрынғы княздықтар сияқты Үндістанның ажырамас бөлігіне айналды.
Сардар Саровар жобасы
Рой белсенді Медха Паткармен бірге Нармада бөгеті жобасына қарсы науқан жүргізді, бөгеттің жарты миллион адамды аз немесе ешқандай өтемақысыз қоныстандыратынын және жобаланған суару, ішу суы және басқа да пайдалардың қамтамасыз етілмейтінін айтты. Рой Букер сыйлығының ақшалай сомасын, сондай-ақ жобаға қатысты кітаптарынан түскен гонорарды Нармада Бачао Андоланға сыйлады. Рой Фрэнни Армстронгтың 2002 жылы түсірген "Drowned Out" атты деректі фильмінде де көрінеді. Ройдың Нармада бөгеті жобасына қарсылығы Гуджараттағы Конгресс және БЖП басшылары тарапынан «Гуджаратты қаралау» деп сынға алынды. 2002 жылы Рой Үндістанның Жоғарғы Сотынан келген шақыру қағазына жауап ретінде соттың негізсіз және кемшіліктері бар петицияға сүйене отырып, сотқа шақыру ісін бастау туралы шешімі, сонымен қатар әскери келісімшарттардағы жемқорлық туралы айыптауларды қараудан бас тартуы, істердің көптігін айту арқылы сын мен наразылықты үнсіздендіруге «күдікті бейімділікті» білдіреді деді. Сот Ройдың мәлімдемесін, ол оны қайтарып алуға немесе кешірім сұрауға бас тартты, қылмыстық құлық деп таныды, оны «символдық» бір күндік түрмеге қамауға үкім етті және 2500 рупий айыппұл салды. Рой түрме жазасын өтеді және қосымша үш айға сотталудың орнына айыппұл төледі. Қоршаған ортаны зерттеуші тарихшы Рамачандра Гуха Ройдың Нармада бөгетіне қатысты белсенділігін сынға алды. Оның «батылдығы мен адалдығын» мойындаған Гуха, оның жақтаушылығы шамадан тыс және өзімшіл екенін айтады. «Ройдың әсте салдауға және қарапайымдауға бейімділігі, оның әлемге қатысты манихейлік көзқарасы және оның ызалы, тілдік айқайы қоршаған ортаны талдауға жағымсыз үн берді». Ол «Нармаданы сақтайық» қозғалысының арызын қараған Жоғарғы Сот судьяларын Ройдың сынағанын немқұрайлылық және жауапкершіліксіздік деп атады. Рой оның жазуы ыстық, истерикалық тонмен қасақана жасалғанын айтады: «Мен истерикалықпын. Мен төбеден айқайлап тұрмын. Ол және оның сыпайы клубы «Шшш, көршілерді оятып қоясың!» дейді. Мен көршілерді оятуым керек, менің мақсатым осы. Мен барлығының көзін ашуымды қалаймын». Гейл Омведт пен Рой Нармада бөгеті қозғалысы бойынша Ройдың стратегиясы туралы ашық хаттар арқылы қызу, бірақ құрылтайлық пікір алмасты. Белсенділер бөгет құрылысын тоқтатуды талап ету керек пе (Рой) немесе аралық баламаларды іздеу керек пе (Омведт) деген мәселеде келіспейді.
Үндістанның ядролық қару-жарағы
Үндістанның Раджастхан штатындағы Похранда ядролық қару сынағын жүргізуіне жауап ретінде Рой Үндістан үкіметінің ядролық саясатын сынаған "Қиялдың соңы" (1998) атты туындысын жазды. Ол "Тұрмыс құны" (1999) жинағында жарияланды, онда ол сондай-ақ Үндістанның Махараштра, Мадхья-Прадеш және Гуджарат штаттарының орталық және батыс аймақтарындағы ірі гидроэлектрлік бөгеттер жобаларына қарсы күресті.
Израиль
2006 жылдың тамызында Рой Ноам Чомски, Говард Зинн және басқалармен бірге 2006 жылғы Ливан соғысын "әскери қылмыс" деп атап, Израильді "мемлекеттік терроризм" деп айыптап, "Гардиан" газетінде жарияланған хатқа қол қойды. 2007 жылы Рой "Израиль терроризмін жойқыштар" және Оңтүстік-Батыс Азия, Солтүстік Африка аймағының ЛГБТ өкілдері бастаған ашық хатқа қол қойған 100-ден астам суретші мен жазушының бірі болды. Олар Сан-Францискодағы Халықаралық ЛГБТ кинофестивалінен "Израильдің саяси және мәдени институттарына халықаралық бойкот шақыруларын құрметтеу үшін, ЛГБТ кинофестиваліне Израиль консульдығының демеушілігін тоқтатуды және Израиль консульдығымен бірлесіп шаралар ұйымдастырудан бас тартуды" сұрады. 2021 жылғы Израиль-Палестина дағдарысы кезінде ол палестиналықтардың қарсы тұру құқығын айта келе, Хамас ракеталық шабуылдарын қорғады. 2023 жылдың желтоқсанында Израильдің Газаны бомбалау науқаны кезінде Рой: "Егер біз Израильдің палестиналықтарды ашық түрде қырғынға салуы туралы ештеңе айтпасақ, тіпті ол біздің жеке өміріміздің ең жеке бөлмелеріне тікелей эфирде көрсетілсе де, біз оған серік болып табыламыз".
2001 жылы Үндістан парламентіне шабуыл
Рой 2001 жылы Үндістан Парламентіне жасалған шабуылға қатысты тергеу және айыпталушылардың соты туралы сұрақтар көтерді. Оның сөзінше, Мұхаммед Афзал Гуру кінәлі емес, жала жабылып, құрбан болды. Ол іс бойынша сот және тергеу процесіндегі кемшіліктерге назар салып, осы күнгейінше іс шешілмегенін айтады. Гурудың асылуы туралы кітабында ол террористик шабуылға мемлекеттің қатысқандығын көрсететін дәлелдер бар екенін мәлімдеді. Журналист Правин Свами The Hindu газетіндегі редакциондық мақаласында Ройдің мемлекет қатысы туралы дәлелдері "тартымды әсер үшін іріктелген" деген пікір білдірді. Рой сондай-ақ, осы мәселелер бойынша парламенттік сауалнама жүргізілген кезде Гуруға тағайындалған өлім жазасын тоқтатуды талап етті және сот процесін баспасөзде жариялауды сынға алды. БЖП өкілі Пракаш Жавадекар Ройді Афзалды "соғыс тұтқыны" деп атағаны үшін сынап, оны "өз идеологиясының тұтқыны" деп атады. Афзал 2013 жылы асылды. Рой бұл оқиғаны "Үндістан демократиясының бетіне түскен дақ" деп сипаттады.
Мутанга оқиғасы
2003 жылы Кераладағы Адиваси Готра Маха Саба, Адивасилердің жер құқығы үшін күрескен әлеуметтік қозғалыс, Керала мен Карнатака шекарасындағы Мутанга қорығында бұрынғы эвкалипт плантациясының бір бөлігін жаппай иемденуді ұйымдастырды. 48 күннен кейін, тұрғындарды күшпен шығарып салу үшін полиция күштері жіберілді. Оқиға кезінде қозғалыстың бір қатысушысы мен полиция қызметкері қаза тапты, ал қозғалыстың көшбасшылары тұтқындалды. Рой аталған аймаққа сапар шегіп, түрмедегі қозғалыстың көшбасшыларымен кездесті және Кераланың сол кездегі премьер-министрі А.К. Антониге ашық хат жолдап, "Сіздің қолыңыз қанға мал" деп жазды.
2008 жылғы Мумбай шабуылдары туралы пікірлер
The Guardian газетінде жарияланған пікір мақаласында Рой 2008 жылғы қарашадағы Мумбай шабуылдарын жеке қарастыруға болмайтынын, оны аймақтың тарихы мен қоғамындағы кең таралған кедейлік, Үндістанның бөлінуі ("Британ империясының бізге жасаған соңғы қиянаты"), 2002 жылғы Гуджараттағы зорлық-зомбылық кезіндегі қасіреттер және Кашмирдегі ағымдағы қақтығыс сияқты мәселелермен байланыстырып қарастыру қажет екенін айтты. Осы мақалада Рой "ешқандай жағдай террорлық әрекеттерді ақтамайды" деп сенетінін және терроризмді "адамгершіліксіз идеология" деп атады. Рой Пәкістанмен соғысқа қарсы ескертіп, "террорлық шабуылдың бастауын анықтау және оны бір ғана мемлекеттің шегінде оқшаулау қиын" екенін, ал соғыс "барлық аймақты хаосқа ұрындыруы" мүмкін екенін мәлімдеді. Оның бұл сөздерін Салман Рушди және басқалар қатты сынап, оны Мумбай шабуылдарын Кашмирмен және Үндістандағы мұсылмандарға жасалған экономикалық әділетсіздікпен байланыстырғаны үшін айыптады. Рушди Ройді Тадж-Махал сарайы мен мұнарасының мәртебесіне шабуыл жасағаны үшін айрықша сынады. Үндістандық жазушы Тавлин Сингх Ройдың бұл пікірін "Үндістанға және үнді мәдениетіне қарсы оның тағы бір ашу-ызалы сөйлеуі" деп сипаттады.
Шри-Ланка үкіметін сынға алу
"The Guardian" газетінде Рой Шри-Ланкада тамилдерге қарсы үкімет тарапынан ұйымдастырылған геноцид болуы мүмкін екеніне халықаралық назар аударуды сұрады. Ол тамилдерді күштеп лагерьтерге жинау туралы хабарларды, оны "ашық, қайсары нәсілшіл соғыстың" бір бөлігі деп сипаттады. Сондай-ақ, ол "Шри-Ланка үкіметі геноцидке телуі мүмкін әрекеттерге қадам басуға жақын" деді. Рой мұндай айыптаулар туралы былай деді: "Тек өздері үшін ғана әділдік көре алатын, бірақ барша үшін емес, мұндай көзқарастағы адамдарды мен құрметтей алмаймын. Дегенмен, менің ойымша, LTTE және оның зорлық-зомбылыққа құштарлығы Шри-Ланка үкіметі мен Сингала қоғамының ондаған жылдар бойы тамил халқына жасаған қорқынышты, нәсілшіл, әділетсіздіктің нәтижесінде қалыптасқан".
Нахзалиттер туралы пікірлер
Рой Үндістан үкіметінің Үндістандағы нахалиттік маоистік көтеріліске қарсы қарулы әрекеттерін сынап, оны "елдегі ең кедей адамдарға қарсы соғыс" деп атады. Оның сөзінше, үкімет "халық алдындағы жауапкершілігінен бас тартып", өзімен түсіністік меморандумына қол қойған корпорацияларға көмек көрсету үшін нахалиттерге қарсы шабуылға шықты. Оның пікіріне түрлі жақтардан қолдау білдірілгенімен, Ройдың маоистерді "Гандишілдер" деп сипаттауы дау тудырды. Басқа мәлімдемелерінде ол нахалиттерді "бір жағынан патриоттар" деп сипаттап, "конституцияны іске асыру үшін күресіп жатыр, ал үкімет оны бұзып жатыр" деді. Дели қалалық соты полицияға қылмыстық іс қозғау туралы талапқа жауап беруді бұйырды, себебі орталық үкімет Ройға қарсы қудалау шараларын қолдануға тырыспады, бұл айыптамалардың орынсыз екенін мәлімдеді.
Анна Хазареге сын
2011 жылдың 21 тамызында Анна Хазаренің сыбайлас жемқорлыққа қарсы науқанының қақ бөлігінде Рой «The Hindu» газетінде жарияланған мақаласында Хазаре мен оның қозғалысын сынап жазды. Мақалада ол Хазаренің діни бейтараптығына күмән тудырып, науқанның корпоративтік қолдауын, күмәнді уақытын, Хазаренің жеке сектордағы сыбайлас жемқорлық туралы үнсіздігін атап өтті. Ол Локпалдың «бір емес, екі олигархияны» құрып қалуы мүмкін екенінен қорқыныш білдірді. «Оның әдістері Гандилік болуы мүмкін, бірақ талаптары одан мүлдем өзгеше» деді ол және «тек Үкіметті қаралап, олар» мемлекеттік инфрақұрылым мен Үндістанның табиғи ресурстарын жекешелендіруді көбірек талап етуге дайындалып жатыр деді. Рой сондай-ақ электрондық бұқаралық ақпарат құралдарын науқанды артық үлкейтуде деп айыптады. «Kindle Magazine» журналына берген сұхбатында Рой аштық акцияларының «саяси жұмылдыру құралы ретінде» қаншалықты тиімді жұмыс істейтінін анықтауда бұқаралық ақпарат құралдарының жарнамасы мен аудиторияның рөлін атап өтті. Хазаренің аштығына қарағанда Иром Шармиланың құқық қорғау органына заңсыз күш қолдануға жол бермейтін заңды жою талабымен өткізген он жылдық аштығына қарағанда көбірек назар аударылғанын айтты. Ройдың «Jan Lokpal» заң жобасын маоистермен салыстырып, екеуінің де «Үндістан мемлекетін құлатуды» көздегенін мәлімдегені «Team Anna» мүшелерінің наразылығын тудырды. Медха Паткар Ройдың пікірін «қателік» деп бағалап, қозғалыстың «бейбіт, зорлықсыз» сипатын атап өтті. Рой сондай-ақ «сыбайлас жемқорлыққа қарсы» науқанның – барлық бағыттарды қамтитын науқан екенін, оған солшылдардан оңшылдарға дейін, тіпті сыбайлас жемқорлардың өзі де кіретінін айтты. «Мен күшті сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңға қарсы емеспін, бірақ сыбайлас жемқорлық – проблеманың көрінісі ғана, проблеманың өзі емес» деді ол. Модидің Үндістанды батыс әлеміндегі көптеген адамдардың түсінбейтіндей деңгейде бақылайтынын айтты: «Ол – жүйе. Оған БАҚ, армия, сот және көпшілік дауыс қолдау көрсетіп отыр. Барлық институттар өздерінің міндетін орындап жатыр». Ол болашаққа үмітсіздікпен қарап, Модидің орталықтандырылған индуисттік мемлекет құру жоспарларын көпмәдениетті субконтинент үшін «өзіне-өзі зиян келтіру» деп атады. 2021 жылдың 28 сәуірінде «The Guardian» газеті Ройдың COVID-19 пандемиясына үнді үкіметінің жауабын «адамзатқа қарсы қылмыс» деп сипаттаған мақаласын жариялады. «The Washington Post» Ройдың пандемияны басқарудағы Модині сынағанын жазды. Ройдың мақаласы «The Wire» сайтында да жарияланды.
Ұлттық тізілімдер туралы ескертулер
2019 жылдың 25 желтоқсанында Дели университетінде сөйлеген сөзінде Рой халықты ұлттық халық тізілімі жүргізілетін кезеңде билікті жаңылыстыруға шақырды, бұл тізілім ұлттық азаматтар тізілімінің дерекқоры ретінде пайдаланылуы мүмкін екенін айтты. Оның бұл сөздерін Конгресс пен Бхаратия Джаната Партиясы (БЖП) сынға алды. Оған қатысты Делидегі Тилак Марг полиция бөлімшесінде Үндістан қылмыстық кодексінің 295А, 504, 153 және 120Б баптары бойынша шағым тіркелді. Рой: "Мен азаматтық мойынсұнбаушылықты күлімсіреп жасауды ұсынғанмын" деп жауап берді және оның сөздері дұрыс емес көрсетілгенін мәлімдеді.
Марапаттар
Рой 1997 жылы «Шағын нәрселердің құдайы» романы үшін Букер сыйлығымен марапатталды. Сыйлықтың құны шамамен 30 000 АҚШ долларын құрады және «Бұл кітап берген барлық уәдесін орындайды» деген мақтау айтылды. Рой алған сыйлық ақшасын, сондай-ақ кітабынан түскен авторлық гонорарларын адам құқықтары қозғалысына жұмсады. Букер сыйлығына дейін Рой 1989 жылы «Анни оны сол адамдарға береді» фильмінің сценарийі үшін Ұлттық кино сыйлығын жеңіп алды, онда ол кәсіби білім беру ұйымдарында студенттер арасындағы күйзелісті бейнеледі. 2002 жылы ол «дүниедегі ең күшті үкіметтер мен корпорациялардың салқынына ұшыраған азаматтық қоғамдар туралы» жұмысы үшін Ланнан қорының мәдени бостандық сыйлығын алды, бұл «оның өмірін және еркіндік, әділдік және мәдени алуан түрлілік үшін күрестегі үздіксіз еңбегін құрметтеу» мақсатында жасалды. 2003 жылы Сан-Францискодағы Global Exchange Адам құқықтары сыйлығында Бьянка Джаггер, Барбара Ли және Кэти Келлимен бірге «Бейбітшілік әйел ретінде» арнайы құрметке ие болды. Рой 2004 жылдың мамыр айында әлеуметтік науқандардағы еңбегі мен зорлықсыздыққа шақыруы үшін Сидней бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. Сол жылы ол Сеймур Хершпен бірге Ұлттық ағылшын тілі мұғалімдерінің кеңесінен Оруэлл сыйлығын алды. 2006 жылдың қаңтар айында ол «Шексіз әділдіктің алгебрасы» атты қазіргі заманғы мәселелерге арналған эсселер жинағы үшін Үндістанның әдебиет академиясының ұлттық сыйлығы – Сахитья Академия сыйлығын алды, бірақ ол оны «Үндістан үкіметінің АҚШ саясатын қолдауына, «индустриялық жұмысшыларды қатыгездікке ұшырату, әскерилендіру және экономикалық неолиберализмді күшейту» саясатына наразылық білдіре отырып қабылдаудан бас тартты». 2011 жылдың қарашасында ол ерекше жазу үшін Норман Мейлер сыйлығымен марапатталды. Рой 2014 жылы Time журналының «әлемдегі ең ықпалды 100 адам» тізіміне енді.
Көркем әдебиет
Жоқ. ТақырыбыБаспасыЖылыISBN1Шағын нәрселердің құдайыФламинго19972Ең жоғары бақыт министрлігіХэмиш Гамильтон2017