Фридрих Шлейермахер: Немец философы мен теологының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Неміс теологы, философы және Киелі кітап зерттеушісі (1768–1834)

Фридрих Даниэль Эрнст Шлейермахер (21 қараша 1768 – 12 ақпан 1834) – неміс реформаторлық теологы, философы және Киелі кітап зерттеушісі. Ол Ағарту дәуірінің сын-ескертулерін дәстүрлі протестанттық христиандықпен үйлестіруге жасаған әрекетімен белгілі. Сонымен қатар, ол жоғары сынның дамуына зор ықпал етті, ал оның еңбектері қазіргі герменевтика ғылымының негізін құрайды. Оның христиандық ой-санасына тигізген терең әсері үшін оны көбінесе "Қазіргі либералды теологияның әкесі" деп атайды және либералды христиандықтың ерте дамуындағы жетекші тұлға саналады. ХХ ғасырдағы неоортодоксиялық қозғалыс, көбінесе (бірақ әрдайым емес) Карл Барт бастаған, оның ықпалына қарсы күрестің көптеген әрекеттерінің бірі болды. Философ ретінде ол неміс романтизмінің басты өкілі болды. Шлейермахер Джон Кальвин мен Карл Барт арасындағы ең маңызды протестант теологы деп есептеледі.

Білім туралы ілім

Шлейермахердің психологиясы эго мен эго емес есімдік дуализмді негізге алады және адамның өмірін осы элементтердің өзара әрекеттесуі ретінде қарастырады, олардың өзара сіңісуі оның шексіз мақсаты болып табылады. Сондықтан дуализм абсолютті емес, тіпті адамның дене мен жаннан тұратын құрамында да салыстырмалы. Эго өзі дене де, жан да – екеуінің бірігуі оны құрайды. Біздің «ұйымдастыруымыз» немесе сезім қабілетіміз интеллектуалды элементке ие, ал біздің «интеллектіміз» – органикалық элементке, ал «таза сана» немесе «таза дене» деген нәрсе жоқ. Эгоның жалғыз жалпы функциясы – ойлау, эгоға қатысты қабылдау немесе спонтанды әрекет болып табылады, және екі түрлі әрекетте де оның органикалық немесе сезімдік және интеллектуалды энергиялары бірігіп жұмыс істейді. Адам, табиғат және ғаламмен байланыста эго олардың бір бөлігі болып, өзінің нағыз жекелігін біртіндеп табады, «сананың әрбір кеңеюі – жоғарырақ өмір». «Оригинал қолжазбалардың мұқият көшірілуі арқасында Шлейермахердің герменевтика теориясын сенімді және толыққанды зерттеуге мүмкіндік болды». Шлейермахер герменевтиканы түсіндірудің нақты әдістерінен (мысалы, діни немесе классикалық мәтіндерді түсіндіру әдістерінен) ауыстырып, адамдардың мәтіндерді қалай түсінетініне назар аударуды қалады. Ол Құранды түсіндіруге қызығушылық танытты, бірақ оны тек барлық мәтіндерге қолданылатын түсіндіру жүйесін құрғаннан кейін ғана дұрыс істей алады деп ойлады. Бұл процесс жүйелі немесе қатаң филологиялық тәсіл емес, ол «түсіну өнері» деп атаған нәрсе. Шлейермахер мәтінді автордың ойларын жеткізу үшін қолданған құрал ретінде қарастырды. Осы ойлар автордың мәтінді жасауына себеп болды; мәтін жасалған сәтте бұл «ішкі ойлар» тілде «сыртқы көрініске» айналады. Сондықтан мәтінді түсіндіру үшін аудармашы автордың ішкі ойларын да, мәтінді жазған тілін де ескеруі керек. Басқаша айтқанда, оқырман түсіну нысанының (мәтіннің) шындығына толыққанды енуі керек. Мәтінді түсіндірудің бұл тәсілі «грамматикалық түсіндіруді» және «психологиялық (немесе техникалық) түсіндіруді» қамтиды. Біріншісі мәтіннің тілімен, екіншісі автордың ойларымен, сезімдерімен, ниеттерімен және мақсаттарымен байланысты. Автордың қолданған тілі «сөйлеуші мен тыңдаушы арасындағы сезімдік және сыртқы байланыс құралы». Шлейермахер үшін герменевтиканың соңғы мақсаты – «түсінудің ең жоғары мағынасында» түсіну, яғни автордың мәтінді жазған кезде сезінген ойларын сезіну. Түсіну – бұл автордың жазған контексін және мәтіннің бастапқы оқырмандары оның тілін қалай түсінгенін білуді қамтитын тарихи процесс. Түсіну – интуицияға және аудармашы мен автор арасындағы байланысқа негізделген психологиялық процесс. Оқырман да, автор да – адам. Адамдар ретінде олардың белгілі бір ортақ түсінігі бар. Осы ортақ түсінік оқырманға авторды түсінуге мүмкіндік береді. Түсіну өнерінің бір бөлігі – қате түсініктен сақтану өнері. Шлейермахер түсініспеушіліктің екі түрін анықтады. Сапалық түсініспеушілік – грамматикалық түсіндірудің сәтсіздігі, мәтіннің тілін түсінбеу, «бір сөздің мағынасын екіншісімен шатастыру». Санаттық түсініспеушілік – техникалық/психологиялық түсіндірудің сәтсіздігі, автордың өзінің «ауқымындағы» нюанстарды түсінбеу. Автордың ойларын білдіру үшін қолданатын тілін зерттеу арқылы аудармашы осы ойларды автордың өзінен де жақсы түсіне алады. Бұл белгілі бір туындының неге жазылғанын анықтау және басқалардың ұқсас жанрда жазған басқа туындыларындағы бірлікті немесе сол автордың кез келген жанрдағы басқа туындыларындағы бірлікті табу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Шлейермахер автордың ойларын авторынан жақсы түсіну мүмкіндігін айтса да, «жақсы түсіндіру тек шамамен ғана мүмкін» екенін және герменевтика «жетілген өнер» емес екенін мойындайды. Бұл өнер аудармашыны «түсінудің барлық шарттарына ие болу» арқылы ең қолайлы жағдайға қояды. Алайда аудармашының мәтінді түсіну деңгейі мәтінді дұрыс түсінбеу мүмкіндігімен шектеледі. Шлейермахердің еңбектері герменевтика саласына зор әсер етті, сондықтан оны көбінесе «жалпы зерттеу ретіндегі қазіргі герменевтиканың әкесі» деп атайды. Оның еңбегі герменевтиканың құқық немесе теология сияқты нақты пәндерден бөлек, зерттеудің жалпы саласы ретінде басталуын білдіреді. ХХ ғасырда Хайдеггер, Гадамер және Рикур сияқты философтар герменевтиканы мәтіндік өрнектерді түсіндіру теориясынан өмірлік тәжірибелерді түсіндіру теориясына дейін одан әрі кеңейтті.

Schleiermacher's psychology takes as its basis the phenomenal dualism of the ego and the non ego, and regards the life of man as the interaction of these elements with their interpenetration as its infinite destination. The dualism is therefore not absolute, and, though present in man's own constitution as composed of body and soul, is relative only even there. The ego is itself both body and soul — the conjunction of both constitutes it. Our "organization" or sense nature has its intellectual element, and our "intellect" its organic element, and there is no such thing as "pure mind" or "pure body." The one general function of the ego, thought, becomes in relation to the non ego either receptive or spontaneous action, and in both forms of action its organic, or sense, and its intellectual energies co operate; and in relation to man, nature and the universe the ego gradually finds its true individuality by becoming a part of them, "every extension of consciousness being higher life." "based on a careful transcription of the original handwritten manuscripts, that an assured and comprehensive overview of Schleiermacher's theory of hermeneutics became possible." Schleiermacher wanted to shift hermeneutics away from specific methods of interpretation (e. g. methods for interpreting biblical or classical texts) and toward a focus on how people understand texts in general. He was interested in interpreting Scripture, but he thought one could do so properly only after establishing a system of interpretation that was applicable to all texts. This process was not a systematic or strictly philological approach, but what he called "the art of understanding." Schleiermacher viewed a text as a vehicle that an author used to communicate thoughts that he had had before creating the text. These thoughts were what caused the author to produce the text; at the moment of text creation, these "inner thoughts" become "outer expression" in language. In order to interpret a text, then, the interpreter must consider both the inner thoughts of the author and the language that s/he used in writing the text. In other words, the reader must submerge himself in the realities of the object of understanding (the text). This approach to interpreting texts involves both "grammatical interpretation" and "psychological (or technical) interpretation." The former deals with the language of the text; the latter with the thoughts, emotions, intentions and aims of the author. The language used by an author "is what mediates sensuously and externally between utterer and listener". The ultimate goal of hermeneutics for Schleiermacher is "understanding in the highest sense"— experiencing the same thoughts that the author experienced when writing the text which he identified as submerging Understanding is a historical process involving learning about the context in which the author wrote, and how the text's original readership understood its language. Understanding is also a psychological process drawing upon intuition and a connection between interpreter and the author. Reader and author are both human. As humans, they have some degree of shared understanding. That shared understanding is what makes it possible for a reader to understand an author. Part of the art of understanding is the art of avoiding misunderstanding. Schleiermacher identifies two forms of misunderstanding. Qualitative misunderstanding is a failure of grammatical interpretation— failing to understand the language of the text— "the confusion of the meaning of a word for another." Quantitative misunderstanding a failure of technical/psychological interpretation— misunderstanding the nuance in the author’s own "sphere." In studying the language that an author uses to present his/her thoughts, an interpreter may be able to understand these thoughts even better than the author him/herself. This can be done by discovering why a particular work was produced, and by discovering unity within other works produced in a similar genre by others, or unity in other works by the same author in any genre. Despite Schleiermacher’s claim to the possibility of understanding of the author’s thoughts better than the author, he grants that "good interpretation can only be approximated" and that hermeneutics is not a "perfect art." The art puts the interpreter in the best position by "putting oneself in possession of all the conditions of understanding." However, the extent of an interpreter’s understanding of a text is limited by the possibility of misunderstanding the text. Schleiermacher's work had a profound impact on the field of hermeneutics, so much so that he is often referred to as "the father of modern hermeneutics as a general study." His work marks the beginning of hermeneutics as a general field of inquiry, separate from specific disciplines (e. g. law or theology). In the twentieth century, philosophers such as Heidegger, Gadamer, and Ricoeur would expand hermeneutics even farther, from a theory of interpretation of textual expressions into a theory of interpretation of lived experiences.

Этика

Шлейермахер дін мен теологиядан өзге де моральдық әлемге ден қойды, оның жүйесінде дін мен теология құбылыстары тек құрамдас бөліктер ретінде қарастырылды. Ол ерте мақалаларында ежелгі және қазіргі заманғы этикалық ойшылдардың, әсіресе Кант пен Фихтенің кемшіліктерін көрсетуге тырысты, бірақ оның пікірінше, Платон мен Спиноза ғана лайықты бағаланды. Ол бұрынғы моральдық жүйелерде ойдың қажетті негізін, моральдық іс-қимыл құбылыстарының толықтығын, оның бөліктерінің жүйелі ұйымдастырылуын және нақты моральдық іс-әрекеттер мен қарым-қатынастардың айқын қарастырылуын таба алмады. Ол заманауи христиан универсализмін үйреткен алғашқы маңызды теологтардың бірі болды.

Қоғамға қатысты жазбалар

Дін туралы: Оның мәдениетті қаралаушыларға арналған сөздері – Шлейермахердің мәдени элита мен жалпы қоғам арасындағы қалыптасып келе жатқан алшақтықты талқылайтын кітабы. Шлейермахер бұл еңбекте Ағарту дәуірінің толық күшімен дамып, модернизацияның алғашқы кезеңінің басталып кеткен тұсында жазған. Кейінгі орта ғасырдың құлдырауымен және Батыс Еуропа зиялыларының белсенді пікірталасымен өнер мен табиғаттану салалары гүлденді. Дегенмен, ғасырлар бойы зиялылардың басты және жалғыз саласы болған теология университеттердегі шағын бұрышқа қанатыр болды. «Дін туралы» кітабы бес негізгі бөлімге бөлінген: Қорғау (Apologie), Діннің мәні (Über das Wesen der Religion), Дінге тәрбиелеу (Über die Bildung zur Religion), Діндегі бірлестік (Über das Gesellige in der Religion, oder über Kirche und Priesterthum) және Діндер (Über die Religionen). Шлейермахер кіріспе тарауында дінге қатысты заманауи сынды жиі екі «тірек» бар деген еңбектеп айту арқылы оңайлатыратынын мәлімдейді. Шлейермахер бұл екі қарапайымдауды біріншісі, олардың санасы сотталады, екіншісі, «жалпы идея мәңгілік бір нәрседен қорқуға, немесе кеңінен алғанда, сіздердің провидеция деп атауларыңыз бойынша осы өмірдегі оқиғаларға оның ықпалына құрметпен қарауға, немесе сіздердің өлместік деп атауларыңыз бойынша осы өмірден кейінгі болашақ өмірді күтуге» байланысты дейді.

Діни ой

Лейбниц, Лессинг, Фихте, Якоби және Романтикалық мектептен Шлейермакер адам тұлғасының ішкі тереңдігі туралы терең және мистикалық көзқарас сіңірді. Ол өзінің "Дін туралы сөздері" (1799 ж.) еңбегінде былай деп жазды:
Дін – өлімнен немесе Құдайдан қорқудың салдары емес. Ол адамның терең қажеттілігіне жауап береді. Бұл метафизика да, мораль да емес, бірінші кезекте және ең бастысы – сезіну және түйсік. Догмалар діннің құрамдас бөлігі емес, керісінше, олар одан туындайды. Дін – шексізбен тікелей байланыстың ғажайапы; ал догмалар – осы ғажайапының көрінісі. Сол сияқты, Құдайға және жеке өлместікке сенім діннің қажетті бөлігі емес; Құдайсыз дін ұғымын қабылдауға болады, ол ғаламды таза зерделеу болар еді. Жеке өлместікке құштарлық, көбінесе, діннің болмауына нұсқайды, себебі дін адамның өзін шексіз сақтаудың орнына, шексіздікте жоғалтуға ұмтылуын білдіреді. Шлайермахердің шіркеу туралы түсінігі Дж. С. Семлердің түсінігімен салыстырылды.

Қабылдау

Голландиялық реформацияланған теолог Герман Бавинк аян туралы ілімдегі объективизм мен субъективизм мәселесіне терең бойымен алаңдап, Шлейермахердің аян туралы ілімін өзіндік жолмен пайдаланады және Киелі кітапты теологиялық еңбегінің объективті өлшемі деп санайды. Бавинк сондай-ақ христиандық сана мен тәжірибені қалыптастыратын шіркеудің маңыздылығын баса көрсетеді. Осы арқылы ол Шлейермахердің аян туралы ілімінің жасырын кемшіліктерін еклисиологиялық аян іліміне назар аудару арқылы жеңуге тырысады.

Мұра

12694 Шлейермахер астероиды осы неміс дінтанушысының құрметіне аталған. Атауды неміс астрономы Фреймут Борнген таңдаған. Берлиннің Кройцберг ауданында 1875 жылы Шлейермахер көшесіне оның есімі берілді; бұл аймақтағы көшелер Берлин университетінің алғашқы профессорларының есімдерімен аталады.