Кіріспе

Орыс авторы (1870–1938)
жазушы

Ерте өмір

Александр Куприн 1870 жылы Пенза губерниясындағы мемлекеттік қызметкер Иван Иванович Куприннің отбасында, Пензаның Наровчат қаласында дүниеге келді. Анасы – Любовь Алексеевна Куприна, Кулунчакова. Әкесі орыс, ал анасы – 19 ғасырда көп бөлігін жоғалтқан ақсүйек Волга татарларының отбасынан шыққан. 1871 жылы 37 жастағы әкесі холерадан қайтыс болды. Үш жылдан кейін Александрдың анасы, жас Александрмен бірге, Кудринодағы Жесірлер үйіне көшіп барды, бұл кезең оның "Ақ өтірік" (1914) повесінде бейнеленген. 1876 жылы ол Разумовский пансионатына оқуға түсті, ол кейіннен "балалық шағымдары" деп атаған, бірақ сонымен қатар оның еркін мінезін қалыптастырған және оны достары арасында әңгімеші ретінде танымал еткен орта болды.

Кадет корпусы: 18831887

1880 жылы Ресейдің орыс-түрік соғысындағы жеңісіне шабыттандырылып, Куприннің "Шығу шегінде" (1900), "Өмір ағысы" (1906) және "Леночка" (1910) сияқты бірнеше өмірбаяндық әңгімелері осы кезеңге сілтеме жасайды. "Кадет корпусындағы жазалау сауаты мен өмірімнің соңына дейін есте қалды", - деп жазды ол өліміне дейін көп ұзамай. Дегенмен, сол жерде ол әдебиетке қызығушылық танытып, өлеңдер жаза бастады. Куприннің жас шағындағы отыз өлеңінің көп бөлігі 1883-1887 жылдар аралығында жазылған, ол кадет корпусында білім алған төрт жылдық кезең. Куприн сонымен қатар шетелдік өлеңдерді де аударды (оның ішінде Беранжедің "Қызыл құстар" және Хайненің "Лорелей"). Қызметтен шыққаннан кейін, болашаққа қатысты нақты жоспарлары болмағандықтан, немесе "академиялық немесе практикалық білімі болмағандықтан" ("Өмірбаян" бойынша), Куприн Ресей империясының оңтүстік-батысынан бес жылдық саяхатқа шықты. Ресейдің оңтүстік-батысына жиі сапарлар жасаған кезде Новочеркасск, Дондағы Ростов, Царицын, Таганрог және Одесса қалаларындағы газеттерге мақалалар жазды. 1896 жылы "Русское Богатство" журналы Куприннің алғашқы маңызды туындысы – "Молох" шығармасын жариялады, ол Ресейдегі капитализмнің қарқынды өсуін сынап, елдегі өнеркәсіптік наразылықтың күшеюін көрсетеді. 1897 жылдың қазан айында оның екінші жинағы – "Миниатюралар" жарық көрді, оның ең танымал цирк әңгімелерінің бірі – "Алле!" Лев Толстойдың жоғары бағасын алды. 1905 жылы Куприн "Миниатюраларды" өзінің "әдебиет жолындағы алғашқы балалық қадамдары" деп сипаттады. 1896-1899 жылдары Донбас аймағына жасаған сапарынан кейін жазылған "Өнеркәсіптік эскиздер" және "Миниатюралар" оның жазушы ретінде қалыптасуының келесі кезеңін белгіледі. 1897 жылы Куприн Волынь облысына жылдық басқарушы болып жұмыс істеуге барды, содан кейін Оңтүстік Белоруссиядағы Полесье аймағына барып, махорка өсіруге көмектесті.

Санкт-Петербург: 1901-1904 жылдар

Петербургте Куприн орыс мәдени өмірінің орталығына айналды. Ол Антон Чеховпен достық қарым-қатынас орнатты, 1904 жылы қайтыс болғанға дейін үнемі хат алмасып, одан кеңес сұратын. Куприннің Иван Бунинмен достығы дерлік қырық жылға созылды, эмиграцияда да жалғасты. Куприн үшін маңызды тұлға – «Мир Божий» журналының ғалымы және сыншысы Федор Батьюшков. Қазір сақталған 150 хат олардың ауқымды хат алмасуының шағын бөлігін құрайды. Кейін Куприн өзінің мансабына үлкен ықпал еткен Виктор Миролюбовқа, сондай-ақ Максим Горькийге алғыс айтты. 1901 жылы Куприн 1899 жылы Николай Телешов құрған «Среда» (сәрсенбі) әдеби қоғамына қосылды. Бұл қоғам көбінесе жас реалист жазушыларды біріктірді, олардың ішінде Горький, Бунин және Леонид Андреев болды. Горькийдің өзі 1903 жылғы наурызда Телешовқа жазған хатында Купринді Чехов пен Андреевтен кейінгі үшінші орыс авторы деп атады. Әдеби жетістікке қарамастан, Куприннің Петербургтегі алғашқы жылдары қиын болды. Журналдағы жұмысы оның өзінің шығармаларына уақыт қалдырмады, ал туындылары «Мир Божий» журналында жарық көргенде, оның табысы отбасылық байланыстарының арқасында болғаны туралы әңгіме тарады. Куприн 1902-1905 жылдары провинциядағыдан аз жазды, бірақ Люкердің сөзіне сүйенсек, «егер жазған шығармаларының саны азайғанмен – барлығы жиырмадай әңгіме – олардың сапасы салыстырмалы түрде жоғары болды. Орыс қоғамындағы айқын қайшылықтарды жақсы сезіне бастаған ол «кішкентай адамның» тағдырына назар аударды, осылайша орыс әдебиетінің ең жақсы дәстүрлерін жалғастырды». Бұл романды жазу Куприн үшін тазарту тәжірибесі болды. «Мен әскери қызметте өткізген жылдарда жинаған әсерлердің ауыр жүгінен арылуым керек. Бұл романы «Дуэль» деп атаймын, өйткені бұл менің патша әскерімен жекпе-жегім болады. Әскер жанын қинайды, адамның ең жақсы ниеттерін жояды және адамдық қадір-қасиетті төмендетеді. Мен білгенім мен көргенім туралы жазуым керек. Ал романым арқылы патша әскерін жекпе-жекке шақырамын», – деп әйеліне хат жазды ол. «Дуэль» сол жылдың әдеби сенсациясына айналды. 1905 жылы 45,5 мың дана сатылды, бұл 1900 жылдардың басында үлкен көрсеткіш болатын. Бұл роман қозғаған дау-дамай 1917 жылға дейін жалғасты. Сол жақтағы сыншылар «Дуэльді» «автократияның табытына соққан тағы бір шеге» деп қарсы алды, ал консервативті әріптестері оны «билікке жасалған опасыз шабуыл» деп айыптады. Бір офицер тіпті Петербург газеті арқылы Купринді жекпе-жекке шақырды. Қара теңіз флотының командирі адмирал Григорий Чухнин, трагедияға жауапты деп есептелетін, Купринге Севастопольді 48 сағат ішінде тастап кетуді бұйырды және жамандау ісін қозғады. 1906 жылғы маусымда Чухнин қаза табады, бірақ іс жабылмады, екі жылдан кейін Житомирде Куприн айыппұл төлеп, он күн үй қамауына жіберілді. Оның 1900 жылдардың ортасындағы танымал әңгімелерінің қатарында «Арман», «Тост», «Өнер» және «Қылмыскер» болды, соңғысы сол кездегі Ресейді шарлаған зорлық-зомбылық мәселесін көтерді. «Кіші капитан Рыбников» (1906) романы орыс офицері болып көрінген жапондық тыңшы туралы айтады, Горький оны жоғары бағалады. 1908 жылы Куприннің Горькиймен қарым-қатынасы нашарлап, ол «Знание» қоғамынан шықты. Сол жылы «Теңіз ауруы» атты әңгімесі жарық көрді, ол социал-демократ әйелдің зорланғаны туралы және оның революциялық күйеуін жағымсыз жарықта көрсетті, Горький оны орыс социалистеріне қасақана жасалған қорлау деп есептеді. Оның бірінші бөлігі көп дау тудырды, ал екіншісі мен үшіншісі көбінесе бейжайлықпен қабылданды. Куприн, өзінің романы деректі фильм немесе көркем шығарма болуы керектігін шеше алмады, екеуінің арасында тебіренді немесе оларды жасанды түрде біріктіруге тырысты. «Ол деректі фильм түрінде жақсырақ табысқа жетеді, сондықтан оның 1-бөлігі, бордельдегі өмірдің егжей-тегжейлі сипаттамасы, ең жақсысы», – деп мәлімдейді Люкер. «Құдық» Куприннің соңғы маңызды туындысы болды және көптеген адамдар үшін оның шығармашылығының төмендеуінің белгісі болды. 1911 жылы ол отбасымен Санкт-Петербургке жақын Гатчинаға көшті. Дегенмен, Максим Горькиймен бірге «Дүниежүзілік әдебиет» баспасында қысқа уақыт жұмыс істеген кезде ол продразверстка мен соғыс коммунизмінің саясатын сынады.

Көшіп-қону жылдары

1919 жылы 16 қазанда Гатчина қаласын генерал Николай Юденич басқарған Ақ әскер басып алды. Куприн екі апта бойы Юденичтің әскер штабы шығарған «Приневский край» (Еділ бойы) газетін редакциялады. Қазан айында Ақ әскер батысқа шегінген кезде Куприн олармен бірге Ямбургке сапар шекті, онда ол әйелі мен қызымен қосылды. Нарва арқылы отбасы Эстониядағы Ревельге (қазіргі Таллин) жетіп, желтоқсанда Финляндияға аттанды. Хельсинкиде жарты жыл тұрғаннан кейін олар Францияға кемемен жүзіп, 1920 жылдың шілде айының басында Парижге келді. Отбасының кедейлігі жағдайды одан әрі ушықтырды. «Мен үйсіз, қарт иттей жалаңаш, мұқтаж қалдым», - деп ескі досы Иван Зайкинге жазды Куприн. Бұл факторлардың бәрі оның жазу жұмысына кедергі келтірді. «Адам неғұрлым талантты болса, Ресейден алыс өмір оған соғұрлым қиын», - деді Куприн 1925 жылы журналистке берген сұхбатында. Куприннің Отанға деген сағынышы эмиграциядан кейінгі туындыларының ретроспективтік сипатын түсіндіреді. Ол бұрынғы шығармаларындағы таныс тақырыптарға оралып, жеке басының естеліктерімен байланыстырып, жоғалтқан Отанымен байланысын нығайтты. Кейін Бунин Куприннің рөлі толығымен пассивті болғанын айтты: «Ол Ресейге өзі бармады – оны сол жаққа, өте ауыр халде, тіпті екінші балалық шағында алып кетті», - деп жазды ол. 1938 жылдың қаңтар айында Куприннің денсаулығы нашарлай бастады. Шілде айына қарай жағдайы қиын болды. Бұрыннан бүйрек ауруы мен склерозбен ауырған ол енді асқазан қатерлі ісігіне шалдықты. Отал жасау да көмектеспеді. Александр Куприн 1938 жылдың 25 тамызында қайтыс болды, және екі күннен кейін Ленинградтағы Волково зиратындағы «Әдеби көпір» (Литературные мосты) учаскесіне жерленді. Мария Давыдова кейін кеңестік дипломат Николай Иорданскийге үйленді; 1966 жылы оның «Жастық шақ жылдары» (Годы молодости, 1966) атты естелік кітабы жарық көрді. Куприннің екінші әйелі – Елизавета Гейнрих (1882–1942), венгр революционері Мориц Ротони Гейнрихтің қызы, оның қарындасы Марияның күйеуі Дмитрий Мамин-Сибиряк отбасында тәрбиеленген. 1900 жылдардың басында ол мейірімділік қызметінде болды, кейін Лидияның тәрбиешісі және Александра Давыдованың жақын досы болды. 1907 жылы олар үйленіп, Гатчинаға қоныстанды. 1908 жылы олардың қызы Ксения дүниеге келді.

Мұра

Николай Лукердің айтуынша: <blockquote>Кюприннің орыс әдебиеті тарихындағы орны жоғары маңызды, тіпті бірегей. 1860 жылдары өркендеген ұлы орыс романының көлеңкесінде дүниеге келген ол, өзінің шарқыншақты мінезіне де, буынның көптеген ойларына да сай келетін қысқа әңгіме жанрына бет бұрды. Чехов, Горький және Бунин сияқты замандастарымен бірге, ол орыс әдебиетінде бұрын-соңды болмаған қысқа әңгіме жанрының гүлденуіне үлес қосты. Ол Чеховқа ұстамдылықта, Горькийге сенімділікте, ал Бунинге нәзіктікке жеңілгенін, бірақ осы кемшіліктерін оқиғаның қарқынымен, сюжет құрылымымен және тақырыптың байлығымен толықтырды. Адам жанына деген тұрақты қызығушылығымен қатар осы қасиеттерінің арқасында оны бүгінде де оқуға қызықты. Куприннің еңбектерін Антон Чехов, Максим Горький, Леонид Андреев, Нобель сыйлығының иегері Иван Бунин сынды көрнекті жазушылар жоғары бағалады. 1979 жылы совет астрономы Николай Степанович Черных ашқан 3618 Куприн астероиді оның құрметіне аталған.</blockquote>