Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орыс авторы (1870–1938)
жазушы
Russian author (1870–1938)
the writer
Ерте өмір
Александр Куприн 1870 жылы Пенза губерниясындағы мемлекеттік қызметкер Иван Иванович Куприннің отбасында, Пензаның Наровчат қаласында дүниеге келді. Анасы – Любовь Алексеевна Куприна, Кулунчакова. Әкесі орыс, ал анасы – 19 ғасырда көп бөлігін жоғалтқан ақсүйек Волга татарларының отбасынан шыққан. 1871 жылы 37 жастағы әкесі холерадан қайтыс болды. Үш жылдан кейін Александрдың анасы, жас Александрмен бірге, Кудринодағы Жесірлер үйіне көшіп барды, бұл кезең оның "Ақ өтірік" (1914) повесінде бейнеленген. 1876 жылы ол Разумовский пансионатына оқуға түсті, ол кейіннен "балалық шағымдары" деп атаған, бірақ сонымен қатар оның еркін мінезін қалыптастырған және оны достары арасында әңгімеші ретінде танымал еткен орта болды.
Aleksandr Kuprin was born 1870 in Narovchat, Penza, to Ivan Ivanovich Kuprin, a government official in Penza Governorate. and Liubov Alekseyevna Kuprina, Kulunchakova. His father was Russian, his mother belonged to a noble Volga Tatar family who had lost most of their wealth during the 19th century. In 1871 his father, aged 37, died of cholera. Three years later Aleksandr's mother moved, with young Aleksandr, into the Widows' Home in Kudrino, Moscow, a period reflected in his tale "A White Lie" (1914). In 1876 he entered the Razumovsky boarding school, the source of what he later referred to as 'childhood grievances', but also an environment which nourished his riotous nature and in which he found himself popular among peers as storyteller.
Кадет корпусы: 18831887
1880 жылы Ресейдің орыс-түрік соғысындағы жеңісіне шабыттандырылып, Куприннің "Шығу шегінде" (1900), "Өмір ағысы" (1906) және "Леночка" (1910) сияқты бірнеше өмірбаяндық әңгімелері осы кезеңге сілтеме жасайды. "Кадет корпусындағы жазалау сауаты мен өмірімнің соңына дейін есте қалды", - деп жазды ол өліміне дейін көп ұзамай. Дегенмен, сол жерде ол әдебиетке қызығушылық танытып, өлеңдер жаза бастады. Куприннің жас шағындағы отыз өлеңінің көп бөлігі 1883-1887 жылдар аралығында жазылған, ол кадет корпусында білім алған төрт жылдық кезең. Куприн сонымен қатар шетелдік өлеңдерді де аударды (оның ішінде Беранжедің "Қызыл құстар" және Хайненің "Лорелей"). Қызметтен шыққаннан кейін, болашаққа қатысты нақты жоспарлары болмағандықтан, немесе "академиялық немесе практикалық білімі болмағандықтан" ("Өмірбаян" бойынша), Куприн Ресей империясының оңтүстік-батысынан бес жылдық саяхатқа шықты. Ресейдің оңтүстік-батысына жиі сапарлар жасаған кезде Новочеркасск, Дондағы Ростов, Царицын, Таганрог және Одесса қалаларындағы газеттерге мақалалар жазды. 1896 жылы "Русское Богатство" журналы Куприннің алғашқы маңызды туындысы – "Молох" шығармасын жариялады, ол Ресейдегі капитализмнің қарқынды өсуін сынап, елдегі өнеркәсіптік наразылықтың күшеюін көрсетеді. 1897 жылдың қазан айында оның екінші жинағы – "Миниатюралар" жарық көрді, оның ең танымал цирк әңгімелерінің бірі – "Алле!" Лев Толстойдың жоғары бағасын алды. 1905 жылы Куприн "Миниатюраларды" өзінің "әдебиет жолындағы алғашқы балалық қадамдары" деп сипаттады. 1896-1899 жылдары Донбас аймағына жасаған сапарынан кейін жазылған "Өнеркәсіптік эскиздер" және "Миниатюралар" оның жазушы ретінде қалыптасуының келесі кезеңін белгіледі. 1897 жылы Куприн Волынь облысына жылдық басқарушы болып жұмыс істеуге барды, содан кейін Оңтүстік Белоруссиядағы Полесье аймағына барып, махорка өсіруге көмектесті.
In 1880, inspired by Russia's victory in the Russo Turkish War, Several of Kuprin's autobiographical stories, like "At the Turning Point" (1900), "The River of Life" (1906) and "Lenochka" (1910), refer to this period. "The memory of the birching at the Cadet Corps stayed with me for the rest of my life," he wrote not long before his death. Yet it was there that he develop an interest in literature and started to write poetry. Most of Kuprun's thirty youthful poems date from 1883 to 1887, the four years when he was in the Cadet Corps. Kuprin also made several translations of foreign verse (including Béranger's "Les Hirondelles" and Heine's "Lorelei"). After retiring from the service, without any definite plans for the future, or "any knowledge, academic or practical" (according to "Autobiography"), Kuprin embarked upon a five year long trip through the South West of the Russian Empire. While on frequent journeys to Russia's Southwest he contributed to newspapers in Novocherkassk, Rostov on Don, Tsaritsyn, Taganrog, and Odessa. In 1896 Russkoye Bogatstvo published Moloch, Kuprin's first major work, a critique of the rapidly growing Russian capitalism and a reflection of the growing industrial unrest in the country. In October 1897 his second collection, Miniatures, came out, with one of his best known circus stories, "Allez! ", earning high praise from Leo Tolstoy. In 1905 Kuprin described Miniatures as his "first childish steps along the road of literature". Miniatures, as well as his "Industrial Sketches", made in 1896–1899 after his visit to the Donbas region, definitely marked a further stage in his maturing as a writer. In 1897 Kuprin traveled to Volhynia to work as an estate manager, then went to the Polesye area in Southern Belorussia, where he helped to grow makhorka.]]
Санкт-Петербург: 1901-1904 жылдар
Петербургте Куприн орыс мәдени өмірінің орталығына айналды. Ол Антон Чеховпен достық қарым-қатынас орнатты, 1904 жылы қайтыс болғанға дейін үнемі хат алмасып, одан кеңес сұратын. Куприннің Иван Бунинмен достығы дерлік қырық жылға созылды, эмиграцияда да жалғасты. Куприн үшін маңызды тұлға – «Мир Божий» журналының ғалымы және сыншысы Федор Батьюшков. Қазір сақталған 150 хат олардың ауқымды хат алмасуының шағын бөлігін құрайды. Кейін Куприн өзінің мансабына үлкен ықпал еткен Виктор Миролюбовқа, сондай-ақ Максим Горькийге алғыс айтты. 1901 жылы Куприн 1899 жылы Николай Телешов құрған «Среда» (сәрсенбі) әдеби қоғамына қосылды. Бұл қоғам көбінесе жас реалист жазушыларды біріктірді, олардың ішінде Горький, Бунин және Леонид Андреев болды. Горькийдің өзі 1903 жылғы наурызда Телешовқа жазған хатында Купринді Чехов пен Андреевтен кейінгі үшінші орыс авторы деп атады. Әдеби жетістікке қарамастан, Куприннің Петербургтегі алғашқы жылдары қиын болды. Журналдағы жұмысы оның өзінің шығармаларына уақыт қалдырмады, ал туындылары «Мир Божий» журналында жарық көргенде, оның табысы отбасылық байланыстарының арқасында болғаны туралы әңгіме тарады. Куприн 1902-1905 жылдары провинциядағыдан аз жазды, бірақ Люкердің сөзіне сүйенсек, «егер жазған шығармаларының саны азайғанмен – барлығы жиырмадай әңгіме – олардың сапасы салыстырмалы түрде жоғары болды. Орыс қоғамындағы айқын қайшылықтарды жақсы сезіне бастаған ол «кішкентай адамның» тағдырына назар аударды, осылайша орыс әдебиетінің ең жақсы дәстүрлерін жалғастырды». Бұл романды жазу Куприн үшін тазарту тәжірибесі болды. «Мен әскери қызметте өткізген жылдарда жинаған әсерлердің ауыр жүгінен арылуым керек. Бұл романы «Дуэль» деп атаймын, өйткені бұл менің патша әскерімен жекпе-жегім болады. Әскер жанын қинайды, адамның ең жақсы ниеттерін жояды және адамдық қадір-қасиетті төмендетеді. Мен білгенім мен көргенім туралы жазуым керек. Ал романым арқылы патша әскерін жекпе-жекке шақырамын», – деп әйеліне хат жазды ол. «Дуэль» сол жылдың әдеби сенсациясына айналды. 1905 жылы 45,5 мың дана сатылды, бұл 1900 жылдардың басында үлкен көрсеткіш болатын. Бұл роман қозғаған дау-дамай 1917 жылға дейін жалғасты. Сол жақтағы сыншылар «Дуэльді» «автократияның табытына соққан тағы бір шеге» деп қарсы алды, ал консервативті әріптестері оны «билікке жасалған опасыз шабуыл» деп айыптады. Бір офицер тіпті Петербург газеті арқылы Купринді жекпе-жекке шақырды. Қара теңіз флотының командирі адмирал Григорий Чухнин, трагедияға жауапты деп есептелетін, Купринге Севастопольді 48 сағат ішінде тастап кетуді бұйырды және жамандау ісін қозғады. 1906 жылғы маусымда Чухнин қаза табады, бірақ іс жабылмады, екі жылдан кейін Житомирде Куприн айыппұл төлеп, он күн үй қамауына жіберілді. Оның 1900 жылдардың ортасындағы танымал әңгімелерінің қатарында «Арман», «Тост», «Өнер» және «Қылмыскер» болды, соңғысы сол кездегі Ресейді шарлаған зорлық-зомбылық мәселесін көтерді. «Кіші капитан Рыбников» (1906) романы орыс офицері болып көрінген жапондық тыңшы туралы айтады, Горький оны жоғары бағалады. 1908 жылы Куприннің Горькиймен қарым-қатынасы нашарлап, ол «Знание» қоғамынан шықты. Сол жылы «Теңіз ауруы» атты әңгімесі жарық көрді, ол социал-демократ әйелдің зорланғаны туралы және оның революциялық күйеуін жағымсыз жарықта көрсетті, Горький оны орыс социалистеріне қасақана жасалған қорлау деп есептеді. Оның бірінші бөлігі көп дау тудырды, ал екіншісі мен үшіншісі көбінесе бейжайлықпен қабылданды. Куприн, өзінің романы деректі фильм немесе көркем шығарма болуы керектігін шеше алмады, екеуінің арасында тебіренді немесе оларды жасанды түрде біріктіруге тырысты. «Ол деректі фильм түрінде жақсырақ табысқа жетеді, сондықтан оның 1-бөлігі, бордельдегі өмірдің егжей-тегжейлі сипаттамасы, ең жақсысы», – деп мәлімдейді Люкер. «Құдық» Куприннің соңғы маңызды туындысы болды және көптеген адамдар үшін оның шығармашылығының төмендеуінің белгісі болды. 1911 жылы ол отбасымен Санкт-Петербургке жақын Гатчинаға көшті. Дегенмен, Максим Горькиймен бірге «Дүниежүзілік әдебиет» баспасында қысқа уақыт жұмыс істеген кезде ол продразверстка мен соғыс коммунизмінің саясатын сынады.
In Petersburg Kuprin found himself in the center of Russian cultural life. He became friends with Anton Chekhov, whom he regularly corresponded with up until the latter's death in 1904, often seeking his advice. Kuprin's friendship with Ivan Bunin would last almost forty years, continuing in emigration. Another important figure for Kuprin was the scholar and critic Fyodor Batyushkov of Mir Bozhiy. The 150 letters that are extant represent a minor part of their vast correspondence. Later Kuprin expressed much gratitude to Viktor Mirolyubov, who, as well as Maxim Gorky, exerted strong influence upon his career. In 1901 Kuprin joined the Moscow Sreda (Wednesday) literary society, which was founded in 1899 by Nikolay Teleshov, and united mostly the young realist writers, among whom were Gorky, Bunin, and Leonid Andreyev. Gorky himself, writing to Teleshov in March 1903, ranked Kuprin a third Russian author, next to Chekhov and Andreyev. Despite his literary success, Kuprin's first years in Petersburg were stressful. His employment with the magazine left him little time for his own writing; and when his work did appear in Mir Bozhy, rumor had it that he owed his success to his family connections. Kuprin wrote less between 1902 and 1905 than he had in the provinces; but, according to Luker, "if the quantity of his writing was reduced – some twenty tales in all – its quality was incomparably higher More conscious now of the blatant contrasts prevalent in Russian society, he turned his attention to the plight of the 'little man' thus following the best traditions of Russian literature." The creation of this novel was a cathartic experience for Kuprin. "I must free myself from the heavy burden of impressions accumulated by my years of military service. I will call this novel The Duel, because it will be my duel with the tsarist army. The army cripples the soul, destroys all a man's finest impulses, and debases human dignity I have to write about all I have known and seen. And with my novel I shall challenge the tsarist army to a duel," he informed his wife in a letter. The Duel became the literary sensation of the year in Russia. In 1905 some 45.5 thousand copies were sold, a vast number for the early 1900s. The controversy this novel caused continued until 1917. Critics on the left welcomed The Duel as "another nail in the coffin of autocracy," while their conservative counterparts condemned it as a "perfidious assault on the ruling order." One officer even challenged Kuprin to a duel through a Petersburg paper, The Black Sea Fleet commander, Admiral Grigory Chukhnin, generally seen as responsible for the tragedy, ordered Kuprin to leave Sevastopol within 48 hours, and instituted legal proceedings for defamation. In June 1906 Chukhnin was assassinated; but the case was not closed; and two years later in Zhitomir Kuprin was sentenced to a fine and ten days' house arrest. Among his better known stories of the mid 1900s were "Dreams", "The Toast", "Art", and "The Murderer", the latter taking up the issue of violence that swept over Russia at the time. "Junior Captain Rybnikov" (1906), which told the tale of a Japanese spy posing as a Russian officer, was praised by Gorky. In 1908 Kuprin's relationship with Gorky deteriorated, and he quit Znanye. The same year saw the publication of "Seasickness", a short story telling of the rape of a Social Democrat heroine and showing her revolutionary husband in an unfavorable light, which Gorky regarded as a deliberate slur on the Russian Socialists. Part I, as it came out, provoked widespread controversy; parts II and III were met with almost universal indifference. Kuprin, who could not decide, apparently, whether his novel should be a documentary or fiction, either oscillated between the two or attempted to combine them in an artificial way. "He is more successful when in documentary vein, and so Part I, with its details of life in the brothel, is by far the best," argues Luker. The Pit was Kuprin's last major work, and to many it signaled the decline of his creativity. In 1911 he moved his family to Gatchina, near Saint Petersburg. Still, while working for a brief time with Maxim Gorky at the World Literature publishing company, he criticized prodrazverstka and the policy of War Communism,
Көшіп-қону жылдары
1919 жылы 16 қазанда Гатчина қаласын генерал Николай Юденич басқарған Ақ әскер басып алды. Куприн екі апта бойы Юденичтің әскер штабы шығарған «Приневский край» (Еділ бойы) газетін редакциялады. Қазан айында Ақ әскер батысқа шегінген кезде Куприн олармен бірге Ямбургке сапар шекті, онда ол әйелі мен қызымен қосылды. Нарва арқылы отбасы Эстониядағы Ревельге (қазіргі Таллин) жетіп, желтоқсанда Финляндияға аттанды. Хельсинкиде жарты жыл тұрғаннан кейін олар Францияға кемемен жүзіп, 1920 жылдың шілде айының басында Парижге келді. Отбасының кедейлігі жағдайды одан әрі ушықтырды. «Мен үйсіз, қарт иттей жалаңаш, мұқтаж қалдым», - деп ескі досы Иван Зайкинге жазды Куприн. Бұл факторлардың бәрі оның жазу жұмысына кедергі келтірді. «Адам неғұрлым талантты болса, Ресейден алыс өмір оған соғұрлым қиын», - деді Куприн 1925 жылы журналистке берген сұхбатында. Куприннің Отанға деген сағынышы эмиграциядан кейінгі туындыларының ретроспективтік сипатын түсіндіреді. Ол бұрынғы шығармаларындағы таныс тақырыптарға оралып, жеке басының естеліктерімен байланыстырып, жоғалтқан Отанымен байланысын нығайтты. Кейін Бунин Куприннің рөлі толығымен пассивті болғанын айтты: «Ол Ресейге өзі бармады – оны сол жаққа, өте ауыр халде, тіпті екінші балалық шағында алып кетті», - деп жазды ол. 1938 жылдың қаңтар айында Куприннің денсаулығы нашарлай бастады. Шілде айына қарай жағдайы қиын болды. Бұрыннан бүйрек ауруы мен склерозбен ауырған ол енді асқазан қатерлі ісігіне шалдықты. Отал жасау да көмектеспеді. Александр Куприн 1938 жылдың 25 тамызында қайтыс болды, және екі күннен кейін Ленинградтағы Волково зиратындағы «Әдеби көпір» (Литературные мосты) учаскесіне жерленді. Мария Давыдова кейін кеңестік дипломат Николай Иорданскийге үйленді; 1966 жылы оның «Жастық шақ жылдары» (Годы молодости, 1966) атты естелік кітабы жарық көрді. Куприннің екінші әйелі – Елизавета Гейнрих (1882–1942), венгр революционері Мориц Ротони Гейнрихтің қызы, оның қарындасы Марияның күйеуі Дмитрий Мамин-Сибиряк отбасында тәрбиеленген. 1900 жылдардың басында ол мейірімділік қызметінде болды, кейін Лидияның тәрбиешісі және Александра Давыдованың жақын досы болды. 1907 жылы олар үйленіп, Гатчинаға қоныстанды. 1908 жылы олардың қызы Ксения дүниеге келді.
On 16 October 1919 Gatchina was taken by the White Army, led by General Nikolai Yudenich. For a fortnight Kuprin was editing Prinevsky Krai (Neva Country), a paper published by Yudenich's army headquarters. In October, as the Whites retreated westward, Kuprin traveled with them to Yamburg, where he joined his wife and daughter. Via Narva the family reached Revel in Estonia, and in December left for Finland. After half a year in Helsinki, they sailed for France, arriving in Paris in early July 1920. The family's poverty made the situation worse. "I am left naked and destitute as a homeless old dog," Kuprin wrote to Ivan Zaikin, an old friend. All this combined to hinder his writing. "The more talented a man is, the harder is for him life without Russia," Kuprin told a reporter in 1925. Kuprin's nostalgia explains the retrospective quality of his work after he had emigrated. He returned to familiar themes from his earlier writing and dwelled on personal experiences, linking him with the homeland he had lost. Later Bunin insisted that Kuprin's role was purely passive: "He did not go to Russia – he was taken there, very ill, already in his second childhood," he wrote. In January 1938 Kuprin's health deteriorated. By July his condition was grave. Already suffering from a kidney disorder and sclerosis, he had now developed cancer of the oesophagus. Surgery did little to help. Alexander Kuprin died on 25 August 1938, and was interred in Volkovo Cemetery's Literaturskiye Mostki (Literary Bridge) in Leningrad two days later. Maria Davydova later married the Soviet diplomat Nikolai Iordansky; in 1966 her book of memoirs Years of Youth (Годы молодости, 1966) came out. Kurpin's second wife was Yelizaveta Geinrikh (1882–1942), a daughter of the Hungarian revolutionary Morits Rotoni Geinrich, brought up by the family of Dmitry Mamin Sibiryak, her sister Maria's husband. In the early 1900s she was a sister of mercy, later Lidia's governess and Alexandra Davydova's good friend. In 1907 the couple married and settled in Gatchina. In 1908 their daughter Ksenia was born.
Мұра
Николай Лукердің айтуынша: <blockquote>Кюприннің орыс әдебиеті тарихындағы орны жоғары маңызды, тіпті бірегей. 1860 жылдары өркендеген ұлы орыс романының көлеңкесінде дүниеге келген ол, өзінің шарқыншақты мінезіне де, буынның көптеген ойларына да сай келетін қысқа әңгіме жанрына бет бұрды. Чехов, Горький және Бунин сияқты замандастарымен бірге, ол орыс әдебиетінде бұрын-соңды болмаған қысқа әңгіме жанрының гүлденуіне үлес қосты. Ол Чеховқа ұстамдылықта, Горькийге сенімділікте, ал Бунинге нәзіктікке жеңілгенін, бірақ осы кемшіліктерін оқиғаның қарқынымен, сюжет құрылымымен және тақырыптың байлығымен толықтырды. Адам жанына деген тұрақты қызығушылығымен қатар осы қасиеттерінің арқасында оны бүгінде де оқуға қызықты. Куприннің еңбектерін Антон Чехов, Максим Горький, Леонид Андреев, Нобель сыйлығының иегері Иван Бунин сынды көрнекті жазушылар жоғары бағалады. 1979 жылы совет астрономы Николай Степанович Черных ашқан 3618 Куприн астероиді оның құрметіне аталған.</blockquote>
According to Nicholas Luker: <blockquote>Kuprin's position in the history of Russian literature is highly significant, if not unique. Born into an age overshadowed by the great Russian novel, which had reached its zenith in the 1860s. he turned to the short story as the genre suited both to his own restless temperament and to the manifold preoccupations of his generation With his contemporaries Chekhov, Gorky, and Bunin. he brought the genre of the short story to an efflorescence without parallel in Russian letters. What he conceded in restraint to Chekhov, conviction to Gorky, and subtlety to Bunin, Kuprin made up for in narrative pace, construction of plot, and richness of theme. These latter qualities, coupled with his abiding interest in the human soul, make him still very readable today. Kuprin was highly praised by fellow writers including Anton Chekhov, Maxim Gorky, Leonid Andreyev, Nobel Prize winning Ivan Bunin
A minor planet 3618 Kuprin, discovered by Soviet astronomer Nikolai Stepanovich Chernykh in 1979, is named after him.