Кіріспе

Хаген – Германияның Солтүстік Рейн-Вестфалия штатындағы қала. Ол Рур аймағының оңтүстік-шығыс жиегінде, Дортмундтан оңтүстікке қарай 15 шақырым қашықтықта, Ленне және Вольме өзендері Рур өзенімен қосылатын жерде орналасқан. 2010 жылы халық саны 188 529 адамды құрады. Қалада Германиядағы жалғыз мемлекеттік қаржыландырылатын қашықтықтан оқыту университеті – FernUniversität Hagen (Хаген университеті) орналасқан.

Тарих

Хаген аймағы алғаш рет тарихи жазбаларда Лорш жылнамасында (Annales Laureshamenses) кездеседі: 775 жылы Карл I-нің әскерлері Рур-Ленн сағасының үстінде, Дортмунд қаласының шебіне жақын орналасқан саксонның Хоэнсбург (кейін Сигибург деп аталған) қамалын бағындырды. Хагеннің өзі алғаш рет 1200 жыл шамасында айтылады, және ол Волме мен Эннепе өзендерінің қосылған жеріндегі шаруашылықтың аты болған деп есептеледі. 1324 жылы оның басып алынуынан кейін Хаген Марк графының билігіне өтті. 1614 жылғы Ксантен шартынан кейін ол Бранденбург маркграфына берілді, ол 1701 жылы жаңа құрылған Пруссия Корольдігінің құрамына кірді. 1724 жылы болған ірі өрт Хагеннің көптеген ғимараттарын қиратты. Пруссия мемлекеттік басқаруының көмегімен Хаген тез арада қайта жаңартылды. 1746 жылдың 3 қыркүйегінде Хагенге қала құқығы берілді. Пруссияның Төртінші коалициядағы жеңілісінен кейін Хаген 1807-1813 жылдары Франция құрған Берг Ұлы Герцогтығының құрамына қосылды. 1815 жылғы Вена конгресінен кейін ол Пруссияның Вестфалия провинциясының бөлігі болды. 1871 жылдан 1914 жылға дейінгі Германия империясы кезеңінде Хаген гүлденді. 19 ғасырдағы қала құрылысы және өнеркәсіптік дамудың нәтижесінде қала Рур өзенінің оңтүстігіндегі аймақтың маңызды орталығына айналды. 1887 жылы Хаген әкімшілік жағынан Хаген ауданынан бөлініп, тәуелсіз қала (қалалық округ) мәртебесін алды. Ғасыр тобысынан кейінгі жылдары банкир және меценат Карл Эрнст Остхаус қалаға Генри ван де Вельде, Петер Беренс және Вальтер Гропиус сияқты көптеген белгілі сәулетшілерді шақырды. Олар Хагеннің Арт-Нуво мен Модернизм (Хагендік серпіліс) арасындағы байланыс орны ретіндегі беделін нығайтты. Бұл бастаманың орталық бөлігі – Фолкванг мұражайы және (толыққанды салынбаған) Хогенхаген бақ қаласы (Gartenstadt Hohenhagen) болды. 1920 жылдың наурыз айында оңшылдар сайланған үкіметті құлатуға және монархияны қайта орнатуға тырысқан кезде, Германияның ең маңызды өнеркәсіптік аймағы – Рур алқабындағы ондаған мың солшыл жұмысшылар наразылыққа көтерілді. Олар "Қызыл Рур армиясы" деп аталды. Мыңдаған жұмысшылар 1920 жылдың 13 наурызынан 2 сәуіріне дейін болған Рур көтерілісі кезінде ереуілге шығып, күресті. Үкімет пен жарымәскери күштер жұмысшыларға қарсы күш қолданып, көтерілісті басып, шамамен 1000 жұмысшыны қаза қылды. Хагенде осы көтеріліске арналған ескерткіш орнатылды. 1928 жылға қарай Хаген 100 000-нан астам тұрғыны бар қалаға айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хаген Корольдік әуе күштері мен АҚШ-тың Сегізінші әуе күштерінің шабуылдарына ұшырады. 1943 жылдың 1 қазанында түнде Корольдік әуе күштерінің Бомбалаушылар командасы 243 "Ланкастер" және 8 "Москито" ұшағымен қалаға шабуыл жасады. Бомбалаушылар командасының күнделігінде: "Бұл рейд толығымен бұлтпен жабылған, кішкентай нысанада, орташа күшпен және аз шығынмен толыққанды табысқа жетті" делінген. Шабуылдан Хагенге ауыр зиян келді, жүздеген бейбіт тұрғындар қаза тапты. Соғыстан кейін қаланың орталық бөлігі дерлік толығымен қирады, сондықтан қаланың Вильгельмдік сәулеттік ерекшеліктерін тек айналасындағы аудандар ғана сақтап қалды. 1945 жылдың сәуір айында АҚШ армиясы қаланы азат етті, ол кейіннен британдық оккупациялық аймақтың құрамына кірді. 1948 жылдың тамызында Хаген Солтүстік Рейн-Вестфалияның жаңа штатына қосылды және көп ұзамай 1949 жылы құрылған Германия Федеративтік Республикасының (ФРГ, Батыс Германия деп те аталады) бөлігі болды. 1950-1960 жылдары Хаген тағы да қарқынды өсімді бастан кешірді және негізінен тегіс, солтүстік жазыққа қарай кеңейді.

Жақында ашылған жаңалықтар

2021 жылдың тамызында бір үйден нацистік артефактілердің сақталынып қалған жиынтығы табылды деп хабарланды. Тарих сабағын оқытушы Адольф Гитлердің боялған портретін, бүркіттер мен свастикалармен әшекейленген медальдарды, 1945 жылғы газетті, пистолетті, газ маскаларын, темір жұдырықтарды және көптеген құжаттарды көрсетті. Сондай-ақ, бұл үйдің бір кезде Nationalsozialistische Volkswohlfahrt ұйымының бас штабы қызмет еткені анықталды.

Экономика

Рур, Ленна, Вольма және Эннепе өзендері бойында су қуатын кеңінен пайдалану арқасында металл өңдеу 15 ғасырда және одан бұрын Хаген аймағында маңызды рөл атқарды. 17-18 ғасырларда мата және болат өндірісі, сондай-ақ қағаз өндірісі осы жерде дамыды. 21-ші ғасырдың басында Хаген қаласында Suedwestfaelische Industrie und Handelskammer және жергілікті мемлекеттік жинақ банкі Sparkasse Hagen орналасқан. Банктің бұрынғы бас кеңсесі – Sparkasse Hagen Tower мұнарасы 2004 жылы бұзылғанға дейін аймақтық белгілі орын болды. Қаланың қарызы көп, қазір бюджетті теңгерлеу үшін қалалық қызметтерді қысқартуда. Қала нанның түрлі-түрлі сорттарын экспорттап табыс табады, ең әйгілісі – дәстүрлі қара нан, Хагеншмагенброт.

Білім

Оңтүстік Вестфалия қолданбалы ғылымдар университетінің бес бөлімінің бірі осы қалада орналасқан (сонымен қатар: Fachhochschule Südwestfalen (FH SWF)), және түрлі инженерлік бағдарламаларды ұсынады. Бұл оқу орны 1824 жылы осы қалада негісталған.

Көрікті жерлер

Хагенде LWL Freilichtmuseum Hagen, немесе Хаген Вестфалия ашық аспан астындағы мұражайы орналасқан, ол тарихи өнеркәсіптік құрылыстардың жиынтығы. Баспа, сыра қайнату, ұсталық, диқандық және тағы да басқа көптеген кәсіптер көрсетілген, олар тек статикалық экспонаттармен ғана емес, сонымен қатар келушілер кейбір жағдайларда қатыса алатын, жұмыс істеп тұрған нысандар ретінде ұсынылған. Ол Хаген қаласының Эйльпе ауданының жанында орналасқан. Хаген тарихи орталығы қалалық мұражайды және Вердринген қамал-сарайын қамтиды. Хагендегі Блатерхел үңгірінен Вестфалия және Рур аймағындағы ең көне заманауи адамдардың қазба қалдықтары табылды. Олардың кейбіреулері ерте мезолит дәуіріне, яғни б.з.д. 10 700 жылға дейін соққан. Осы аймақта мезолит дәуірінде өмір сүрген адамдардың ұрпақтары шаруашылық қоғамдары келгеннен кейін 2000 жылдан астам уақыт бойы аңшылық және жинау өмірін сақтап қалған көрінеді.

Демография

Төмендегі кестеде Хаген қаласындағы ең көп санды шетелдік тұрғындардың топтары көрсетілген. Рет Ұлты Халық саны (31.12.2017) 1 7 196 2 3 558 3 3 175 4 2 534 5 1 481 6 1 082 7 928 8 876 9 710 10 678 11 543

Көлік

A1, A45 және A46 автобандары Хаген қаласынан өтеді. 1848 жылы алғашқы теміржол желісі ашылғалы Хаген оңтүстік-шығыс Рур аймағының маңызды теміржол түйіні болып табылады. Хаген Ворхалледегі локомотив депосы Германиядағы ең ірілерінің бірі, ал орталық станция Deutsche Bahn компаниясының ICE желісімен, сондай-ақ жергілікті және S-Bahn қызметтерімен байланыс ұсынады. 2005 жылдың желтоқсанынан бастап Хагеннен Эссен қаласына қатынайтын "Ruhr Lenne Express" аталған рейсі іске қосылды, оны алғашқыда Abellio Deutschland компаниясы, 2022 жылдан бастап DB Regio басқарады. Жергілікті көліктерді Hagener Straßenbahn (Хаген трамвайлары) басқарады, аты айтылғанмен, ол тек автобус қызметтерін ұсынады, себебі Хагендегі соңғы трамвай маршруты 1976 жылдың мамыр айында тоқтатылды. Барлығы, Хагенде 36 автобус маршрутынан тұратын кең желі бар. Барлық жергілікті теміржол және автобус қызметтерін VRR көлік бірлестігі үйлестіреді.