Кіріспе
Э. М. Форстердің 1924 жылғы романы «Үндістанға жол» – ағылшын жазушысы Э. М. Форстердің 1924 жылғы романы. Ол Modern Library-нің XX ғасыр ағылшын әдебиетінің 100 ұлы шығармасының бірі ретінде таңдалды және 1924 жылы көркем әдебиет саласындағы Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығына ие болды. Time журналы осы романды «Барлық уақыттың 100 романы» тізіміне қосты. Роман Форстердің Үндістандағы тәжірибесіне негізделген, ал атауы Уолт Уитменнің 1870 жылғы «Жасыл жапырақтардағы» «Үндістанға жол» атты өлеңінен алынған. Оқиғаның төңірегінде доктор Азиз, оның британдық досы Мистер Сирил Филдинг, миссис Мур және мисс Адела Квестед секілді төрт кейіпкер айналады. Марабар үңгірлеріне (Бихардағы Барабар үңгірлерінің үлгісі бойынша) жасалған саяхат барысында Адела өзін доктор Азизбен үңгірдің бірінде жалғыз қалғандай сезінеді (бірақ ол мүлдем басқа үңгірде болады; шабуылшы нақты болған жоқ па, әлде үңгірге реакция болған жоқ па – белгісіз), одан кейін қорқып қашып кетеді; доктор Азиз оған шабуыл жасауға тырысқан деп есептеледі. Азиздің соты, оған дейінгі және одан кейінгі оқиғалар отаршылдық дәуірінде үндістер мен британдықтар арасындағы нәсілдік шиеленістерді және ұждансыздықтарды шиеленіске жеткізеді.
A Passage to India is a 1924 novel by English author E. M. Forster set against the backdrop of the British Raj and the Indian independence movement in the 1920s. It was selected as one of the 100 great works of 20th century English literature by the Modern Library and won the 1924 James Tait Black Memorial Prize for fiction. Time magazine included the novel in its "All Time 100 Novels" list. The novel is based on Forster's experiences in India, deriving the title from Walt Whitman's 1870 poem "Passage to India" in Leaves of Grass. The story revolves around four characters: Dr. Aziz, his British friend Mr. Cyril Fielding, Mrs. Moore, and Miss Adela Quested. During a trip to the fictitious Marabar Caves (modeled on the Barabar Caves of Bihar), Adela thinks she finds herself alone with Dr. Aziz in one of the caves (when in fact he is in an entirely different cave; whether the attacker is real or a reaction to the cave is ambiguous), and subsequently panics and flees; it is assumed that Dr. Aziz has attempted to assault her. Aziz's trial, and its run up and aftermath, bring to a boil the common racial tensions and prejudices between Indians and the British during the colonial era.
Өмірбаян
"Үндістанға жол" Форстердің 1912–13 жылдардағы Үндістан сапасы мен 1921–22 жылдары Девас аға махараджасы Тукоджирао III-нің жеке хатшысы қызметін атқарған кезеңін көрсетеді. Ол осы кітапты досы Росс Масудқа арнады.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Британдық мұғалім Адела Квестед пен оның қарт досы Мур ханым ойдан шығарылған Үндістанның Чандрапур қаласына барады. Адела Мурдың ұлы, қалалық судья Ронни Хизлопқа үйленгісі келетінін шешеді. Осы арада жас үнді мұсылман дәрігері доктор Азизді достарымен бірге тамақтанып жатқан майор Каллендар шақырады, бірақ ол кешіктіріледі. Әзиз оның кеткенін көріп, қайғырып, сүйікті мешітіне кіреді. Мұра ханымды көріп, оған осы қасиетті орынды қорламай, екеуі сөйлесіп, достар ретінде бөліседі. Кейінірек Мур ханым өз тәжірибесін айтып бергенде, Ронни жергілікті адамның еріншектігіне ашуланады. Жаңа келгендер үндістермен кездесуге ниет білдіргендіктен, қалалық салық жинаушы мистер Туртон бірнешеуін үйіне шақырады, бірақ үндістердің ұялшақтығы мен британиялықтардың фанатизміне байланысты партия ыңғайсыз болып шығады. Сондай-ақ, Чандрапурдағы үндістер үшін мемлекеттік колледждің директоры Сирил Филдлинг Адела мен Мур ханымды өзімен және Нараян Годболе есімді индус брахман профессорымен бірге шай ішуге шақырады. Аделаның өтініші бойынша, ол доктор Азизге шақыруын береді. Тойда Филдлинг пен Азиз дос болады, ал Азиз миссис Мур мен Аделаны алыс Марабар үңгірлерін көруге алып кетуге уәде береді. Ронни келіп, Аделаның доктор Азиз және профессор Годболмен бірге "жұмыссыз" екенін көріп, тойды әдепсіз тоқтатады. Әзиз әйелдерді уәдесін орындамағаны үшін ренжітеді деп қате ойлайды және өзі үшін үлкен шығынға үңгірге шығуды ұйымдастырады. Филдлинг пен Годбол экспедицияға еріп барады, бірақ пойызды кешіктіреді. Олар барған алғашқы үңгірде миссис Мур клаустрофобияға ұшырап, эходан алаңдайды. Ол одан әрі жүруден бас тартқан кезде, Адела мен Азиз жоғарғы үңгірлерге барады. Аделаның бірнеше әйелі бар ма деп сұрағанда, Азиз оның ашық-айқын сөзінен алаңдайды және өзін жинап алу үшін үңгірге қашады. Ол сыртқа шыққанда, оған Adela үңгірге жалғыз кіргенін айтады. Аяз экскурсоводпен айтысып, Аделаның аяқ киім көздерін жерден сындырып алып, қалтасына салады. Содан кейін ол төбеден төмен қарай қарап, Филдлингпен бірге көлікпен келген Мисс Дерекпен сөйлесіп жатқан Аделаны көреді. Азиз жүгіріп келіп, Филдингпен қоштасады, бірақ Мисс Дерек пен Адела Филдингті, Мур ханым мен Азизді қалдырып, поездмен Чандрапурға қайтады. Азиз келген кезде тұтқындалып, Аделаға жыныстық қатынаста қол сұққан деп айыпталады. Сотқа дейінгі кезек нәсілдік шиеленісті арттырады. Адела Азиздің үңгірге кіргенін және оның оған қарсы айналасындағы көздерін сілтеп, оны қорғайтынын айтады. Тек дәлел ретінде Азиздің көзіндегі көздіктерді қарастырамыз. Филдлинг Азиздің кінәсіздігіне сенетінін мәлімдегенде, оны қан сатқын деп айыптады. Сот процесін күтіп тұрған кезде, Мур ханым өзінің әлсіреп бара жатқан денсаулығына алаңдайды; Англияға кемемен бара жатып, ол жолда қайтыс болады. Сот барысында Адела үңгірдің үндеуінен де дәл солай адасып қалғанын мойындайды. Ол өзіне кім немесе не шабуыл жасағанын білмей, айыптауды тоқтатпауды талап еткеніне қарамастан, айыпты қайтарып алады. Істі тоқтатқаннан кейін, Хейзлоп Аделамен болған келісімін бұзады және ол Англияға оралуды ұйымдастырғанға дейін Филдлингтің үйінде қалады. Ол ақталғанмен, Азиз Филдингтің өмірін құртқанынан кейін Аделамен достыққа түскеніне ашулы. Бұл ер адамдық іс деп сенген Филдлинг Азизді ақшалай өтемақы іздемеуге сендіреді, бірақ ерлердің достығы бұзылады және Филдлинг Англияға кетеді. Адиланы ақша үшін үйленуге барады деп сенген Әзиз досының сатқындығы туралы ойға ашуланып, ақ адаммен ешқашан дос болмауға ант береді. Екі жылдан кейін Азиз индустар билеген Мау штатына көшіп келеді және Филдлинг қайтып оралған кезде Раджаның бас дәрігері болып табылады, ол Стеллаға, Мур ханымның екінші некеден туған қызына үйленген. Екеуі кездесіп, Әзиз әлі де Филджингке тартылып отырса да, Үндістан британдық биліктен тәуелсіз болғанша, олар шынымен дос бола алмайтынын түсінеді.
Әдеби сын
"Үндістанға жол" кітабына қатысты сын-тексерулер көбінесе оның жазылған дәуіріне және сын тұжырымдамасының мәніне байланысты. Көптеген ертерек сыншылар Форстердің кітабында отарлаушылар мен отарланғандар арасындағы лайықсыз досстық бейнеленгенін айтса, жаңа сын-тексерулер романдағы сексизм, расизм және империализмтің суреттелуіне назар аударады. "Үндістанға жол" кітабы жарық көрген кездегі рецензиялар Форстердің өзінің Үндістандағы тәжірибесінен алған нақты егжей-тегжейлер мен көзқарастарға күмән келтірді. Алғашқы сыншылар Азиз бен Филдинг арасындағы этностық достастыққа алаңдаушылық білдірді. Басқалары бұл кітапты адамгершілік қарым-қатынастардың маңыздылығы және колониализмнің үнді қоғамына тигізген әсері туралы гуманистік көзқарастың бұрмалануы ретінде қарастырды. Соңғы кездері постколониалдық теоретиктер мен әдебиет сыншылары бұл мәтінді шығыстанушылық көркем шығарма ретінде қайта қарастырып, еуропалықтардың колониалдық қарым-қатынастар туралы әңгімесіне үлес қосады деп санайды. Бүгінде бұл кітап Джозеф Конрадтың "Жүректегі қараңғылық" және Рудьярд Киплингтің "Ким" кітаптарымен қатар постколониалдық шығыстану дискурсының маңызды мәтіндерінің бірі болып табылады. Алайда, Бенита Парри бұл кітаптың Үндістанды "жаһандықты азайтатын, математика, ғылым және технология, тарих, лингвистика және құқықтанудың ұзақ дәстүрлеріне орын бермейтін" тұманды кеңістік ретінде бейнелейтінін айтады. Стереотиптер мен шығыстанушылық ойлар постколониалдық сын-тексерулерде де зерттеледі. Сәйіт Форстердің британдық-үнді қарым-қатынасы мәселесін әңгімеде мұсылмандар мен индустарды бөлу арқылы қарастыратынын айтады. Оның пікірінше, Форстер исламды батыстық құндылықтармен және көзқарастармен байланыстырса, индуизмді хаостық және тәртіпсіз деп көрсетеді, содан кейін индуистік кейіпкерлерді негізгі сюжет үшін фон ретінде пайдаланады. Басқа ғалымдар бұл кітапты постколониалдық және феминистік көзқараспен қарастырды. Марьям Васиф Ханның кітапқа жасаған талдауы "Үндістанға жол" романының гендерлік мәселелерге және империядағы британдық әйелдің орнына қатысты түсініктеме екенін көрсетеді. Хан "Шығысқа" өздерінің британдық әлеуметтік рөлдерінен азат болу үшін келген әйел кейіпкерлерінің ағылшын әйелдері мен олардың үйдегі әлеуметтік рөлдері арасындағы қайшылықты бейнелейтінін, және "колонияда форма мен дауыс тапқан жаңа феминизмнің" пионер ағылшын әйелдерінің тарихын айтатынын дәлелдейді. Сара Сулери де кітаптың Үндістанды шығыстанушылық тұрғыдан бейнелеуін және, әсіресе Азиз жағдайында, денелерді жеке тұлғалар емес, жыныстық объектілер ретінде пайдалануын сынға алды.
Бейімделулер
1948 жылы Джордж Леффертстің пьесаға бейімдеуі NBC Университет театрында көрсетілді, онда Альма Лоутон, Бен Райт және Джозеф Шилдкраут доктор Азиз рөлінде ойнады. «Үндістанға жол» (пьеса) – Санта Рама Раудың роман негізінде 1960 жылы Вест-Эндте және 1962 жылы Бродвейде қойылған пьесасы. 1965 жылы пьесаның BBC теледидарлық нұсқасы «Play of the Month» сериясында көрсетілді. Үнді кинорежиссері Сатьяжит Рэй романды театрға бейімдеуді түсіруді жоспарлаған, бірақ жоба іске аспады. Дэвид Лин режиссерлік еткен 1984 жылғы фильмде Джуди Дэвис, Виктор Банерджи, Джеймс Фокс, Пегги Эшкрофт және Алек Гиннес түсті, ол екі «Оскар» және көптеген басқа да наградаларды жеңіп алды. Мартин Шерман сахна үшін қосымша нұсқа жазды, ол 2002 жылы Ричмондтағы Shared Experience-де тұсаукесерін көрсетті. Бұл пьеса Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапармен жүріп, 2004 жылдың қараша айында Бруклиндегі Харви театрында қойылды.
Қолжазба
1960 жылы Форстер «Индияға жол» қолжазбасын Руперт Харт-Дэвисқа сыйлады, ол оны Лондон кітапханасына қаржы жинау үшін сатты. Бұл ағылшын тіліндегі заманауи қолжазба үшін сол кездегі рекордтық £6,500 соманы әкелді.