Кіріспе

Театрлық ерекшелік – Атланта кеңсе мұнарасы. Просцена ( ) – театр кеңістігіндегі метафоралық тік жазықтық, әдетте жоғары және бүйір жағынан физикалық просценалық аркамен (нағыз "доғалы" болсын не болмасын) және төменгі жағынан сахнаның өзімен шектеледі. Бұл көрермендерге сахнадағы театрлық қойылым кезінде болып жатқан оқиғаларды шамалы біріңғай бұрыштан қарауға мүмкіндік беретін кадр ретінде қызмет етеді. Көрермендерге қарап тұрған театр сахнасының «төртінші қабырғасы» тұжырымы да осыған ұқсас. Оны актерлер мен олардың сахналық әлемін көруге келген көрермендерді бөліп тұратын әлеуметтік құрылым деп қарастыруға болады. Бірақ көбінесе перде осы просценалық арканың артында түсіріледі, ол перде түсірілген кезде сахнаны жасырып, физикалық нысанға айналады. Осы жазықтыққа қазіргі заманғы театрларда сахна деңгейінен көрермендердің «салон» деңгейіне дейінгі төмен түсу де кіреді, бұл римдік театрлардағы просканиумның бастапқы мағынасы еді. Онда бұл кішкентай қасбетке қазіргі театрлардағыдан гөрі архитектуралық мән берілген. Просценалық сахна өз құрылымы жағынан итеру сахнасынан немесе арена сахнасынан өзгеше, оны төменде түсіндіріледі.

Шығу тегі

Кейінгі эллиндік грек театрларында проскенион (προσκήνιον) – жеке актерлер өнер көрсеткен салыстырмалы түрде тар көтерілген сахна болды, ал грек хоры мен музыканттары оның алдында және төмендегі "оркестрде" қалды. Көбінесе проскенионның үстінен және артында, скинеде және оның артында қосымша өнер көрсету аймақтары болды. Скене – грек сөзі ("шатыр" деген мағынада), бастапқыда актерлер кіретін шатырды, кейіннен сахнаның арт жағындағы ғимаратты білдірді, ол көбінесе суреттелген декорацияларды ұстап тұрды. Эллинистік кезеңде ол үлкен және күрделі тас құрылысқа айналды, көбінесе үш қабатты болды. Грек театрында, римдік театрлардан айырмашылығы, суреттелген декорациялар болғандықтан, проскенион декорацияларды да алып жүруге мүмкіндік берді. Ежелгі Римде сахнаның алдындағы аймақ, сценикалық фронның (грек скенесімен тең) пульпитум деп аталды, ал сахнадан оркестр еденіне түсетін тік беттік бөлігі, көбінесе таспен әшекейленген, проскаениум деп аталды, яғни "скене алдында" деген мағынаны білдірді. Грек және рим театрларында қазіргі заманғы мағынадағы просцена аркасы болған жоқ, актерлік кеңістік әрқашан көрермендердің толық көру аймағында болды. Дегенмен, римдік театрлар қазіргі заманғы просценалық театрларға ұқсас болды, себебі барлық көрермендердің сахнаға қарауы шектеулі болды – олардың бәрі екі жақтан немесе арт жағынан емес, тек алдыңғы жағынан болды.

Қайта өрлеу дәуірі

Қазіргі заманның ең көне сақталған жабық театры – Виченцадағы Олимпико театры (1585) – кейде алғашқы просцена театры деп қате айтылады. Олимпико театры – Рим театрының академиялық тұрғыдан қайта жасалған нұсқасы. Оның сахна алдында қарапайым просцениумы бар, ол оркестр деңгейіне дейін төмендейді, қазір көбінесе "салон" деп аталатын орындықтар орналасқан, бірақ просцениум аркасы жоқ. Дегенмен, Олимпико театрының ашық және қолжетімді Рим сахнасын нақты көшіруі, он алтыншы ғасырдағы театр дизайнында қағида емес, ерекшелік болды. Граверліктер 1560 жылы Сиенадағы қойылымда просцена аркасының қолданылғанын көрсетеді. Тұрақты театрларда сақталған ең ерте нағыз просцениум аркасы – Пармадағы Театро Фарнезе (1618), ал осы сияқты көптеген театрлар жоғалып кеткен. Пармада итальяндықтар "боккасцена" немесе сахна аузы деп атап келетін, аркаға қарағанда сурет жақтауына көбірек ұқсайтын, бірақ осы мақсатта қолданылатын – сахнаны бөліп көрсету және көрерменді оның іс-қимылынан ажырату үшін арналған құрылым бар.

Барокко

Просцена аркасы дәстүрлі еуропалық театрдың маңызды бір бөлігіне айналған, көбінесе өте үлкен әрі күрделі болған, ал сахнаның алдындағы бастапқы просценалық бөлігі қарапайым болды. Барокко дәуірінде музыканттар үшін оркестрлік шұңқырдың пайда болуы просканиумның маңызын азайтып, көрермендердің ең төменгі қабатын шұңқырдың алғы жиегіне жақындатты, онда әдетте ағаштан жасалған қоршау шұңқырды бөліп тұрды. Римдіктер просканиум деп атаған бұл бөлік, қазіргі театрларда оркестрлік шұңқырлармен бірге, көбінесе қара түспен боялады, осылайша ол назарды өзіне тартпайды.

Олимпиада театры айналасында алауыздық

Рим театрының осы ерте заманғы қайта жаңғыртуында итальян тілінде жаңғырған терминнің қолданылуында шатасу туған сияқты. Римдік үлгінің бұл көшірмесі сахналық кеңістікті "просцена" деп атауға дейін жетті, ал кейбір авторлар театрдың сценалық фронтының ("scaenae frons") просцена екенін дұрыс емес айтты, тіпті сценалық фронттың ортасындағы арка кейінірек толыққанды просценалық арканың дамуына түрткі болды деп болжады. Мұндай пікірді растайтын ешқандай дәлел жоқ (іс жүзінде, Олимпико театрындағы қойылымдардың заманауи суреттері іс-қимылдың сценалық фронттың алдында өткенін және актерлердің орталық аркамен сирек шеңгелгенін нақты көрсетеді). Итальян тілінде сценалық фронтты білдіретін сөз – "просцено", бұл латын тілінен елеулі айырмашылық. Бір заманауи аудармашы мұндағы сөздердің дұрыс таңдалу мәселесін былай түсіндіреді: "[Итальян тілінен аударғанда] біз мәтінде итальяндық "просцено" сөзін сақтаймыз; оны белгілі бір себептермен "просцениям" деп аударуға болмайды, сондай-ақ ағылшын тілінде оған баламасы жоқ. "Frons scaenae" сөзін де сақтап қоюға болады. Италиялық "arco scenico" сөзі "просценалық арка" деп аударылған. Бірақ шындығында Олимпико театрының сахнасы орындықтардың бір жағынан екінші жағына дейін созылады, ал сахнаның үстіндегі күмбезді төбе және орындықтарға жақын сахна бұрыштарындағы қабырғалар шектеулі ғана шеңбер эффектін тудырады. Соның салдарынан осы театрда "көргендерге арналған және іс-қимылдың архитектуралық кеңістіктері әртүрлі, бірақ олардың жанында орналасуымен біріктірілген; оларды бөліп тұратын просценалық арка жоқ".

Функция

Просцена аркасы сахна мен орындаушылардың айналасында "терезе" құрайды. Оның артықшылығы – бұл көрермендердің барлығына жақсы көрініс береді, себебі орындаушылардың барлық жақтан жақсы көрінуі үшін сахнада үздіксіз қозғалуының орнына, тек бір бағытқа назар аудару жеткілікті. Просценалық театр орналасуы сондай-ақ, көрермендердің көзінен объектілерді (декорациялар, қазіргі уақытта ойнамайтын орындаушылар және театр технологияларын) жасыруды жеңілдетеді. Көрінбеуге тиіс нәрселер жай ғана просцена аркасымен құрылған "терезенің" сыртында, қанаттарда немесе сахна үстіндегі кеңістікте орналастырылады. "Просценаны бұзу" немесе "төртінші қабырғаны бұзу" термині драмалық қойылымның бөлігі ретінде орындаушының көрермендерге тікелей сөйлеген кезде қолданылады. Кейбір театр орталарында просценалық театрларға деген қызығушылық төмендеген, себебі олар төртінші қабырға тұжырымын қолдайды. Просценалық театрлардағы сахна безендірілуі көбінесе сахнадағы кейіпкерлердің төрт қабырғалы ортада ойнап жатқанын, ал көрерменге қараған "қабырғаның" көрінбейтінін білдіреді. Көптеген қазіргі заманғы театрлар төртінші қабырға тұжырымынан бас тартқысы келеді, сондықтан олар просцена аркасынан сәл шығып, көрермендерге "жететін" ілгерілеу сахнасымен жобаланады (техникалық тұрғыдан алғанда, мұны әлі де просценалық театр деп атауға болады, себебі ол әлі де просцена аркасын қамтиды, бірақ "ілгерілеу сахнасы" термині нақтырақ және жиі қолданылады). Би тарихында просцена аркасының қолданылуы биге әртүрлі әсер етті. Просценалық сахналар пайда болғанға дейін ертегі балеттер үлкен залдарда өтетін, көрермендер би алаңының айналасында және үстінде отыратын. Орындаушылар, көбінесе патшайым немесе патша жетекшілігімен, симметриялы пішіндер мен символдық мағынасы бар үлгілерге назар аударатын. Балеттің хореографиялық үлгілері осы кезде пайда бола бастады. Сонымен қатар, билеу әлеуметтенудің бір тәсілі саналғандықтан, көптеген сарай балеттері "үлкен балетпен" аяқталып, содан кейін көрермендердің қосылған биімен жалғасатын. Кейіннен, сахналық қойылымдар үшін просцена сахнасын пайдалану көрермен мен орындаушыларды бөліп тұрды. Сондықтан, орындаушыларға көбірек назар аударылды, сондай-ақ "қойылымда" не болып жатқанына қызығушылық артты. Бұл би қойылымын бүгінгі күні білетіндей ойын-сауық түрі ретінде бастауы болды. Просценалық сахналар пайда болғаннан бері билер күрделірек пішіндерге, үлгілерге және қозғалыстарға дамып, жетілді. Осы кезде орындаушылардың қойылым кезінде сахнадағы белгілі бір пішінге қалай келгені ғана емес, сонымен қатар өз міндеттерін қаншалықты шебер орындағаны да маңызды болды. Бұған қоса, бұл сахналар шебер машиналармен жасалған сахна эффекттерін пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл сахна безендірілуінің бастауы болды, сонымен қатар сахна артындағы персоналдың немесе "сахна қолдарының" пайда болуына да себеп болды.

Театр сахнасының басқа түрлері

Айналасындағы сахна: Сахна екі жағынан көрермендермен қоршалған. Түйінді сахна: Сахна үш жағынан (немесе 270°) көрермендермен қоршалған. Просценалық сахнаның өзгертілген түрі болуы мүмкін. Кейде "үштен бір бөлігі шеңбер" деп те аталады. Сондай-ақ, алжапқыш сахна деп те аталады. Дөңгелек сахна: Сахнаның барлық жағынан көрермендер орналасқан. Қара қорап театры: Театр – қара қабырғалы, тегіс едені бар, тіктөртбұрышты үлкен бөлме. Орындықтар әдетте платформалардағы жылжымалы орындықтардан тұрады, оларды оңай жылжытуға немесе алып тастауға болады, бұл бүкіл кеңістікті қойылымның көркемдік элементтеріне бейімдеуге мүмкіндік береді. Нақты орынға арналған театр (яғни, қоршаған орта театры): Сахна мен көрермендер бірігіп кетеді немесе көптеген немесе ерекше пішіндес бөлімдерде орналасады. Жоғарыда аталған санаттарға оңай жіктеле алмайтын кез келген сахналық форманы қамтиды.