Көне Грециядағы Пайғамбарлар (Kóne Gretsiyadağı Payǵambarlar)

Кіріспе

Сибильдер (αἱ Σῐ́βυλλαι, жалғыз Σῐ́βυλλᾰ) – ежелгі Грекиядағы болашақты болжайтын әйелдер немесе оракулдар. Сибильдер қасиетті жерлерде болашақты айтқан. Паузанияс б.з.д. екінші ғасырдағы жазбаларында жергілікті дәстүрлерді сипаттағанда, Дельфидегі сибильдің шамамен б.з.д. он бірінші ғасырға дейін солатынын айтқан. Алғашқыда бір ғана сибиль болған сияқты. Б.з.д. төртінші ғасырға қарай кем дегенде үш қосымша сибиль болған: Фригиялық, Эритрейлік және Геллеспонтийлік. Б.з.д. бірінші ғасырға қарай Грекия, Италия, Левант және Кіші Азияда орналасқан кем дегенде он сибиль болды.

Тарих

Ағылшын тіліндегі "сибиль" сөзі орта ағылшын тілінен, көне француз тіліндегі "sibile" сөзінен және көне грек тіліндегі Σίβυλλα (Sibylla) сөзінен шыққан латын сөзінен алынған. Варро бұл атауды аэолиялық "sioboulla" сөзінен шығарған, ол аттикалық "theobule" ("құдайлық кеңес") сөзімен мағынасы бірдей. Бұл этимология қазіргі заманғы анықтамалықтарда қабылданбайды, олар шығу тегі белгісіз деп көрсетеді. Он тоғызыншы ғасыр филологиясында ежелгі итальян немесе семит тілінен шыққандығы туралы ұсыныстар болған. Сибиль туралы алғашқы грек жазушысы (Плутархтың куәлігіне сүйене отырып) Гераклит (шамамен 500 ж.б.д.): "Сибилла, құлқынымен күлуге болмайтын нәрселерді айтады, әшекейсіз және хош иіссіз, бірақ құдайдың көмегімен дауысымен мың жылға жетеді". Уолтер Буркерт "құдайдың аузынан сөйлейтін қыздар" туралы жазбалардың бұрын-соңды болғанын айтады, мысалы, Мариде екінші мыңжылдықта және Ассирияда бірінші мыңжылдықта. Рим жазушыларының әдебиеттік жұмыстарына дейін сибильдер жеке есімдермен емес, олардың temenos немесе қасиетті орнының орналасқан жеріне байланысты атаулармен таныстырылды. Паузанияс, "Грекия сипаттамасы" еңбегінде, Дельфидегі алғашқы сибиль ("ескі" [ежелгі]) өте көне болған, және Паузаниясқа сәйкес, ливиялықтар оған "сибиль" деген ат берген. Сэр Джеймс Фрейзер бұл мәтінді кемшілік деп санайды. Паузанияс айтқан екінші сибиль, "Герофила" деп аталған, Самоста тұрған, бірақ басқа қасиетті орындарға, Клар, Делос және Дельфиге барып, онда ән шырқаған, бірақ сонымен бірге Дельфидің өз сибилі де болған. Грек сибильдерінің тек екеуі тарихи тұлғалар болған: Эритреялық Герофила, шамамен б.з.д. VIII ғасырда өмір сүрген, және Самос Фитосы, кейінірек өмір сүрген. Гректер алдымен бір ғана сибильді білгендей көрінеді, Гераклид Понтик бұл сибильдердің көптігін бірінші болып атап көрсеткен. Гераклид кем дегенде үш сибильді атады: фригиялық, эритреялық және Геллеспонттық. Ғалым Дэвид С. Поттер былай деп жазады: "Б.з.д. V ғасырдың соңында "Сибилла" деген ат бір ғана шабыттанған пайғамбар әйелге берілген сияқты". Гераклит сияқты, Платон да бір ғана сибиль туралы айтады, бірақ уақыт өте келе олардың саны тоғызға дейін өсті, ал оныншы, Тибуртин сибилі, римдіктер қосып, этрускілерден шыққан болуы мүмкін. Лактацийдің "Құдайлық институттар" (Кітап 1, 6-тарау) бойынша, Варон (б.з.д. I ғасыр) осы он сибильді тізімдейді: парсы, ливиялық, дельфилік, киммериялық, эритреялық, самиялық, кумалық, Геллеспонттық (Троя аймағында), фригиялық (Анкирада) және тибуртин (Албунея деп аталған).

The English word sibyl ('/s//ɪ//b//əl/ or ) is from Middle English, via the Old French sibile and the Latin sibylla from the ancient Greek Σίβυλλα (Sibylla). Varro derived the name from an Aeolic sioboulla, the equivalent of Attic theobule ("divine counsel"). This etymology is not accepted in modern handbooks, which list the origin as unknown. There have been alternative proposals in nineteenth century philology suggesting Old Italic or Semitic derivation. The first known Greek writer to mention a sibyl is (based on the testimony of Plutarch) Heraclitus (fl. 500 BC):
The Sibyl, with frenzied mouth uttering things not to be laughed at, unadorned and unperfumed, yet reaches to a thousand years with her voice by aid of the god. Walter Burkert observes that "frenzied women from whose lips the god speaks" are recorded very much earlier in the Near East, as in Mari in the second millennium and in Assyria in the first millennium". Until the literary elaborations of Roman writers, sibyls were not identified by a personal name, but by names that refer to the location of their temenos, or shrine. In Pausanias, Description of Greece, the first sibyl at Delphi mentioned ("the former" [earlier]) was of great antiquity, and was thought, according to Pausanias, to have been given the name "sibyl" by the Libyans. Sir James Frazer calls the text defective. The second sibyl referred to by Pausanias, and named "Herophile", seems to have been based ultimately in Samos, but visited other shrines, at Clarus, Delos, and Delphi and sang there, but that at the same time, Delphi had its own sibyl. that only two of the Greek sibyls were historical: Herophile of Erythrae, who is thought to have lived in the eighth century BC, and Phyto of Samos who lived somewhat later. He observes that the Greeks at first seemed to have known only one sibyl, and instances Heraclides Ponticus as the first ancient writer to distinguish several sibyls: Heraclides names at least three sibyls, the Phrygian, the Erythraean, and the Hellespontine. The scholar David S. Potter writes, "In the late fifth century BC it does appear that 'Sibylla' was the name given to a single inspired prophetess". Like Heraclitus, Plato speaks of only one sibyl, but in course of time the number increased to nine, with a tenth, the Tiburtine Sibyl, probably Etruscan in origin, added by the Romans. According to Lactantius' Divine Institutions (Book 1, Ch. 6), Varro (first century BC) lists these ten: the Persian, the Libyan, the Delphic, the Cimmerian, the Erythræan, the Samian, the Cumæan, the Hellespontine (in Trojan territory), the Phrygian (at Ancyra), and the Tiburtine (named Albunea).

Кимерлік Сибилла

Невий Пуника соғысы туралы кітаптарында киммериялық Сибилланы, ал Писо жылнамаларында оны есімімен атайды. Сибилланың ұлы Эвандер Римде Панға арналған Луперкал деп аталатын киелі орынды салды.

Кумалық Сибилла

Римдіктерді ең көп алаңдатқан сибилла – гректердің Неаполь қаласының жанында орналасқан Кума сибилласы, Вергилийдің Энейі төменгі әлемге түсу алдында одан кеңес сұрайды (Энеида, VI кітап: 10). Буркерт (1985, 117-бет) Куманың бірінші ғасырда Оскандар тарапынан басылып алынуы дәстүрді жойғанын, бірақ Кума сибилласы үшін terminus ante quem белгілегенін айтады. Ол Сибилла кітаптарының түпнұсқасын Римнің соңғы патшасы Тарквиний Супербусқа сатқан деген әңгіме бар. Вергилийдің Төртінші Эклогиясында Кума сибилласы құтқарушының келуін болжайды – бұл, мүмкін, ақынның меценаты Августқа жасалған құрметті сілтеме. Кейіннен христиандар осы құтқарушыны Иса деп түсіндірді.

Дельфилік сибилла

Дельфий Сибилласы – Троя соғыстарынан бұрын (б.з.д. 11 ғасыр) болжам жасайтын әйел болған. Паузанияс оны атап көрсеткен. Грек діні классикалық гректердің пантеонына өту кезеңінде, қазіргі оқырмандарға жақсы таныс Аполлон Пифиямен және бұрыннан бар оракулда қызмет атқарушылармен байланыстырылатын құдайға айналды.

Эритреялық Сибилла

Эритреялық Сибилла Хиос аралының қарсысындағы Иониядағы Эритрея қаласында болған. Эритреялық Аполлодор оның өзінің жерлесі болғанын және Троя соғысын болжағандығын, сондай-ақ Илиумға қарсы жорыққа шыққан гректерге Трояның қиратылатынын және Гомердің шындықтан алыс нәрселер жазатынын айтқандығын мәлімдейді. "Акростих" деген сөзді алғаш рет Эритреялық Сибилланың болжамдарына қолданған, олар жапырақтарға жазылып, жапырақтардың басындағы әріптер әрқашан бір сөзді құрауы үшін реттелген.

Геллеспонт Сибилласы

Геллеспонт немесе Троя сибилласы Дарданиядағы Аполлон оракулына төрағалық еткен. Геллеспонт сибилласы Солон мен Ұлы Кирдің өмірінде Гергита қаласының жанындағы Марпесс ауылында дүниеге келген. Гераклид Понттың сөзіне қарағанда, Марпесс бұрын Троаданың шекарасында орналасқан. Гергистегі сибилла жинағы Геллеспонт сибилласына жатқызылып, Гергистегі Аполлон ғибадатханасында сақталған. Кейін ол Эритреяға жетіп, даңққа ие болды.

Ливиялық Сибилла

Ливиялық Сибил деп аталатын әйелдер ежелгі Зевс Амонның (Зевс Амон мүйіздерімен бейнеленген) Сива оазисіндегі, Мысырдың батыс шөлінде орналасқан оракулін басқаратын болашақты болжайтын діни қызметкерлермен теңестірілді. Ескендер Мысырды бағындырғаннан кейін осы оракулға жүгінген. Ливиялық Сибилдің анасы Ламия, Посейдонның қызы. Еврипид өзінің "Ламия" трагедиясының прологында Ливиялық Сибилді еске алады.

Парсы Сибилласы

Персиялық Сибилла – Аполлон оракулына төрағалық еткен, болашақты болжайтын діни қызметкер әйел болған. Оның орналасқан жері оның "Вавилондық Сибилла" деп те аталуына мүмкіндік беретіндей дәл емес болғанмен, Персиялық Сибилла Ұлы Александрдың ерліктерін болжаған делінеді. Біздің заманымыздың екінші ғасырында саяхат еткен Паузаний Дельфиде төрт сибилді тізімдеп, Израильде өскен "Еврей Сибилласы" Саббе есімді қызды атады, оның әкесі Берос, анасы Эриманте болған. Кейбіреулер оны вавилондық десе, енді біреулер оны египеттік Сибилла деп санайды. Орта ғасырлық Византия энциклопедиясы "Суда" Еврей Сибилласы Сибиллалық оракулдардың авторы екенін көрсетеді.

Фригиялық Сибилла

Фригиялық Сибилла Гомердің "Илиадасындағы" Приамның қызы Кассандрамен шатастырылуымен ең көп танымал. Фригиялық Сибилла Геллеспонт Сибилласының қайталамасы болып көрінеді.

Самиялық Сибилла

Самос аралында Сами сибилласының болжам айту орны орналасқан.

Тибуртин сибилласы

Гректердің классикалық сибильдеріне римдіктер оныншысын қосты, Тибуртин сибилі, оның ордасы ежелгі Сабин-латын қаласы Тибур (қазіргі Тиволи) болды. Августтың сибильмен мифтік кездесуі, ол өзін құдай ретінде құлшылық ету керек пе деп сұрады, христиан суретшілерінің сүйікті тақырыбы болды. Бұл сибилланың этрусктердің Тибур сибилі ме, әлде гректердің Кума сибилі ме екені әрқашан анық емес. Дегенмен, христиан авторы Лактанций осы сибильді Тибуртин сибилі деп атаудан тартынбады. Ол төртінші ғасырдағы христиандардың оларды қалай анықтағанына басшылық ретінде пайдалы болатын, пұтқа табынушы сибильдер туралы егжей-тегжейлі мәлімет берді: Тибуртин сибилі, Альбунея есімді, Тибурда Анио өзенінің жағасында құдай ретінде құлшылыққа ие болды, оның суреті осы өзеннен қолында кітаппен табылды. Оның болжамдары Сенатқа Капитолийге жеткізілді. (Divine Institutes I. vi)

Тибуртин сибиліне жатқызылған апокалиптикалық жалған пайғамбарлық, шамамен 380 жылы жазылған, бірақ кейінірек түзетулер мен қосымшалар енгізілген. Онда Констанс есімді соңғы императордың келуі, христиан дінінің жауларын жеңіп, молшылық пен бейбітшілік орнатып, жалған құдайларға табынушылықты жойып, яһудилерді дінге қайтаруы туралы пайғамбарлық айтылған. Гог пен Магогты жеңгеннен кейін, император тәжін Құдайға тапсырады делінеді. Бұл Антихристке жол ашады. Ипполито д'Эсте 1550 жылдан бастап Тибурдағы Вилла д'Эстеді (қазіргі Тиволи) қайта жаңартып, Виллада Тибуртин сибилін мақтан ету үшін әсем фрескалар жасауға тапсырыс берді, ол классикалық әлемге Мәсіхтің тууы туралы пайғамбарлық жасады.

Қайта өрлеу дәуірі өнері мен әдебиетінде

Орта ғасырлардағы латын тілінде сибилла қарапайым түрде "құдайға сенген әйел" деген мағынаны алды. Кейіннен, кеш готика мен Ренессанс өнерінде әйел сибиллаларын ер пайғамбарлармен бірге бейнелеу кең таралды. Осылай бейнеленген сибиллалардың саны әр түрлі болды, кейде он екі (мысалы, Апеннин сибилласын қараңыз), кейде он болды. Мысалы, Франсуа Рабле айтқандай: "Оның он бірінші сибилла немесе екінші Кассандра болатынын қалай білеміз?" (Брюердің сөздігі, 16, 1897). Ең танымал бейнелеу – Микеланджелоның Сикстин капелласы төбесіндегі фрескаларындағы бес сибилла: Дельфий сибилласы, Ливия сибилласы, Парсы сибилласы, Кума сибилласы және Эритрея сибилласы. Ватиканның Папа Юлий II кітапханасында сибиллалардың суреттері сақталған, ал олар Сиена соборының еденінде де кездеседі. Римдегі Кампидольді биіктеп тұрған Санта-Мария-ин-Аракоэли базиликасы Сибилламен тығыз байланысты, себебі ортағасырлық дәстүр бойынша, базиликаның атының шығу тегі басқаша куәландырылмаған құрбандық тақтасына, Ара Примогенити Деиге, "Құдайдың тұңғышына" император Август орнатқан алтарьға байланысты екендігі айтылады. Августқа оның келуі туралы сибиллик кітаптар ескерткен. Базиликада Август пен Тибуртин сибилласының суреттері бас алтарь үстіндегі арканың екі жағына салынған. XIX ғасырда Родольфо Ланчани Рождество уақытында пресепиода сибилланың мүсінінің болғанын еске түсірді. Ол: "Ағаштан жасалған екі мүсін қазір [1896] жоғалып кетті; олар отыз жыл бұрын ханзада Александр Торлония Пресепиоға жаңа суреттер жинағын сыйлаған кезде таратылды немесе сатылды" деді (Ланчани, 1896, 1-тарау). Пайғамбарлар сияқты, Ренессанс сибиллалары Мәсіхтің келуін болжап, ескерткіштерде бейнеленген: Лоретодағы Санта-Касада Джакомо делла Порта жасаған мүсін, Санта-Мария-делла-Пачеде Рафаэль салған сурет, Ватиканның Борджиа пәтерлерінде Пинтурикхио салған сурет, Боттичеллидің замандасы Баччо Балдини жасаған гравюра және Сиена соборының еденінде Маттео ди Джованни салған суреттер. Шекспир өз пьесаларында, соның ішінде "Отелло", "Тит Андроник", "Венеция саудагері" және әсіресе "Тройл мен Крессида" пьесаларында сибиллаларға сілтеме жасайды. Соңғы пьесада Шекспир Кассандраны сибилламен салыстырады. Орландо де Лассустың 1600 жылы жарық көрген "Prophetiae Sibyllarum" атты он екі мотеттен тұратын жинағы антикалық сибиллалар бейнесінен шабыттанды. Төрт дауысқа арналған а капелла шығармасы прологтан және он екі пайғамбарлықтан тұрады, олардың әрқайсысы жеке сибиллаға сәйкес келеді. Мәтін Иса Мәсіхтің келуі туралы айтылса да, композитор сол кезде кең таралған хроматизм композициялық әдісін қолдану арқылы пайғамбарлықтардың мистикалық аурасын көрсетеді. Лассус Микеланджелоның суреттерін ғана емес, сонымен қатар сол кезде тәжірибе жүргізген итальян композиторларынан да хроматикалық стильді алған болуы мүмкін.

In Medieval Latin, sibylla simply became the term for "prophetess". It became used commonly in Late Gothic and Renaissance art to depict female Sibyllae alongside male prophets. The number of sibyls so depicted could vary, sometimes they were twelve (See, for example, the Apennine Sibyl), sometimes ten, e. g. for François Rabelais, “How know we but that she may be an eleventh sibyl or a second Cassandra?” Gargantua and Pantagruel, iii. 16, noted in Brewer's Dictionary of Phrase and Fable, 1897. The best known depiction is that of Michelangelo who shows five sibyls in the frescoes of the Sistine Chapel ceiling; the Delphic Sibyl, Libyan Sibyl, Persian Sibyl, Cumaean Sibyl, and the Erythraean Sibyl. The library of Pope Julius II in the Vatican has images of sibyls and they are in the pavement of the Siena Cathedral. The Basilica of Santa Maria in Aracoeli crowning the Campidoglio, Rome, is particularly associated with the Sibyl, because a medieval tradition referred the origin of its name to an otherwise unattested altar, Ara Primogeniti Dei, said to have been raised to the "firstborn of God" by the emperor Augustus, who had been warned of his advent by the sibylline books: in the church the figures of Augustus and of the Tiburtine Sibyl are painted on either side of the arch above the high altar. In the nineteenth century, Rodolfo Lanciani recalled that at Christmastime the presepio included a carved and painted figure of the sibyl pointing out to Augustus the Virgin and Child, who appeared in the sky in a halo of light. "The two figures, carved in wood, have now [1896] disappeared; they were given away or sold thirty years ago, when a new set of images was offered to the Presepio by prince Alexander Torlonia." (Lanciani, 1896 ch 1) Like prophets, Renaissance sibyls forecasting the advent of Christ appear in monuments: modelled by Giacomo della Porta in the Santa Casa at Loreto, painted by Raphael in Santa Maria della Pace, by Pinturicchio in the Borgia apartments of the Vatican, engraved by Baccio Baldini, a contemporary of Botticelli, and graffites by Matteo di Giovanni in the pavement of the Duomo of Siena. Shakespeare references the sibyls in his plays, including Othello, Titus Andronicus, The Merchant of Venice, and especially Troilus and Cressida. In the latter, Shakespeare employed the common Renaissance comparison of Cassandra to a sibyl. A collection of twelve motets by Orlande de Lassus entitled Prophetiae Sibyllarum (pub. 1600) draw inspiration from the sibyl figures of antiquity. The work—for four voices a cappella—consists of a prologue and twelve prophecies, each once corresponding to an individual Sibyl. While the text speaks of the coming of Jesus Christ, the composer reflects the mystical aura of the prophecies by using chromaticism in an extreme manner, a compositional technique that became very fashionable at the time. It is possible that Lassus not only viewed Michelangelo's depictions, but also drew the chromatic manière from a number of Italian composers, who experimented at the time.

Сибилл кітаптары

Сибильдер мен оракулдардың айтқандары түсіндіруге өте оңай болды (Нострадамусты салыстырыңыз) және азаматтық және діни үгіт үшін үнемі пайдаланылды. Бұл айтқандар мен сибильдерді, көбінесе шешімдерді көрсетудің орнына апаттарды болжайтын, 6-шы ғасырдағы Сибилла оракулдарының жинағымен шатастыруға болмайды. Шынайы Сибилла өлеңдерінің бір бөлігі Флегон Тральскийдің 2-ші ғасырдағы "Ғажайыптар кітабында" сақталған. Сибилла кітаптарының ең көне жинағы, шамамен Солон мен Кирдің заманында, Троададағы Ида тауындағы Гергисте жасалған деп есептеледі. Сол жерге жақын, Марпесс қаласында туған сибильдің қабірі кейіннен сол архаикалық жерде салынған Аполлон ғибадатханасымен белгіленді және Гергис монеталарында 400–350 жж.б.э. көрсетілген (Флегонның жазбалары, Византиялық Стефанның 5-ші ғасырдағы географиялық сөздігінде "Гергис" тақырыбында келтірілген). Басқа да жерлер оның туған жері деп есептелген. Гергистегі Сибилла жинағы Геллеспонт Сибиліне тиесілі болды және Гергистегі Аполлон ғибадатханасында сақталды. Кейін ол Эритреяға жетіп, даңққа ие болды. Осы жинақ, көрінеді, Құмаға, ал одан Римге жеткен. Гергис – Дарданиядағы Троада қаласы, ежелгі Теукрлердің қонысы, демек, өте көне қала. Ксенофонттың айтуынша, Гергис – мықты бекініс болған. Онда Аполлон Гергитийге арналған ғибадатхана болды және ол кейде Эритреялық, яғни Эритреядан шыққан, ал кейде Гергитиялық, яғни Гергистен шыққан деп аталған сибильдің туған жері болды деп есептелді.

Классикалық сибильдер

Джон Бернет. Ерте грек философиясы, 63., 64. беттер. Қысқаша талдау, 65. фрагменттер.
Еврей энциклопедиясы: Сивилла.