Кіріспе

Солтүстік Норвегиядағы қала

Мо-и-Рана – Норвегияның Нордланд округіндегі Рана муниципалитетінің әкімшілік орталығы. Ол Нордландтың Хельгеланд аймағында, Солтүстік поляр шеңберінен оңтүстікке қарай орналасқан. Қаланың маңындағы елді мекендерге солтүстіктегі Басмоен және Иттерен, оңтүстік-шығыстағы Грубен, шығыстағы Селфорс және оңтүстіктегі Ага/Хаукнес/Дальсгренда жатады. "Mo i Rana" атауы оны басқа Мо деп аталатын жерлерден (соның ішінде Хельгеландта орналасқан Мосьоен қаласы да бар) ажыратады. 1999 жылға дейін қаланың пошталық мекенжайы "Mo 8600" болды, кейін "Mo i Rana 8600" деп өзгертілді. Бүгінде пошталық мекенжайы "8622 Mo i Rana". Қаланың халқы (2018 жылғы мәлімет бойынша) 18 866 адамды құрайды. Бұл оны Хельгеландтың ең ірі қаласы және Нордланд округінің Бододан кейінгі екінші ірі қаласы етеді.

Атауы

Мо-и-Рана деген атау тікелей аударғанда "Ранадағы Мо" дегенді білдіреді. Қала (бастапқыда приход) ескі Мо шаруашылығының атымен аталған, себебі алғашқы Мо шіркеуі сол жерде салынған және қазіргі Мо қаласының орны да сонда. Атау móar сөзінен туындаған, ол "сортаң" дегенді білдіретін сөздің көпше түрі. Соңғы бөлігі – үлкен Рана муниципалитетінің аты, ол "шапшаң" немесе "жылдам" дегенді білдіреді, бұл қаланың жанынан ағып өтетін Ранфьордендегі судың жылдам ағысына сілтеу болуы мүмкін. Бастапқыда ауыл (кейіннен өсіп келе жатқан қала) көбінесе жай ғана Мо деп аталды, бірақ Норвегияда осы атпен көптеген елді мекендер болғандықтан, Ранадағы Мо деп нақтылай бастады. Қала өсіп, елде кеңінен танымал болған сайын, толық атау жиі қолданылатын болды. Жергілікті тұрғындар оны әлі де Мо деп атай беруі мүмкін. Сонымен қатар, Mo i Rana туралы сөз болғанда, Mo деген қысқаша атау да қолданылуы мүмкін.

Білім

Мо-и-Рана қаласында Норд университетінің Helgeland кампусы орналасқан, ол дүкендерге, кафелерге, барларға, кинотеатрға, театрға, жаттығу орталықтарына және әуежайы бар көлік қызметтеріне жақын жерде. Кампуста Норд университетінен шамамен 470 студент және серіктес оқу орындарынан 330 студент оқиды. Helgeland кампусы 2013 жылы ашылды және Норвегияның ең жаңа кампустарының бірі болып табылады. Studentorganisasjonen Helgeland (SOH) – Норд университетінің Helgeland кампусындағы студенттік ұйымы. Ұйым 2013 жылдың 14 сәуірінде құрылды, бұрын Rana Studentforening деп аталған, бірақ 2020 жылы аймақтық бас ұйым Studentorganisasjonen Nord құрамына кірген кезде атауы өзгертілді.

Тарих

Кен өндіру, қайық жасау (Нордленд қайықтары) және аң аулау/балық аулау Ранадағы негізгі тұрмыс көрік көзі болған. 1730 жылдың жазынан бастап Мода саам базары ашылды. Базар 1810 жылға дейін негізгі шіркеу жерінде өткізілді. 1860 жылы патшалық билікпен лицензияланған көтерме саудагер Л. А. Мейер сауда орталығын ашты. Мейер шведтермен ұн, сельдь және темекі, бұғы еті, тері және мүйізбен сауда жасады. Швециямен сауда, әсіресе 1892 жылдан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыстың басына дейінгі Швецияның қиын экономикалық жылдарында күшейді. Қазіргі серуендеу жолдарының көбі бастапқыда Швециядан Мо-и-Ранаға тау тұрғындарының сауда жолдары болған. Мысалы, Аммарнас қаласындағы Виндельфьеллен табиғи қорығынан басталып, Виндель өзенінің бойымен жүретін, кейін Винделькрокенге қосылып, ақырында Норвегия шекарасын өтіп Мо-и-Ранаға жететін жол бар. Муниципалитет темір кендерімен және қуат өндіруге қажетті суға бай. Бұл өнеркәсіптік даму үшін өте маңызды болды. Томас Эдисонға тиесілі Дандерленд темір кен компаниясы (1902–1947) Мо-и-Рананың солтүстігіндегі Сторфоршейде алғашқы кен орындарын ашты. 1937 жылы «Рана Грубер» тау-кен компаниясы құрылды, ал 1946 жылы Норвегия Парламенті Норвегияда темір зауытын салу жоспарларын бекітті. «A/S Norwegian Iron Work Company» компаниясы құрылды. 1955 жылы Норвегия және басқа елдер үшін алғашқы болат өндірілді. Темір зауытын салу тоғыз жылға созылды. Осы кезеңде Мо-и-Рана ауылы өнеркәсіптік қалаға айналды. Норвегияның түкпір-түкпірінен келген адамдар Мо-и-Ранаға жұмыс іздеп келді. Қоғамға мыңдаған жаңа тұрғындарға баспана қажет болды, сондықтан үйлер мен тұрғын үйлердің құрылысы дереу басталды. Қалаға электр энергиясы және су сияқты инфрақұрылымдар салынды. 1930 жылы халық саны 1300 адамды құраса, 1955 жылы 7000-ға жетті. 1978 жылы Темір зауыты муниципалитеттің 25 000 тұрғынының шамамен 4500-іне жұмыс берді. Норвегия Парламенті 1988 жылдың маусым айында компанияның мемлекеттік меншігін кезең-кезеңмен тоқтату туралы шешім қабылдады. Бүгінде өнеркәсіптік аймақта (Мо индустриалды паркі) 119 өнеркәсіптік компания орналасқан. Компаниялар негізінен темір және болат өнеркәсібін, машина жасау өнеркәсібін, ғылыми-зерттеу және даму қызметтерін, сондай-ақ ақпараттық технологиялар саласын қолдайды. Барлығында компаниялар шамамен 1900 адамды жұмыспен қамтиды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бастап 1990 жылдардың басына дейін Мо-и-Рана қаласы, қаланың болат зауытының негізінде, ауыр өнеркәсіпке тәуелді болды. Ауыр өнеркәсіптің төмендеуінен кейін қалада жаңа қызмет көрсету салалары өркендеді.

1951 жылы "Құмбаттас соғыс"

1951 жылдың күзінде жергілікті зиратта "түнгі жұмылдыру" нәтижесінде "700 немесе 800" шамасында наразылық білдірушілер советтік мәйіттерді қабірлерден алып тастау әрекетіне қарсылық көрсету үшін жиналды. 1941-1945 жылдар аралығында немістер 93 000-ға жуық советтік тұтқынды Норвегияға әкеліп, Норвегия инфрақұрылымын жақсарту жұмысына жұмылдырды. 2013 жылы "Дагбладет" газетінде жарияланған мақалада "наразылықтар соншалықты күшті болды ki, [сол кездегі қорғаныс министрі] Йенс Х. Хауге [үкіметтің] әрекетін жеке тоқтатты" делінген. 1844 жылы Норд-Ранен Мо-херред деп өзгертілді. 1923 жылдың 1 қаңтарында Мо ауылы ладестед мәртебесін алды, соның салдарынан ол муниципалитеттің қалған бөлігінен бөлініп, жеке муниципалитет құрды. Жаңа Мо қаласы (халық саны: 1305) Мо атауын сақтап қалды, ал ескі муниципалитеттің қалған бөлігі Норд-Рана деп аталды (бұл аймақтың бұрынғы атауын қайтару). 1960 жылдары Шей комитетінің жұмысының нәтижесінде Норвегияда көптеген муниципалитеттер біріктірілді. 1964 жылдың 1 қаңтарында Норд-Рана муниципалитеті (халық саны: 11 636), Мо-и-Рана қаласы (халық саны: 9616), Ранфьорденнің солтүстігінде орналасқан Сор-Рана муниципалитетінің бөлігі (халық саны: 697) және Несна муниципалитетінің Шьона аймағы (халық саны: 543) бірігіп, ірі жаңа Рана муниципалитетін құрды. Мо 1923 жылдан 1964 жылға дейін өздігінен басқарылатын муниципалитет болды. Осы кезеңде бұл муниципалитет бастауыш білім беруге (10-сыныпқа дейін), стационарсыз медициналық қызметтерге, зейнеткерлерге көмек көрсетуге, жұмыссыздыққа, әлеуметтік қызметтерге, жерді жоспарлауға, экономикалық дамуға және муниципалдық жолдарға жауапты болды. Бұл муниципалитет өмір сүрген кезеңде сайланған өкілдерден тұратын муниципалдық кеңес басшылық етті, ол өз кезегінде әкімді сайлады.

Муниципалды кеңес

Мо қаласының муниципалдық кеңесі (Бистир) төрт жылдық мерзімге сайланған өкілдерден тұрды. Соңғы муниципалдық кеңестегі партиялардың құрамы былай болды:

Өнеркәсіп

Мо индустриалды паркі – Норвегияның ең ірі индустриалды парктерінің бірі. Ол жергілікті қоғам үшін маңызды, шамамен 1900 адамға жұмыс орындығын ұсынады. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, FREYR компаниясы 2024 жылы инвестицияларды азайтатынын мәлімдеді. Норвегия Ұлттық кітапханасының Мо-и-Ранада бөлімшесі бар. HelgelandsKraft компаниясы Хельгеланд аймағын электр қуатымен жабдықтайды. NRK (Норвегиялық телерадиокорпорациясы) Мо-и-Ранада бөлімшесіне ие. "Рана Блад" және "Рана Но" – қаланың жергілікті газеттері. Радио 3 Рана – жергілікті радиостанция. 1946 жылы құрылған Norsk Jernverk компаниясы 1988 жылға дейін ел үшін болат өндірді, содан кейін бірнеше жаңа компанияға бөлінді. Темір зауыты қаланың дамуына маңызды үлес қосты. 1978 жылы қала халқы шамамен 2000-нан 25000 адамға дейін өсті.

Көлік

Мо-и-Ранада, қаланың солтүстігіндегі Рёссволльде орналасқан Мо-и-Рана әуежайы бар. Әуежай Норвегияның STOLport желісінің бөлігі. Мо-и-Рана Нордланд темір жол желісі арқылы байланыстырылған. Бұл Тронхейм мен Бодё қалаларын байланыстыратын темір жол. Норвегияның басты солтүстік-оңтүстік бағыты – Еуропалық E6 тас жолы қаладан өтеді. Еуропалық E12 тас жолы Мо-и-Ранадан басталып, қаланы Швеция және Финляндиямен жалғастырады. Қаланың көп бөлігі мен аймақтарында автобус желісі істейді. Мо-и-Ранадан халықаралық туристік Көк жол (норвег тілінде: Blå vegen) басталады. Бұл маршрут Швеция мен Финляндия арқылы Ресейге дейін созылады.

Мәдениет

Хавманн – Ранфьордта орналасқан Арктикалық граниттен жасалған мүсін. Оны 1995 жылы ағылшын мүсіншісі Антони Гормли жасаған. Ол қала орталығынан көрінетін Artscape Nordland аймағының бір бөлігі. Қалада жыл сайын мамыр айында «Хавмандагене» фестивалі өтеді. Nordland Theater – Нордланд аймағында гастрольдік сапармен жүретін аймақтық театр. Ол 1979 жылы құрылған және үш сахнасы бар жаңа ғимаратта орналасқан. Рана мұражайы, Хельгеланд мұражайының бөлімшесі, фьорд жағасында орналасқан «MOment» (2020) жаңа мұражай ғимаратында орналасқан. Мұражай өнеркәсіп тарихына ерекше назар аударады, негізгі көрмесінде үлкен машиналардан бастап, ескі Ранадан түсірілген фильмдері бар тыңдау орталықтарына дейін барлық нәрсе көрсетілген. Өнеркәсіптік даму мен одан кейінгі өзгерістер 1960 және 70-жылдардағы интерьерлер мен киім-кешек арқылы көрсетілгендей, сән мен адамдардың тұрмысын да өзгертті. Нордланд облыстық кітапханасы Мо-и-Рана қаласында орналасқан. Arctic Circle Raceway – Мо-и-Рананың солтүстігінде орналасқан автоспорт және жол жарыстары трассасы.

Шіркеулер

Мо шіркеуі – Мо-и-Ранадағы ең көне ғимарат. 1724 жылы салынған, 400 орындық ағаштан жасалған. Бұл шіркеуді саам халқының арасында жұмыс істеген норвегиялық дін қызметкері және миссионері Томас фон Вестен бастамасымен салдырған. Екінші дүниежүзілік соғыстың көптеген құрбандары осы қабірстанға жерленген, және туыстарын іздеп келетін адамдар бүкіл әлемнен осы қабірстанға келіп тұрады. Грубен шіркеуі – Мо-и-Ранадағы тағы бір шіркеу. Ол 1965 жылы қаланың өсіп келе жатқан халқына қызмет ету үшін салынды. 1977 жылы Йтеррен шіркеуі де салынды.

География

Мо-и-Рана Ранфьорденнің басында, Солтфеллет тауларының оңтүстік беткейінде орналасқан, мұнда Норвегияның екінші ірі мұздығы – Свартисен мұздығы бар. Ранльва өзені Мо-и-Ранада Ранфьорденмен қосылады. Рана және Солтфеллет көптеген үңгірлерімен әйгілі. Гронлигротта және Сетергротта үңгірлерінің екеуі жұртшылыққа ашық. Мо-и-Рана Солтүстік поляр шеңберінен оңтүстікке қарай шамамен орналасқан.

Климат

Мо-и-Рананың климаты әдетте субарктикалық болып саналады (Кёппен Dfc, Dsc шекарасында), ұзақ, суық қыстары және қысқа, жылы жаздары бар. Мо-и-Рана жағалаудан шамамен қашықтықта орналасқан, сондықтан жағалаудағы қалаларға қарағанда қысы суық болады. Қаланың солтүстігіндегі және шығысындағы тауларға байланысты көп жауын-шашын жауады, көбінесе қыста қар жауады. Қыста қарлы борандар бірнеше сағатқа созылуы мүмкін, бұл көлік қозғалысына кедергі келтіріп, рейстерді тоқтатуға әкелуі мүмкін. Мо-и-Рананың ендігіне байланысты жазғы күндер өте ұзақ, ал қысқы күндері күн сәулесі өте аз болады. Қыс мезгілінде түнгі аспанда солтүстік жарығын көруге болады. Оның қарқындылығы әртүрлі, ақ-жасылдан терең қызылға дейін боялған, сәулелер, аркалар және жамылғылар сияқты әртүрлі пішіндерде көрінеді. Шілде және тамыз ең жылы айлар; шілде айының орташа температурасы және тәуліктік орташа ең жоғары температурасы (1991–2020). Жазда әдетте екі-үш жылы кезең болады, онда орташа температура күндіз аралығында жетеді. Жылы күндер 2–14 күнге созылуы мүмкін, температура ең жоғары шамаға жетеді. Сирек жағдайларда, түнгі ең төменгі температурадан төмен түспейді, бұл Норвегияда «тропикалық түн» (норвегиялық tropenatt) деп аталады. Күз қыркүйекте басталады. Қазан айында ағаштар жапырақтарын қырып тастайды, ал гүлдер жоғалады. Қараша айында тұщы су және өзендер мұздана бастайды, ал ландшафт қармен жабылады. Тек қарағай орманы ғана қыс бойы жасыл болып қалады. Қыста күн көкжиекте төмен болады және бірнеше сағатқа ғана көрінеді. Мо-и-Рананың жоғары ендікте орналасқандығына байланысты күн сәулесімен жылыну шектеулі. Күн көкжиекте төмен тұрған кезде таулар күн сәулесін кесіп жабады, сондықтан желтоқсан айында күн мүлдем көрінбейді. Қыста әдетте екі-үш суық кезең болады, температура минус градусына дейін төмендейді. Ең ылғалды кезең – күз және қыс, ал көктем мен жаз – ең құрғақ кезең. Әуежай фьордтан 8 км қашықтықта, жазықта орналасқан, сондықтан қаладан да суық болады. Ең жоғары температура 2019 жылдың 27 шілдесінде тіркелді (2018 жылдың шілдесіндегіден асып түсті); әуежайдағы ең төменгі температура 2010 жылдың 7 қаңтарында тіркелді (2010 жылдың желтоқсан айындағы ең төменгі көрсеткіш).