Кіріспе
Италияның Неаполь қаласына жақын орналасқан ежелгі римдік қала Кума (Κύμη немесе Κύμαι (Kumai) немесе Κύμα (Kuma);) Италия материгіндегі Магна Грецияның алғашқы ежелгі грек колониясы болды және б.з.б. 8 ғасырда Евбеядан келген қоныс салушылармен құрылды. Ол бай римдік қалаға айналды, оның қалдықтары қазіргі Кума ауылының жанында, Италияның Кампания аймағындағы Неаполь қалалық аймағындағы Баколи және Поццуоли коммунасының бір бөлігінде орналасқан. Арагондық қамалдағы Кампи Флегрей археологиялық мұражайында Кумадан табылған көптеген заттар сақталған.
Cumae (Κύμη or Κύμαι (Kumai) or Κύμα (Kuma); ) was the first ancient Greek colony of Magna Graecia on the mainland of Italy and was founded by settlers from Euboea in the 8th century BC. It became a rich Roman city, the remains of which lie near the modern village of Cuma, a frazione of the comune Bacoli and Pozzuoli in the Metropolitan City of Naples, Campania, Italy. The archaeological museum of the Campi Flegrei in the Aragonese castle contains many finds from Cumae.
Оскандық және римдік Кума
Гректердің Кумадағы кезеңі б.з.д. 421 жылы аяқталды, осы кезде Самниттермен одақтасқан оскандықтар қабырғаларды бұзып, қаланы басып алып, аймақты қиратты. Кейбір аман қалғандар Неапольге қашып кетті. Акрополь қабырғалары б.з.б. 343 жылдан бастап қайта салынды. Кума Капуямен бірге Рим билігіне қарады және б.з.б. 338 жылы жартылай азаматтық – civitas sine suffragio құқығын алды. Екінші Пуникалық соғыста, Рим билігіне қарсы көтерілуге ұсынылғанмен, Кума Тиб. Семпроний Гракх басшылығымен Ганнибалдың қоршауына төтеп берді. Рим дәуірінде қала өркендеді, б.з.д. I ғасырдан бастап Кампанияның барлық қалаларымен бірге, әсіресе Неаполь шығанағында, бай римдіктердің таңдаулы орнына айналды, олар жағалау бойында салтанатты виллалар салды. "Орталық моншалар" мен амфитеатр салынды. Азамат соғыстары кезінде Кума Октавианның Секст Помпейге қарсы қорғану үшін қолданған бекіністердің бірі болды. Август тұсында кең ауқымды құрылыс жұмыстары мен жолдар салына бастады, Куманың өзінде немесе жанында бірнеше жол туннельдері қазылды: біреуі Монте ди Кума арқылы форумды пормен байланыстырды, Гротта ди Кокцей 1 км ұзындығында Аверно көліне дейін, ал үшіншісі – "Роман Криптасы" Лукрино және Аверно көлдері арасында 180 метрлік болды. Аполлон мен Деметра храмдары қалпына келтірілді. Римнің сауда порты Путеолиге және теңіз флотының базасы Мисенумға жақындығы да аймақтың өркендеуіне көмектесті. Тағы бір маңызды жаңалық – үлкен Серино су құбырының салынуы, Аква Аугуста бұл аймақтағы көптеген қалаларды сумен қамтамасыз етті (шамамен б.з.д. 20 жылдан бастап). Домицианның Домициана жолы 95 жылдан бастап Аппия жолына және одан Римге маңызды тас жол болды. Кумадағы христиан дінінің ерте пайда болуын II ғасырдың "Гермастың бағушысы" атты еңбегі көрсетеді, онда автор шіркеумен байланысты әйелдің аяны туралы айтады, ол оған Кума қауымының пресвитерлеріне оқып беру үшін мәтін тапсырады. IV ғасырдың соңында Кумадағы Зевс храмы христиан базиликасына айналды. Куманың алғашқы тарихқа енген епископы – 465 жылы Рим папасы Илариус шақырған синодқа қатысқан Адеодат болды. Тағы бірі – Мисен, ол папа Феликс III Константинопольге жіберген екі елшінің бірі болды, тұтқынға алынып, Константинополь патриархы Акакиймен бірге Қасиетті Литургияда қатысуға мәжбүр болды, онда Петр Монгус және басқа миафизиттер есімдері айтылды, бұл Акакийлік схизмаға әкелді. Мисен оралғанда қауымнан шеттетілді, бірақ кейіннен оңалтылып, папа Симмахтың екі синодына епископ ретінде қатысты. Рим папасы Григорий I Кума епархиясын Мисенум епископына тапсырды. Кейіннен Мисенум мен Кума резиденциялық емес болып, 1207 жылы Кума қирағаннан кейін оның аумағы Аверса епархиясының құрамына кірді. Осыған сәйкес, Кума бүгінде Католик шіркеуінің титулярлық кафедрасы ретінде тізімделген. Рим билігі тұсында "тыныш Кума" деп аталған қала Готика соғыстарының (535-554) апаттарына дейін бейбіт өмір сүрді, онда ол Неапольден басқа Кампаниядағы жалғыз бекінілген қала ретінде бірнеше рет шабуылға ұшырады: Белисарий оны 536 жылы басып алды, Тотила оны ұстады, ал Нарсес Куманы иеленгенде готтардың барлық қазынасын тапты.
Кума епархиясы
450 жылы епископтық құрылды. 700 жылы ол таратылған Мисено епархиясынан аумақ алды. 1207 жылы Сицилияның жас патшасы үшін әрекет еткен Неаполь әскерлері қаланы және оның қабырғаларын қарақшылардың бекінісі ретінде жойғанда, епископтық та таратылды. Оның аумағы бөлініп, Аверса Рим-католик епархиясы мен Поццуоли Рим-католик епархиясына қосылды. Кума қаласының азаматтарының бір бөлігі, оның ішінде дін қызметкерлері мен собордың капитулалық мүшелері Джульянода паналады.
Атауы бойынша қараңыз
1970 жылы диоцез номиналды түрде латын титулдық дінге жататын орын ретінде қайта жаңартылды. Бұл атаққа ие болғандар:
Епископ Луи Мари Жозеф де Курреж д’Усту (1970.09.02 – 1970.12.10)
Архиепископ Эдоардо Пекораио (1971.12.28 – 1986.08.09)
Епископ Хулио Мария Элияс Монтоя, О. Ф. М.
Bishop Louis Marie Joseph de Courrèges d’Ustou (1970.09.02 – 1970.12.10)
Archbishop Edoardo Pecoraio (1971.12.28 – 1986.08.09)
Bishop Julio María Elías Montoya, O. F. M.
Археология
Құма аймағының батпақтарға айналуына байланысты тасталуына қарамастан, ежелгі қаланың жады сақталды. Қалдықтар, күтімсіз жағдайда болғанымен, кейін көптеген суретшілер тарапынан зыярат етілді, ал жерді мелиорациялау арқылы аймақтың қайта қоныстануымен қысқа мерзімді қазба жұмыстары жүргізілді. Алғашқы қазбалар 1606 жылға дейін соқталады, онда он үш мүсін және екі мәрмәр бедерлі рельеф табылды; кейінгі жаңалықтардың ішінде Неапольдің Ұлттық археологиялық мұражайында көрсетілген Masseria del Gigante-ден Юпитердің алып мүсіні болды. Дегенмен, Везувий аймақтарының ашылуынан кейін Бурбон саяхатшыларының назары сол жаққа ауысты, ал Құма аймағы тасталып, көптеген жаңалықтар тоналды және кейін жеке тұлғаларға сатылды. 1852 және 1857 жылдар аралығында Екі Сицилияның Фердинанд II-нің інісі, принц Леопольдо басшылығымен жүйелі қазбалар жүргізілді, олар Masseria del Gigante және бірнеше некропольдерді зерттеді. Кейін Эмилио Стивенсқа концессия берілді және ол 1878-1893 жылдар аралығында Құмада жұмыс істеді, әртүрлі жаңалықтар туралы хабарлар аймақтың үнемі тонауға ұшырауына әкелгеніне қарамастан, некропольді қазуды аяқтады. 1910-1922 жылдар аралығында Ликола көлінің кеудесіне түсуі некропольдің бір бөлігінің қирауына себеп болды. Акропольді зерттеу 1911 жылы басталды, нәтижесінде Аполлон ғибадатханасы табылды. 1924 және 1934 жылдар аралығында Амедео Майури және Витторио Спинаццола Юпитер ғибадатханасын, Сибил үңгірін және Крипта Романаны зерттеді, ал 1938 және 1953 жылдар аралығында төменгі қала зерттелді. 1992 жылы жағажайға жақын газ құбырын салу кезінде Изида ғибадатханасының табылуы кездейсоқ оқиға болды. 1994 жылы "Киме" жобасы іске қосылды, ол ескерткішті қалпына келтіруге бағытталған. Толос қабірінің қазу жұмыстары аяқталды, ол алғаш рет 1902 жылы ішінара зерттелген. Форум аумағында базилика нысанындағы ғимарат, Аула Силлана табылды, ал жағалау бойында үш теңіз вилласы анықталды. 2001 жылдан бері CNRS Porta mediana сыртындағы б.з.д. 6-1 ғасырларға жататын некропольді қазып зерттеп келеді. 2018 жылдың маусым айында б.з.д. 2 ғасырға жататын және банкет сахнасын бейнелейтін суреттелген қабір табылды.
Ежелгі қаланың дамуы
Ежелгі қала екі аймаққа бөлінген: акрополь және жазық жер мен жағалаудағы төменгі бөлігі. Акропольге тек оңтүстік жағынан ғана қол жеткізуге болады, және осы аймақта қаланың алғашқы ядросы қалыптасты, оны басты ғибадатханаларға апаратын Via Sacra жолы кесіп өтеді. Жол екі мұнарадан басталады, олардың бірі төбенің бір бөлігімен бірге құлап, ал екіншісі Византия кезеңінде қалпына келтірілді және қазірге дейін көрініп тұр. Төменгі қала Самнит кезеңінен бастап дамыды, ал Рим дәуірінде одан да кеңейді. Төменгі қала қабырғалармен қоршалған, ал грек дәуірінде акрополь де осы сияқты қорғанысқа ие болған болуы мүмкін, бірақ бүгінгі күні б.з.д. 6 ғасырға жататын қалдықтары төбенің оңтүстік-шығыс бөлігінде ғана сақталған, бұл бөлік тіреу қабырғасы ретінде де пайдаланылған болуы мүмкін. Б.з.д. 6 ғасырда ғибадатханалар туф, ағаш және терракотадан салынды. Бағаналар, кәрниздер мен капительдер сары туфтан, ал шатырлар мен ағаштан жасалған, ал төсемелерді қорғау үшін терракота плиткалары мен әсем антефикс безендірулері қолданылды. Қала мен акрополь қабырғалары 505 жылы салынды, сондай-ақ Сибилланың үңгірі де осы кезде тұрғызылды. 338 жылы қала римдіктермен одақтасқанда, ерекше суреттелген фриздері мен әшекейлері бар жаңа ғибадатхана салынды, бірақ бірнеше онжылдықтан кейін ол өртенген. Пуникалық соғыстар мен латын тілінің ресми сауда тілі ретінде қабылдануы арасында (б.з.д. 180 жыл) қала қабырғалары қайта жаңартылып, Porta mediana-дан батысқа қарай үлкен стадион салынды. Орталық моншалар салынды және акрополь ғибадатханаларында кең ауқымды жұмыстар жүргізілді. Б.з.д. 2 ғасырдың соңынан бастап Кума архитектурасы римдік үлгіде дами бастады. Август дәуірінде қалада көптеген жаңа ғимараттар пайда болды, мысалы, форумның оңтүстігіндегі базилика немесе "Суллан Ауласы", ол көп түсті мәрмәрмен әсемделген. Қалаға сумен жабдықтау 20 ж. б.з.б. кейін үлкен Серрино су құбырының қалаға кеңейтілуімен, Aqua Augusta арқылы арттырылды, бұл шығын жергілікті меценаттар, қаланың преторлары болған Лукцейлер отбасысының есебінен төленді, олар форумда әсем нимфеум және бірнеше басқа ескерткіштер мен ғимараттар салды. Біздің заманымыздың 1 ғасырында "Алыптың ғибадатханасы" салынды, оның руиналарында Юпитердің әйгілі алып бюсі (қазіргі Неаполь археологиялық мұражайында) табылғандықтан осылай аталады; ғибадатхананың қабырғалары кейінгі шаруа үйіне енгізілген. 79 жылы Везувий тауы атқаннан кейін Геркуланумнан аман қалғандар Кумаға келді, және ол өркендеген қалаға айналды.
Арко Феличе
Арко Фелице – қалаға салынған 20 метрлік монументалды кіреберіс еді. Домициан 95 жылы Аппия жолының ұзақ айналып өтуінен аулақ болу үшін Монте Грилло тауында кесіп жасаған бұл жол, кейін Домициана жолы деп аталған Кумаға оңай қол жеткізуді қамтамасыз етті. Сондай-ақ, көпір төбенің қырларымен жол жүргізіп тұрды. Ол кірпіштен салынған, мәрмәрмен қапталған және кірпішпен жабылған жеңіл бетон аркалардың екі қатарымен көтерілген. Бағаналардың екі жағында үштен ойыс бар еді, онда мүсіндер орналастырылған. Домициан жолы, оның төсемі бүгінгі күнге дейін жақсы сақталған және үздіксіз пайдаланылуда, Риммен, сондай-ақ Поццуоли және Неапольмен байланыстыратын Аппия жолымен жалғасты. Бұл арка, грек дәуіріндегі кішкентай қақпаның орнын басып, одан биік орналасқан болуы мүмкін.
Римдік құрып
Крипта Романа – Кума төбесінің астындағы туф тасқа қазылған туннель, ол акропольді шығыстан батысқа қарай кесіп өтеді, қаладан теңізге оңай жол ашады. Оның салынуы Агриппаның Август үшін салған және б.з.д. 37 жылы Луций Коккей Ауктус жобалаған әскери нығайту жұмыстарының бір бөлігі болып табылады, соның ішінде жаңа Порт Юлийдің құрылысы және оның Кума портымен Коккей үңгірі мен Крипта Романа арқылы байланысы да бар. Б.з.д. 12 жылы флоттың Порт Юлийден Мисено портына көшірілуімен және б.з.д. 31 жылы Октавиан мен Марк Антоний арасындағы азамат соғысының аяқталуымен туннель стратегиялық маңыздылығын жоғалтты. Форумға кіреберіс 95 жылы Арко Фелице салынған кезде 4 мүсінше орналасқан монументалды түрде безендірілді. 3 ғасырда қар көшкіні теңіз жақтан кіруді жапты. 397 жылдан кейін ол қайта ашылды. Христиандық дәуірде ол зират ретінде пайдаланылды; 6 ғасырда Византиялық генерал Нарсете Кума қоршауы кезінде қалаға жету үшін оны пайдалануға тырысты, бірақ құрылысты әлсіретіп, күмбездің үлкен бөлігі құлады. Оны 1925-1931 жылдар аралығында археолог Амедей Майури қаздырып шығарды.
Мифология
Куме, әлдебір Куме Сибилласының мекені ретінде ең белгілі. Оның қасиетті орны қазір көпшілікке ашық. Рим мифологиясында Аверн деген жерде, Кумеге жақын орналасқан кратерлік көлде, әлем астына түсетін кіреберіс бар, және Аней Адуға осы жолмен түскен.