Кіріспе

Родезиялық риджбек – Оңтүстік Африкада тегін шығарылған ірі ит тұқымы. Тұқымның алғашқы стандартын Ф. Р. Барнс 1922 жылы Оңтүстік Родезияда (қазіргі Зимбабве) Булавайо қаласында жасады, ал 1927 жылы Оңтүстік Африкалық Кинологиялық Одақ бекітті. Оның арғы тегі Хойхой тайпасының жартылай үйретілген, қырлы жүнді аңшы және күзетуші иттеріне жетеді. Кейп колониясының алғашқы отарлаушылары оларды еуропалық иттермен будандастырып, арыстан аударуға көмектесу үшін пайдаланды.

Тарих

Голландиялықтар 17 ғасырдың ортасында осы аймақпен сауда-саттық бастағанда, Кейп түбегінде тұратын Хойкой халқының жартылай жабайы аң аулайтын иті болды, оны еуропалықтар күзетші ит ретінде әрекет еткенде өте батыл және қатыгез деп сипаттады. Бұл иттің бойы шамамен бір қайыспен, ал дене бітімі арық, бірақ күшті болған. Құлақтары тік тұрған, бірақ кейіннен еуропалық иттермен будандасу салдарынан салбырап ілген деп сипатталған, бірақ ең ерекше белгісі – жиі кері бағытта өсетін ұзын жүні болды. Оңтүстік Африкаға голландиялықтар қоныс аударғаннан кейін 53 жыл өткен соң, еуропалықтар осы жергілікті иттерді өздері қолдана бастады. 1800 жылдардың басында еуропалық отарлаушылар Африканың осы аймағына, негізінен еуропалық ит тұқымдарын, соның ішінде Грейхаундтар, Мастифтер, Ұлы Даниялықтар және Бладхаундтар сияқты арнайы аң аулау иттерін әкелді. Дого Кубано (Куба қанды иті), күреске және күзетуге пайдаланылатын, қазір жойылған тұқым, ертедегі Родезия Риджбегінің құрамында маңызды рөл атқарды. Генетикалық талдау Родезия Риджбегі мен Ұлы Даниялықтың бірдей генетикалық топқа (кладқа) жататынын көрсетті, бұл Даниялықтың үлкен үлесін білдіреді. Бұл тұқымдар Хойкой халқының иті сияқты жергілікті африкалық иттермен шағылыстырылды, нәтижесінде буер аңшы иттері пайда болды, олар голланд тілінде boerhond (буер иті) деп аталады; содан кейін оның ұрпақ тілі – африкаанс тілінде, қазіргі заманғы Родезия Риджбегінің басты алғы тамыры болып табылады. Ежелгі иттердің геномдарына жасалған талдау Оңтүстік Африканың Родезия Риджбегінің отарлауға дейінгі 4% ата-тегін сақтап қалғанын көрсетті. Үміт бұлағы, қазір Булавайо қаласының бөлігі, Оңтүстік Африкадан келген Корнелиус ван Ройен (1860 ж. т., Уайтенхаге, қазіргі Шығыс Кейп провинциясы, Оңтүстік Африка), ірі аң аулаушы, 1879 жылы Чарльз Хелмнің Блумхофтан келген Мария Вермакқа үйленді. Сол жылы Хелм өзінің екі қара сұр суырын Миссияға әкелді. Ван Ройен Хелмнің екі суырын көріп, олардың күзету қабілеттерін арттыру үшін өз иттерін олармен шағылыстыруға шешім қабылдады. Хелмнің иттерінен туған бастапқыда сұр түсті, дөрекі жүнді ұрпақтардан кейін, ван Ройеннің кейіннен шағылыстырылған ұрпақтары қызыл түске айналды, оның геномдарында буер иттерінде бар Хойкой тұқымының жоталары енгізілді. Бұл иттер арыстан, шошқа және басқа да ірі аңдарды аулауға, сондай-ақ ауыл шаруашылығы жерлерін жабайы шошқалар мен бабуиндардан тазартуға пайдаланылды, олар адам аңшысының көмегінсіз бабуиндарды өлтіре алады. Тұқымның алғашқы стандарты 1922 жылы Ф. Р. Барнс Булавайо Кеннел клубының көрмесінде алғашқы Родезия Риджбек клубын құрғанда, содан кейін Оңтүстік Родезияда (қазіргі Зимбабведе) және далматиннің негізінде жасалды. 1927 жылы Барнстың стандарты Оңтүстік Африка Кеннел одағымен бекітілді. Субконтиненттен тыс және халықаралық деңгейде алғашқы Родезия Риджбектерді Ұлыбританияда 1928 жылы Эдвард Фолжамбе ханым көрсетті. 1950 жылы Аризонадан келген Уильям Х. О'Брайен және оның әйелі Оңтүстік Африкадан АҚШ-қа алты рет таңдалған Родезия Риджбекті әкелді. Олар және Калифорниядан келген Маргарет Лоутиан Американдық Kennel Club-та тұқымды қабылдау процесін бастады. Сол сияқты, 1952 жылы Ұлыбританияның Родезия Риджбек клубы Ұлыбританиядағы төрешілерге тұқымды көрсету үшін және тұқым стандарты мойындалуы үшін құрылды. 1954 жылы Ұлыбританиядағы жарыстарда Родезия Риджбек ретінде көрсетілген иттерге алғашқы сынақ сертификаттары берілді, осылайша Ұлыбританияның Kennel Club-ы оларды иттер тобының мүшесі ретінде мойындады.

Жас күлдіршіндерді сою

Дәстүр бойынша, көптеген Родезиялық Риджбек күшіктері туылған кезде олардың риджі болмауы сияқты көптеген себептермен қырылып тасталатын. Еуропадағы кейбір тұқымдық клубтар мен иттер тізілімдері тіпті риджсіз күшіктерді өлтіруді міндетті етіп қойған. Заманауи өсірушілер осы ұрпақтарды хирургиялық түрде стерилизациялауға көбірек бейімделді, осылайша олар көбейтілмейді, бірақ ересекке дейін үй жануары ретінде өмір сүре алады. BBC One телеарнасының "Pedigree Dogs Exposed" атты зерттеу деректі фильмінде Ұлыбританияның Родезиялық Риджбек клубының "этика кодексінде", жыл сайын Kennel Club бекітетін, "Риджсіз күшіктер жойылсын" делінген, ал "дұрыс белгіленбеген" күшіктер көрсетілмейтін және стерилизацияланбаған жағдайда ғана сатылады. Күшіктерді қыруды насихаттау туралы жариялылықтан кейін ғана олар өздерінің этика кодексін өзгертіп, "ешқандай сау күшік қырылмайды" деді.

Тендерлік

Родезиялық риджбектер адал және ақылды болып танылады. Олар әдетте жат адамдарға салқын қарайды; бұл агрессиямен шатастырылмауы керек, өйткені жақсы мінезді Родезиялық риджбек еш себепсіз жат адамға шабуыл жасамайды. Оларға тұрақты жаттығу және дұрыс әлеуметтендіру қажет; сондықтан олар тәжірибесіз иелерге және кішкентай балалары бар отбасыларға жиі ең қолайлы таңдау емес. Родезиялық риджбектер өте белсенді және кейде әсерлі болғанымен, олардың нәзік жағы да бар. 1922 жылы тұңғыш стандартты жазған Фрэнсис Р. Барнс: «Бұл иттерге, әсіресе олар өте жас болғанда, ешқашан қаталдықпен қарауға болмайды. Мұндай қарым-қатынас оларды құлдырайды», – деген пікір білдірген. Родезиялық риджбек әділ және негізді болған жағдайда, сондай-ақ иттің білетін және сенетін адамынан келген түзетулерді қабылдайды.

Тас жотасының генетикасы

Жақында Швеция ауыл шаруашылығы ғылымдары университетінің зерттеушілер консорциумы (Николетт Салмон Хиллберц, Геран Андерссон және т.б.), Уппсала университеті (Лейф Андерссон, Матс Нильссон және т.б.) және Брод институты (Керстин Линдблад Тох және басқалар) жотаға жауапты генотипті тапты. Осы тұқым үшін AKC стандартындағы жалғыз дисквалификация – «жотаның болмауы». Бұл термин гетерозиготалық ата-аналардың таза тұқымды ұрпақтарын білдіреді, олар ешбір ата-анасынан жота мутациясының көшірмесін мұра етпейді және осылайша классикалық жоталы арқадан айырылады. Ең соңғы зерттеулер жота мутациясының автосомдық доминантты екенін және дерлік толық экспрессияға ие екенін көрсетеді: гетерозиготалық иттердің 95%-ында жоталы арқа болады. Көптеген күшіктерде 25%-дан астам емес жота болмайды, бұл тұқымның маңызды бөлігі мутация бойынша гомозигота екенін көрсетеді. Доминантты гомозиготаларды (R/R – екі жота гені) гетерозиготалардан (R/r – бір жота гені) ажырататын генетикалық тест қолжетімді (www.genocan.eu/en). Генетикалық тестті пайдалану арқылы өсіруші жотасыз күшіктердің тууына дәл болжам жасай алады.

Денсаулық

Родезиялық риджбек тұқымына тән денсаулық мәселелері – жамбас дисплазиясы және дермоидтық синус. Американдық Ортопедиялық Фондының тіркеуі бойынша қалқанша безі ауруларына шалдыққан тұқымдардың арасында родезиялық риджбек алтыншы орында тұрады. Ұлыбританияда жүргізілген зерттеуде орташа өмір сүру ұзақтығы 12 жыл деп анықталды.

Дермоидтық синус

Дермоидтық синус – бұл осы тұқымға тән туа біткен нейрондық түтік ақаулығы. Дермоидты көбінесе тері астындағы жұқа "спагетти жіпшесімен" салыстырады. Күшіктерді өсіруші және ветеринар міндетті түрде туған кезде тексеруі керек, сондай-ақ күшіктер жаңа үйге көшу алдында өскен сайын қайта-қайта тексеруден өтуі керек. Бұл бас сүйегінің негізінен құйрық тірегіне дейін тері астындағы арқалық орта сызықты пальпациялау арқылы жасалады. Зардап шеккен жаңа туған күшіктерде, күшіктерде және ересек иттерде хирургиялық жолмен алып тастау мүмкін. Хирургиялық түзету жасалғандарды қоса, барлық зардап шеккен иттерді стерилизациялау немесе кастрациялау қажет, оларды көбейтуге болмайды, себебі дермоидтық синусты хирургиялық жолмен алып тастау өте қымбатқа түсуі мүмкін, ал көптеген дермоидтық синустар ақырында абсцесске ұшырайды. Абсцесске ұшыраған дермоидтық синус – бұл ең болмағанда қайталамалы, ауыр проблема, және егер синус омыртқа миының айналасындағы тіндермен байланысса, менингитке және көбінесе өлімге әкелуі мүмкін. Дегенмен, ұрғашы иттің жұптасу алдында және жүктілік кезінде диетасына фолий қышқылын қосу дермоидтық синус кездесуін азайтатыны дәлелденді. Швециядағы халықтың 8-10% дермоидтық синуспен ауырады деген есеп бар. АҚШ тұқымдық клубтарының сауалы бойынша, Родезиялық риджбектердің 5%-дан азы осы жағдайдан зардап шеккен.

Дегенеративті миелопатия

Дегенеративті миелопатия (ДМ) – омыртқа миының прогрессивті парапарезге алып келетін неврологиялық ауруы, ең көп кездесетіні неміс шопандары тұқымында. Родезиялық риджбактарда бұл аурудың таралу деңгейі тек 0,75% құрайды. Дегенеративті миелопатияның белгілері бастапқыда аяқтарды сүйреу және артқы аяқтардың сырғанауымен көрінеді. Ауру прогрессірлеп, жануардың өздігінен тұруы немесе жүруі мүмкін болмайтын жағдайға жетеді. Аурудың даму мерзімі алты айдан бірнеше жылға дейін созылуы мүмкін. Бұл генді анықтауға арналған ДНК-тест бар. Ауруға бейім жануарларды басқа да қауіпті жануарлармен шағылыстыруға болмайды, себебі бұл аурудың болашақ ұрпақтарға берілуіне себеп болады.

Гипотиреоз

Родезиялық риджбектерде гипотиреоз көбейіп бара жатқан мәселе, және бұл жағдай көптеген белгілерге, соның ішінде салмақ арту мен түк түсіп кетуге себеп болады. Иттердегі гипотиреозды емдеу үшін тәулігіне бір рет қабылданатын, арзан бағалы ауыздық дәрі қолданылады. Англиядағы Манчестер университетінің Интегралды геномдық медициналық зерттеулер орталығының докторы Лорна Кеннеди лимфоциттік тиреоидитке байланысты гипотиреозға шалдығу ықтималдығын екі есеге арттыратын гаплотипті (гендер тобын) анықтады. Бұл тұқым үшін маңызды, себебі лимфоциттік тиреоидит Родезиялық риджбектердегі гипотиреоздың басты себебі болып табылады.

Асқазанды кеңейтудің ұшқырлығы

Көптеген басқа терең кеуделі тұқымдар сияқты, Родезиялық Риджбек те асқазанның кеңеюі және бұрылысы (гастрик дилатация-волвулус), көбінесе "үрлеу" деп аталады, дегенге бейім. Бұл өлімге алып келуі мүмкін, дереу емдеуді талап ететін қауіпті жағдай.

Ресурстар

RRCUS H&G, АҚШ-тың Родезиялық Риджбек Клубы тұқымның денсаулық мәселелеріне арналған веб-сайтты ұстап тұрады, сонымен қатар олардың Денсаулық және генетика комитеті үшін жүргізіліп жатқан зерттеулерді жинақтайды. Бұл топ өсірушілерге кем дегенде төрт денсаулық тексеруінен өтуді ұсынады: жамбас, шынтақ, қалқанша безі және көздер, ал жүрек және есту тексерулері міндетті емес. CRRHS, барлық риджбек иелері өз иттерінің ақпаратын Родезиялық Риджбектердің денсаулығына арналған кешенді сауалнамаға енгізуі де ұсынылады.