Француз архиепископы, теолог және жазушы Ф. Фенелон

Кіріспе

Француз архиепископы, теологы және жазушысы (1651–1715)

Франсуа де Салигнак де ла Моте Фенелон, ПСС (də la mɔt fenəlɔ̃), көбінесе Франсуа Фенелон (6 тамыз 1651 – 7 қаңтар 1715) деп аталады, француз католик архиепископы, теологы, ақын және жазушы. Бүгінде ол 1699 жылы алғаш рет жарық көрген «Телемахтың оқиғалары» атты кітабының авторы ретінде танымал. Ол Сулпициан орденінің мүшесі болды.

Балалық шақ және білім, 165175

Фенелон 1651 жылғы 6 тамызда Сант-Мондан қаласындағы Фенелон сарайында дүниеге келді. Ол Понс де Салиньяк, Ла-Мот Фенелон графы мен оның әйелі Луиза де Ла-Кропттың үш баласының екіншісі болды. Франсуа заманында "мүсірлік ақсүйектер" дәрежесіне төмендеген Ла-Мот Фенелон отбасы шіркеу мен мемлекетте де көшбасшыларды тәрбиеледі. Оның туысы Франсуа сол кезде жақын орналасқан Сарлаттың епископы қызметін атқарды, ал Фенелон отбасының он бес буыны осы епископтық таққа отырған. "Шындығында, отбасының көптеген мүшелері осы лауазымды иеленгендіктен, ол Салиньяк Фенелонның жергілікті жердің иелері ретінде құқығы бар отбасылық иелік деп есептелуге бастады." Фенелонның алғашқы білімін Фенелон сарайында жеке репетиторлар берді, олар оған грек және латын классиктерінің тілі мен әдебиеті бойынша жан-жақты білім берді. 1663 жылы, 12 жасында, ол Кахор университетіне жіберілді, онда иезуиттердің «ratio studiorum» әдістемесімен риторика мен философияны оқыды. Жас жігіт шіркеуде мансап жасауға ниет білдіргенде, оның туысы, маркиз Антуан де Фенелон (Жан Жак Олиер мен Винсент де Польдің досы) оған Париждегі Плесси колледжінде оқуға мүмкіндік жасады, ондағы теология студенттері Сорбоннадағы теология студенттерімен бірдей оқу бағдарламасын орындады. Ол онда Антуан де Нуайльмен достық қарым-қатынас орнатып, кейін кардинал және Париж архиепископы болды. Фенелон Плесси колледжінде өте қабілетті болғандықтан, 15 жасында оны қоғамдық сөз сөйлеуге шақырды. 1672 жыл шамасында (яғни 21 жасқа келгенде) оның туысы оны Париждегі Сен-Сюльпис семинариясына (Сюльписиан семинариясы) оқуға орналастырды.

Діни қызметкер ретінде алғашқы жылдары, 1675-85

1675 жылы (шамамен 24 жасқа толған кезде) Фенелон дін қызметкеріне бекітілді. Алғашқыда ол Шығысқа миссионер болып баруды армандаған, бірақ достарының ықпалымен солпациандық приходтарда уағыз айтып, қарапайым пасторлық қызмет атқарды, осы кезде оның шешендігімен аты шықты. 1679 жылдың басында Париж архиепископы Франсуа Харлей де Шамваллон Фенелонды Париждегі жас гугенот қыздары үшін арналған «Nouvelles Catholiques» қоғамының директоры етіп тағайындады, олар отбасыларынан алынып, Рим шіркеуіне өтуге дайындалып жатқан еді. 1681 жылы ол «Қыздар тәрбиесі туралы трактат» (Traité de l'éducation des filles) атты педагогикалық еңбегін жариялады, ол оған Францияда ғана емес, шетелде де зор назар аударды. 1681 жылдан 1695 жылға дейін Фенелон Кареннак бекінілген монастырының приоры болды.

Гугеноттарға миссионерлік қызмет 1686-87 ж.

Осы кезеңде Фенлон болашақ қарсыласы Жак Бенни Босуэмен дос болып кетті. 1685 жылы Людовик XIV Нант жарлығын жойғаннан кейін, шіркеу елдегі ең көрнекті шешендерді Францияның гугеноттар көп шоғырланған аймақтарына, протестантизмнің жаңылыстарын түсіндіру үшін жіберу науқанын бастады. Босуэ ұсынғаннан кейін, Фенлон да осы топқа қосылды.

Патшалық ұстазы, 1689 97

1689 жылы Людовик XIV Фенелонның досы, Бовилье герцогін патша немерелерінің губернаторы етіп тағайындады. Бовильердің ұсынысымен Фенлон дофиннің үлкен ұлы, жеті жасар Бургундия герцогының тәрбиешісі болды, ол таққа мұрагерлікте екінші болды. Бұл оған сарайда зор ықпал әкелді. Француз әдебиеті тарихшысы Жан-Клод Бонне «Телемахты» «он сегізінші ғасыр қиялының мұражайының нағыз кілті» деп атады. Ғасырдың ең танымал туындыларының бірі болған ол Францияда да, шетелде де бірден бестселлерге айналып, көптеген басылымдары жарылып, барлық еуропа тілдеріне, тіпті латын тіліне аударылды (алғаш рет 1743 жылы Берлинде, содан кейін Парижде Этьен Виел [1737-87] аударған). Ол көптеген еліктеулерге шабыт берді, мысалы, Аббат Жан Террасонның «Сетос өмірі» романына (1731), ол өз кезегінде Моцарттың «Солғай флейтасына» әсер етті. Сонымен қатар, ол Моцарттың «Идоменео» (1781) операсының сюжетін тікелей ұсынды. «Телемахтан» алынған көріністер қабырға қағазында пайда болды. Америка президенті Эндрю Джексон Теннесси штатындағы құл иелігіндегі «Гермитаж» үйінің кіреберіс залын Калипсо аралындағы Телемах суретімен әшекейледі. Көптеген адамдар Фенелонның тәрбиесі жас герцогтің мінез-құлқында айқын жақсаруға әкелді деп сенді. Тіпті мемуарист Луи де Рувруа, герцог де Сен-Симон, Фенелонды ұнатпаса да, Фенелон тәрбиеші болған кезде герцогтің тәртіпсіз, зорлыққа бейім бала болғанын, ал Фенелон оны тастап кеткен кезде герцог өзін-өзі бақылауға үйреніп, болашақ міндеттеріне толыққанды түсінгенін мойындады. Сондықтан «Телемах» Бовильер-Шеврез айналасындағы реформашылдықтың ең толық бейнесі ретінде қарастырылады, олар Людовик XIV қайтыс болғаннан кейін оның автократиялық билігі орталықтандырылмаған және абсолюттік емес монархиямен алмастырылуы мүмкін деп үміттенді, сондай-ақ Бовильер мен Шеврез сияқты аристократтар үшін үлкен рөл болды. 1693 жылы Фенелон Француз академиясының 34-орындығына сайланды. 1694 жылы король Фенелонды Сен-Валеридің аббаты етіп тағайындады, бұл жылына 14 000 ливр көлемінде табысты лауазым болды. 1690-шы жылдардың басы мен ортасы маңызды, өйткені осы кезеңде Мем де Мэнтеннон (шамамен 1684 жылдан бастап Людовик XIV-нің квази-моргандық әйелі) Фенелонмен сана мәселелері бойынша үнемі кеңесетін болды. Сонымен қатар, Фенелон қыздарды тәрбиелеудегі сарапшы ретінде танылғандықтан, ол құрылып жатқан Сент-Сир үйіне де кеңес сұрады. 1696 жылдың ақпан айында король Фенелонды Камбрей архиепископы болуға ұсынды, сонымен бірге оны Бургундия герцогының тәрбиешісі қызметін сақтап қалуын өтінді. Фенелон келісті, ал тамыз айында оның ескі досы Босуэ оны қадірледі.

In 1689, Louis XIV named Fénelon's friend the Duc de Beauvilliers as governor of the royal grandchildren. Upon Beauvilliers' recommendation, Fénelon was named the tutor of the Dauphin's eldest son, the seven year old Duke of Burgundy, who was second in line for the throne. This brought him a good deal of influence at court. French literary historian Jean Claude Bonnet calls Télémaque "the true key to the museum of the eighteenth century imagination". One of the most popular works of the century, it became an immediate best seller both in France and abroad, going through many editions and translated into every European language and even Latin verse (first in Berlin in 1743, then in Paris by Étienne Viel [1737 87]). It inspired numerous imitations, such as the Abbé Jean Terrasson's novel Life of Sethos (1731), which in turn inspired Mozart's Magic Flute. It also more directly supplied the plot for Mozart's opera, Idomeneo (1781). Scenes from Télémaque appeared in wallpaper. The American president Andrew Jackson wallpapered the entrance hall to his slave plantation, The Hermitage, in Tennessee, with scenes from Telemachus on the Island of Calypso. Most believed Fénelon's tutorship resulted in a dramatic improvement in the young duke's behaviour. Even the memoirist Louis de Rouvroy, duc de Saint Simon, who generally disliked Fénelon, admitted that when Fénelon became tutor, the duke was a spoiled, violent child; when Fénelon left him, the duke had learned the lessons of self control as well as being thoroughly impressed with a sense of his future duties. Telemachus is therefore widely seen as the most thorough exposition of the brand of reformism in the Beauvilliers Chevreuse circle, which hoped that following Louis XIV's death, his brand of autocracy could be replaced by a monarchy less centralized and less absolute, and with a greater role for aristocrats such as Beauvilliers and Chevreuse. In 1693, Fénelon was elected to Seat 34 of the Académie française. In 1694, the king named Fénelon Abbot of Saint Valery, a lucrative post worth 14,000 livres a year. The early to mid 1690s are significant since it was during this period that Mme de Maintenon (quasi morganatic wife of Louis XIV since roughly 1684) began to regularly consult Fénelon on matters of conscience. Also, since Fénelon had a reputation as an expert on educating girls, she sought his advice on the house of Saint Cyr which she was founding for girls. In February 1696, the king nominated Fénelon to become the Archbishop of Cambrai while at the same time asking him to remain in his position as tutor to the duke of Burgundy. Fénelon accepted, and he was consecrated by his old friend Bossuet in August.

Квиетистік дау, 169799

Жоғарыда айтылғандай, Фенлон 1688 жылы Гюйон ханыммен танысып, оның еңбектерін бағалай бастады. 1697 жылы Гюйон ханымның Сент-Сирдегі де Матенон ханымның мектебіне келгенінен кейін, Шартр епискобы (Сент-Сир оның епархиясында орналасқан) Пол Годе де Маре, Гюйон ханымның ортодоксалдығына қатысты де Матенон ханымға алаңдаушылық білдірді. Епископ Гюйон ханымның пікірлерінің 1687 жылы Папа Иннокентий XI айыптаған Мигель де Молинос ұсынған "Тыныштық" (Quietism) ілімімен едәуір ұқсас екенін атап өтті. Де Матенон ханым Гюйон ханымның ортодоксалдығын тексеру үшін шіркеу комиссиясын сұрады: комиссия Фенлонның екі ескі досы – Босуэ мен де Ноайль, сондай-ақ Фенлонның мүшесі болған Сульпициан орденінің басшысынан құралды. Комиссия Иссиде отырысқа жиналды және алты айлық талқылардан кейін, Гюйон ханымның кейбір пікірлерін қысқаша айыптаған, сондай-ақ дұғаға қатысты католик көзқарасын қысқаша баяндаған 34 баптан тұратын пікірін жариялады. Фенлон да, Шартр епискобы да, комиссия мүшелерінің барлығы да осы баптарға қол қойды. Гюйон ханым шешімге дереу мойынсұнды. Иссиде комиссия Босуэден баптарды толықтыруын сұрады. Босуэ осылайша "Дұға күйлері туралы нұсқаулар" (Instructions sur les états d'oraison) еңбегін жазып, оны комиссия мүшелеріне, сондай-ақ Шартр және Фенлон епископтарына ұсынды, жарияламас бұрын олардың қолтаңбаларын сұрады. Фенлон Гюйон ханымның қателіктерін мойындағанын және оны одан әрі айыптаудың қажеті жоқ екенін айтып, қол қоюдан бас тартты. Сонымен қатар, Фенлон Босуэнің "Исси баптарын" түсіндіруімен келіспеді, себебі ол "Святых наставлений түсіндірмесі" (Explication des Maximes des Saints) еңбегін жазды (бұл еңбек көбінесе оның шедеврі саналады). Фенлон Исси баптарын Босуэ ұсынғаннан гөрі, Тыныштық (Quietism) көзқарасына көбірек жанашырлықпен түсіндірді. Людовик XIV Фенлонның пікірлерін ертерек ескертпегені үшін Босуэні жазалап, дауға жауап беруді талап етті және Босуэ, де Ноайль мен Шартр епискобына "Святых наставлений" еңбегіне жауап беруге бұйрық берді. Немересінің ұстаздарының осындай көзқарастарда болғанын көрген король Фенлонды ұстаздық қызметінен шеттетуге және оған Камбрей архиепископтығының шегінде қалуға бұйрық берді. Бұл екі тараптың пікір алмасуына әкелген екі жылдық памфлет соғысына ұласты. 1699 жылдың 12 наурызында Инквизиция "Святых наставлений" еңбегін ресми түрде айыптады, Папа Иннокентий XII 23 нақты ұсынысты догмаға қайшы деп атады. Фенлон дереу Папаның билігіне мойынсұнатынын және өз пікірінен бас тартатынын мәлімдеді. Осылайша, Тыныштық (Quietism) мәселесі шешілді. Алайда сол жылы "Телемахтың оқиғалары" атты кітабы жарық көрді. Бұл кітап та Людовик XIV-ті ашуландырды, өйткені ол оның режимінің негіздеріне күмән келтіргендей болды. Осылайша, Фенлон Тыныштық (Quietism) көзқарастарынан бас тартқаннан кейін де, король Фенлонның архиепископтықтан кетуіне тыйым салған бұйрығын күшінде қалдырды.

As already noted, Fénelon had met Madam Guyon in 1688 and became an admirer of her work. In 1697, following a visit by Mme Guyon to Mme de Maintenon's school at Saint Cyr, Paul Godet des Marais, Bishop of Chartres (Saint Cyr was located within his diocese) expressed concerns about Mme Guyon's orthodoxy to Mme de Maintenon. The bishop noted that Mme Guyon's opinions bore striking similarities to Miguel de Molinos' Quietism, which Pope Innocent XI condemned in 1687. Mme de Maintenon responded by requesting an ecclesiastical commission to examine Mme Guyon's orthodoxy: the commission consisted of two of Fénelon's old friends, Bossuet and de Noailles, as well as the head of the Sulpician order of which Fénelon was a member. The commission sat at Issy and, after six months of deliberations, delivered its opinion in the Articles d'Issy, 34 articles which briefly condemned certain of Mme Guyon's opinions, as well as set forth a brief exposition of the Catholic view of prayer. Both Fénelon and the Bishop of Chartres signed the articles, as did all three commission members. Mme Guyon immediately submitted to the decision. At Issy, the commission asked Bossuet to follow up the Articles with an exposition. Bossuet thus proceeded to write Instructions sur les états d'oraison, which he submitted to the commission members, as well as to the Bishop of Chartres and Fénelon, requesting their signatures before its publication. Fénelon refused to sign, arguing that Mme Guyon had already admitted her mistakes and there was no point in further condemning her. Furthermore, Fénelon disagreed with Bossuet's interpretation of the Articles d'Issy, as he wrote in Explication des Maximes des Saints (a work often regarded as his masterpiece English: Maxims of the Saints). Fénelon interpreted the Articles d'Issy in a way much more sympathetic to the Quietist viewpoint than Bossuet proposed. Louis XIV responded to the controversy by chastising Bossuet for not warning him earlier of Fénelon's opinions and ordered Bossuet, de Noailles, and the Bishop of Chartres to respond to the Maximes des Saints. Shocked that his grandson's tutors held such views, the king removed Fénelon from his post as royal tutor and ordered Fénelon to remain within the boundaries of the archdiocese of Cambrai. This unleashed two years of pamphlet warfare as the two sides traded opinions. On 12 March 1699, the Inquisition formally condemned the Maximes des Saints, with Pope Innocent XII listing 23 specific propositions as unorthodox. Fénelon immediately declared that he submitted to the pope's authority and set aside his own opinion. With this, the Quietist matter was dropped. However, that same year, The Adventures of Telemachus was published. This book also enraged Louis XIV, for it appeared to question his regime's very foundations. Thus, even after Fénelon abjured his Quietist views, the king refused to revoke his order forbidding Fénelon from leaving his archdiocese.

Кейінгі жылдар

Камбрей архиепискобы ретінде Фенелон уақытының көп бөлігін архиепископ сарайында өткізді, бірақ әр жылдың бірнеше айын өзінің архиепископтығындағы шіркеулер мен басқа да мекемелерді аралап жүрді. Ол мереке күндері соборында уағыз айтты және семинариядағы білім беруге және дін қызметкерлігіне үміткерлерді емтиханға алуға ерекше мән берді. Испания мұрагерлік соғысы кезінде испан әскерлері оның архиепископтығында (Франция Испаниядан жақында ғана басып алған аймақ) орналасты, бірақ олар оның архиепископтық міндеттерін орындауына ешқандай кедергі келтірмеді. Дегенмен, соғыс салдарынан босқындар пайда болды, және Фенелон өзінің сарайын осы қақтығыстан қашқан босқындарға ашты. Осы жылдары Фенелон янсенизмге қарсы бірқатар еңбектер жазды. Бұл шақыру "Cas de Conscience" еңбегінің жариялануынан туды, ол заңдық және фактілік мәселелер арасындағы ескі янсенистік ерекшелікті қайта жаңғыртты және шіркеутің белгілі бір пікірлерді еретикалық деп айыптауға құқығы болғанын, бірақ Корнелий Янсеннің "Августин" кітабында осы пікірлердің бар екендігіне сенуге мәжбүрлеуге құқығы жоқ екенін дәлелдеді. Фенелонның жауап ретінде жазған трактаттары, уағыздары және пасторлық хаттары оның жинақталған еңбектерінде жеті томды құрайды. Фенелон әсіресе Паскье Кеснельдің "Жаңа өсиетке арналған моральдық ойлар" еңбегін сынады. Оның жазбалары 1713 жылы Папа Клемент XI-нің Кеснельдің пікірлерін айыптаған Unigenitus бұйрығына әкелген ғалымдар пікірінің күшеюіне үлкен үлес қосты. Кейінгі жылдары Камбрей архиепископтығымен шектелгенімен, Фенелон Мем де Мэнтеннонға, сондай-ақ Шеврез және Бовильер герцогтарына, Бургундия герцогына және басқа да көрнекті тұлғаларға рухани кеңесші ретінде қызмет етуді жалғастырды. Фенелонның соңғы жылдары көптеген жақын достарының қазасына толы болды. Өлімі алдында ол Людовик XIV-тен өзінің орнына янсенизмге қарсы және Сулпициан орденіне адал адамды тағайындауын сұрады. Ол 1715 жылдың 7 қаңтарында қайтыс болды.

Фенелон реформатор және адам құқықтарын қорғаушы ретінде

Фенелон үкіметтегі биліктің қауіптілігі туралы жазды. Тарихшы Пол Хазард автордың өзінің ойдан шығарылған батыры Телемахқа Саленте патшасы Идоменге қою үшін қиын сұрақтар қойғанын айтады:

Фенелон жалпы адам құқықтарын және адамзаттың бірлігін қорғады. Ол былай деп жазды:

Сонымен қатар, ол әйелдердің білімі діни бұзықшылыққа қарсы құрал ретінде жазды.

Фенелонның ішкі өмірі мен Тозер

Қасиетті А. В. Тозер Франсуа Фенелонның "Ішкі өмір" (Христиандық кемелділік) кітабын жоғары бағалайды, оның терең рухани түсініктері мен Құдаймен қарым-қатынасты тереңдетуге арналған практикалық кеңестерін бағалайды. Тозер оны шын ниетпен ізденіп, берілген христиандық өмірді сүруге ұмтылатын адамдар үшін қажетті оқулық деп есептейді, оның уақыттан тыс маңыздылығын атап көрсетеді және оны рухани өмірге теңдесі жоқ көмекші деп білді.

Уильям Годвиннің кейінгі сілтемесі

Уильям Годвин өзінің "Саяси әділдік туралы зерттеу" кітабының II тарауы, II бөлімінде Фенелонды өмірі мен маңызды еңбектерінің авторы ретінде қоғамға орасан зор пайда келтірген адамның мысалы ретінде келтірді. Егер оның сарайы өртенсе және біреу Фенелонды немесе оның үй қызметшісін (кейбір басылымдарда – камера қызметшісін) құтқаруға мүмкіндік алса, тіпті егер сол үй қызметшісі біздің жақын туысымыз болса да, біз Фенелонды құтқаруға тиіспіз.

Өмірбаян

Х. Л. Сидни Лир, Фенелон, Камбрей архиепископы: Биографиялық очерк (Лондон, 1877)
Стаффорд Гарри Норткотт, Сент-Сирес виконты, Франсуа де Фенелон (Лондон: Methuen & Co., 1901)