1922 жылы жасалған халықаралық қосымша тіл

Кіріспе

1922 жылы құрылған халықаралық көмекші тіл Интерлингве (; ISO 639 ie, ile), бастапқыда Оксидентал, 1922 жылы құрылып, 1949 жылы қайта аталған халықаралық көмекші тіл. Оның авторы Эдгар де Валь максималды грамматикалық тұрақтылыққа және табиғи сипатқа қол жеткізуді мақсат етті. Сөздігі әртүрлі тілдерден алынған сөздерге және танымал префикстер мен суффикстерді пайдаланатын туынды жүйесіне негізделген. Интерлингвенің көптеген туынды сөздері Батыс Еуропа тілдеріне, әсіресе роман тілдеріне, сондай-ақ герман тілдерінің кейбір сөздеріне ұқсас. Көптеген сөздері де Валь ережесі бойынша жасалған, ол латын тілінің екі тамырлы етістіктерінен (мысалы, «көру» және оның туындысы «көрініс») басқа барлық етістіктерді тұрақты түрлендіруге арналған ережелер жиынтығы. Нәтижесінде, Батыс Еуропа тілдерін білетін адамдарға бірден түсінікті болатын, табиғи және реттелген тіл пайда болды. Оқудың қарапайымдығы мен жеңіл грамматикасы, сондай-ақ «Космоглотта» журналының үнемі жарық көруі, нацистердің халықаралық көмекші тілдерді басуға тырысқандарына қарамастан, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Оксидентал Еуропада танымал болды. Оксидентал соғыстан аман қалды, бірақ 1939 жылдан бері қауым тілдің авторымен байланысқа түспеді. Балтық немісі, Эстониядан келген теңіз офицері және мұғалімі де Валь, 1943 жылы қалаға жасалған әуе шабуылында үйі қирағаннан кейін де Таллиннің Германияға көшуден бас тартты, тіпті психиатриялық ауруханаға жатуға мәжбүр болды. Поштасының көп бөлігі ұсталғандықтан, ол 1948 жылы тілдің дамуынан хабарсыз қайтыс болды. Келесі жылы тіл Интерлингве деп өзгертілді, себебі: 1) Кеңес Одағына тілдің бейтараптығын көрсету және 2) даму үстіндегі бәсекелес табиғи жоба – Интерлингва қауымдастығымен одақ немесе жақын ынтымақтастық күтілуі. 1951 жылы соңғысы пайда болғаннан кейін көптеген қолданушылар жоғалды, содан кейін Интернет пайда болғанға дейін құлдырау кезеңі басталды.

International auxiliary language created 1922

Interlingue (; ISO 639 ie, ile), originally Occidental , is an international auxiliary language created in 1922 and renamed in 1949. Its creator, Edgar de Wahl, sought to achieve maximal grammatical regularity and natural character. The vocabulary is based on pre existing words from various languages and a derivational system which uses recognized prefixes and suffixes. Many of Interlingue's derived word forms reflect those common to certain Western European languages, primarily the Romance languages, along with some Germanic vocabulary. Many of its words are formed using de Wahl's rule, a set of rules for regular conversion of all but six verb infinitives into derived words including from Latin double stem verbs (e. g. vider to see and its derivative vision). The result is a naturalistic and regular language that is easy to understand at first sight for individuals acquainted with certain Western European languages. Readability and simplified grammar, along with the regular appearance of the magazine Cosmoglotta, made Occidental popular in Europe during the years before World War II despite efforts by the Nazis to suppress international auxiliary languages. Occidental survived the war, but the community had been out of touch with the language's creator since 1939. A Baltic German naval officer and teacher from Estonia, de Wahl refused to leave his Tallinn home for Germany, even after his house was destroyed in the 1943 air raids on the city forcing him to take refuge in a psychiatric hospital. Since most of his mail had been intercepted, he died in 1948 largely unaware of developments in the language. The name change to Interlingue took place the following year for two reasons: (1) to demonstrate to the Soviet Union the language's neutrality, and (2) the expectation of a possible union or closer collaboration with the community around Interlingua, a competing naturalistic project under development. Many users were lost following the latter's appearance in 1951, beginning a period of decline until the advent of the Internet.

Басталуы

Эдгар де Валь 1922 жылы Оксидентал тілін құрғанын «Космоглотта» журналының алғашқы санымен жариялады, ол Эстонияның Таллин қаласында «Космоглотт» деген атпен шықты. Оксидентал – 1906 жылдан 1921 жылға дейін қолданған «Auli» (көмекші тіл) деген атпен жылдар бойы жеке тәжірибелердің нәтижесі, кейін ол «прото-Оксидентал» деп аталды. Де Валь бастапқыда Волапук пен Эсперантоны қолдаған, 1894 жылы Эсперантоны реформалау жөніндегі дауыс беру сәтсіз аяқталғаннан кейін Оксидентал тілін жасауға кірісті. Де Валь басқа тілдерді жасаушылармен хат алмасты, соның ішінде итальяндық математик Джузеппе Пеаномен («Latino sine flexione» тілінің авторы), ол халықаралық сөздерді таңдауы үшін оған ризашылық білдірді, сондай-ақ Идиомдық нейтраль тілін жасаған Вальдемар Розенбергермен де байланыста болды. 1922 жылы Оксидентал тілі құрылғаны туралы хабарланғанда, ол дайын деңгейге жақын болды. Де Валь тілді бірнеше жылдан кейін жариялауды жоспарлаған, бірақ Ұлттар Лигасы (LON) халықаралық тіл мәселесін зерттей бастағанын естіген соң, оны жылдамдатуға шешім қабылдады. Оксидентал тіліндегі алғашқы жарияланған туынды, Якоб Линцбахтың «Трансценденттік алгебра» атты кітапшасы, «Космоглотт» журналы жарық көргенге дейін жарық көрді. Оксидентал грамматика мен сөздіктердің толық болмауына қарамастан, оның оқылуының оңайдығына байланысты ізбасарларын жинай бастады. Екі жыл өткен соң, 1924 жылы де Валь оқу материалдары жетіспесе де, «жақсы Оксидентал» тілінде 30-ға жуық адаммен хат алысып жатқанын және басқа тілдерді қолданушылардың Оксиденталға қосыла бастағанын жазды. Келесі жылы сегіз тілдегі Оксидентал тілінің түбір сөздері мен олардың эквиваленттерін жинаған «Radicarium Directiv» атты алғашқы сөздік жарық көрді. «Космоглотт» басқа жоспарланған тілдер үшін де платформа болды, бірақ негізінен Оксидентал тілінде жазылды. 1927 жылы журнал басқа тілдердің орнына Оксидентал тілін ресми түрде насихаттауды бастағандықтан, оның атауы «Cosmoglotta» болып өзгертілді. Сол қаңтарда журналдың редакциялық және әкімшілік кеңсесі Вена қаласының Мауэр ауданына, қазір Лизингтің бір бөлігіне көшірілді. Осы кезеңде Оксидентал тілінің алғашқы табыстарының көп бөлігі кеңсе орналасқан жаңа орталық жерге және Австриядан келген Энгельберт Пигалдың күш-жігеріне байланысты болды. Оның «Li Ovre de Edgar de Wahl» (Эдгар де Вальдың еңбегі) атты мақаласы Ido тілін қолданушылардың Оксиденталға қызығушылығын арттырды.

Edgar de Wahl announced the creation of Occidental in 1922 with the first issue of the magazine Cosmoglotta, published in Tallinn, Estonia under the name Kosmoglott. Occidental was a product of years of personal experimentation under the name Auli (auxiliary language), which he used from 1906 to 1921 and which later on gained the nickname proto Occidental. De Wahl, originally a proponent of Volapük and then Esperanto, began creating Occidental after the failed vote to reform Esperanto in 1894. De Wahl corresponded with other language creators, among them the Italian mathematician Giuseppe Peano (creator of Latino sine flexione), from whom he gained an appreciation for its selection of international vocabulary, and Waldemar Rosenberger, the creator of Idiom Neutral. Upon its announcement in 1922, Occidental was nearly complete. De Wahl had not intended to announce the language for a few years, but decided to accelerate its release after hearing that the League of Nations (LON) had begun an inquiry into the question of an international language. The first known publication in Occidental, a booklet entitled Transcendent Algebra by Jacob Linzbach, appeared shortly before Kosmoglott debuted. Occidental began gathering followers due to its readability, despite a complete lack of grammars and dictionaries. Two years later in 1924, de Wahl wrote that he was corresponding with about 30 people "in good Occidental" despite the lack of learning material, and users of other languages began to join Occidental. The first dictionary, the Radicarium Directiv, a collection of Occidental root words and their equivalents in eight languages, was published the following year. Kosmoglott was also a forum for various other planned languages, while still mainly written in Occidental. The name was changed to Cosmoglotta in 1927 as it began to officially promote Occidental in lieu of other languages, and that January the magazine's editorial and administrative office was moved to the Vienna neighborhood of Mauer, now part of Liesing. Much of the early success for Occidental in this period came from the office's new central location, along with the efforts of Engelbert Pigal, also from Austria, whose article Li Ovre de Edgar de Wahl (The Work of Edgar de Wahl) led to interest in Occidental from users of Ido.