Кіріспе

Лурд ( /l//ʊər//d/, сондай-ақ /US//l//ʊər//d//z/, luʁd) – Пиреней тауларында орналасқан шағын қала. Ол Францияның оңтүстік-батысындағы Окситания аймағындағы Жоғарғы Пиреней департаментінің құрамына кіреді. 19 ғасырдың ортасына дейін қала ең алдымен ортасындағы тау беткейінен көтерілген қамал – Шато фортымен белгілі болды. 1858 жылы Лурд Францияда және шетелде шаруа қызы Бернадетт Субирусқа (кейіннен өмірінің ізгілігі үшін қасиетті деп жарияланған) Марияның көрінуіне байланысты мәшһүрлікке ие болды. Одан кейін қала және оның Лурдтағы Біздің Анамыздың киелі орны әлемдегі ең маңызды қажырлы орындардың және діни туризмнің орталықтарының біріне айналды.

Ежелгі дәуір

Қазіргі Лурд муниципалитетінің аумағында тарихқа дейінгі дәуірде адамдар қоныстанған. Рим дәуірінде, б.з.б. бірінші ғасырдан бастап, қазіргі бекініс орнында оппидум төбесі болған, мұны ХХ ғасырдың басында Сент-Пьер шіркеуінің қиратылуынан кейін табылған көптеген археологиялық жәділер көрсетіп тұр: қабырғалардың қалдықтары, цитадельдің бөліктері, су құдайларына арналған пұтхана және үш дауыстық тақ. V ғасырда пұтхананың орнына ерте христиан шіркеуі салынды, ол кейіннен өртеніп кетті, ал оның жанында некрополь орналасқан. Римдік жол және Пиреней алдындағы жазықтықты Нарбонмен байланыстырған жол, қала Антониндік ішіндегі quell'oppidum novum бекінісі болуы мүмкін екенін көрсетеді. 732 жылдан 778 жылға дейін Лурдты Аль-Андалус мұсылмандары басып алды. Мұсылмандықтардың жергілікті басшысы Мират франктар королі Карл I-нің қоршауында болды, бірақ маврлар бағынбады. Аңыз бойынша, бір бүркіт Мираттың аяғына ірі сазанды тастап кеткен. Осы белгіден қорқып, жергілікті епископ Миратты Аспан патшайымына бағынуға шақырды. Ол Пюйдің Қара Мадоннасын көріп, иконаның керемет сұлулығына таң қалды, сол себепті ол бекіністі тапсырып, христиан дінін қабылдауға шешім қабылдады. Ол Лорус деген атпен крещениеден өтті, және осы ат қалаға берілді, қазір ол Лурд деп аталады.

Орта ғасырлар

Барбариялық шабуылдардан бастап Каролинг кезеңіне дейін Лурд туралы аз мәлімет белгілі, сол кезде қала Бигорр графтығының құрамына кірген. Қаланың қамалы кейде графтардың ордасы болды, ал Альбигендік крест жорығы кезінде ол түрлі жергілікті феодалдар арасындағы талас-тартыс нысаны болды. Соңында ол Шампан графтарының билігіне қарады. Он төртінші ғасырда Лурдты алдымен Флип Әділ басып алды, содан кейін Жүз жылдық соғыс кезінде ағылшындар 1360 жылдан 1407 жылға дейін, шамамен жарты ғасыр бойы, Пьер Арно де Беарн және кейін оның інісі Жан де Беарн сияқты жергілікті феодалдар арқылы бақылады. Ағылшындар тамаша стратегиялық жағдайды және он бірінші ғасырдағы жәрмеңкенің гүлденуін пайдалана алды, ол Тулуза және Испаниямен жақын және жақсы байланыс арқасында нығайтылып, қаланың иелеріне маңызды пайда әкелді. Қала, қамалдың шығысындағы аңғарда дамыды, XV ғасырдың басында 243 отын үйі болды, ал XIII ғасырда – 150 отын үйі. Бигорр графтарының резиденциясы болғаннан кейін, Лурд Бретинь шарттысы бойынша Англияға берілді, бұл Жүз жылдық соғыс кезінде Францияға уақытша тыныштық әкелді, нәтижесінде француздар 1360 жылдан бастап қаладан ағылшындарға өткізіп берді. 1405 жылы Карл VI Жүз жылдық соғыс барысында қаланы қоршауға алды және 18 айлық қоршаудан кейін ағылшындардан қаланы басып алды.

Қазіргі заман

XVI ғасырдың соңында Францияда католиктер мен гугеноттар арасында дін соғыстары болған. 1569 жылы Наварра королевасы Жанна д’Альбрет протестантизмді орнатқанда граф Габриэль де Монтгомери жақын орналасқан Тарб қаласына шабуыл жасады. 1592 жылы қала Католик лигасының күштерімен басып алынды және католик діні қайта орнатылды. 1607 жылы Лурд Франция Королдығының құрамына енді. Луи XV тұсында қамал түрмеге айналды, бірақ 1789 жылы Эстаттар Генералы тұтқындарды босатуға бұйрық берді. 1803 жылы Наполеон билікке келгеннен кейін ол қаланы қайтадан мемлекеттік түрмеге айналдырды. 1814 жылы Франция, Испания, Португалия және Ұлыбритания арасындағы Пиреней соғысының соңында Веллингтон герцогы басқаратын британдық және одақтас әскерлер Францияға кіріп, аймақты бақылауға алды. Олар маршал Сульттың әскерін қуды, француздарды Тарб қаласының жанында жеңіп, 1814 жылдың 10 сәуірінде Тулузаның сыртындағы соңғы шайқаста соғысқа нүкте қойды. 1858 жылға дейін Лурд шамамен 4000 халқы бар тыныш қала болды, онда қамал ішінде жаяу әскер гарнизоны орналасқан, Бареж, Котере, Люз-Сен-Совер және Багнер-де-Бигорр суларына, сондай-ақ Гаварниге жол тартқан альпинистер үшін транзиттік пункт қызметін атқарды. Содан кейін 1858 жылдың 11 ақпанында 14 жасар жергілікті қыз Бернадетт Субиру Массабиелдің шалғайдағы үңгірінде өзіне әдемі әйелдің көрінгенін айтты. Кейіннен әйел өзін Таза ұғым ретінде таныстырды және сенушілер оны Құдіретті Мария деп санады. Ол 18 рет пайда болды, ал 1859 жылға қарай мыңдаған паломниктер Лурдқа келді. 1864 жылы осы орында Лурдтың біздің ханымның мүсіні орнатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лурдқа паломниктік сапарлар күрт азайды, бірақ Лурд діни қарсылықтың ортасы болды. 1941 жылы Лотарингиядан келген қашқындар өздерінің қуғынға ұшыраған епископы Жозеф Жан Эйнц басшылығымен сапар жасады. Лурд Францияның рухани құтқарылуын қамтамасыз ету мақсатымен жасалған Булонь ханымның мүсінінің (Le Grand Retour деп белгілі) турының аяқталу орны болды. 1944 жылы Лурдқа бейбітшілік паломниктігі ұйымдастырылды. Соғыс аяқталғаннан кейін де паломниктік сапарлардың саны соғысқа дейінгі деңгейге қайта оралуына біраз уақыт кетті, себебі әдеттегі пойыз бен паломниктік кемелер басқа жерлерде пайдаланылды немесе қиратылды. Бұл оқиғалардан кейін Лурд әлемдегі ең ірі католик мариан қасиетті орындарының біріне айналды. Рим папасы Иоанн Павел II екі рет сапар жасады, 1983 жылдың 15 тамызында және 2004 жылдың 14-15 тамызында. 2007 жылы Рим папасы Бенедикт XVI Лурд ханымның 150 жылдығын мерекелеу үшін арнайы кешірімділік беруге рұқсат берді.

География

Лурд Францияның оңтүстігінде, Пиреней тауларының етегінде, негізгі меридианға жақын жерде орналасқан. Оны оңтүстіктен Ането, Монтейгу және Вигнемель Пиреней шыңдары бақылайды, ал қаланың төңірегінде Беут, Пети Джер (үш крестпен) және Гранд Джер (бір крестпен) деп аталатын үш төбе бар. Гранд-Жерге Пик-дю-Жер фуникулері арқылы жетуге болады. Беут бұрын канат жолымен қолжетімді болған, бірақ ол уақыт өте келе тозығы жеткен. Төбесінде әлі де павильон көрінеді. Лурд теңіз деңгейінен белгілі бір биіктікте орналасқан және орталық жағдайда, одан Гаве-де-Пау өзені оңтүстіктен жылдам ағып өтеді, бастауы Гаварниде. Оған Бареж және Котереттен бірнеше кіші өзендер құяды. Гаве содан кейін батысқа қарай Беарнға бұрылып, Гротоның жағалауынан өтіп, Пауға және одан әрі Биаррицке қарай ағып өтеді. Гаве-де-Паудың иілімімен шектелген жерде Массабиелл деп аталатын жартас шығындысы бар ("ескі масса" деген мағынада). Осы жартастың солтүстік беткейінде, өзен жағасына жақын жерде, 1858 жылы көріністер болған табиғи, дұрыс емес пішіндегі, беткей үңгір немесе грот бар.

Климат

Лурдтың климаты, қаланың Атлантикаға жақын орналасуына байланысты, мұхиттық (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Cfb). Жылдың көп бөлігінде ауа райы жұмсақ, жазда орташа жауын-шашын, ал қыста жауын-шашын көп болады. Жаз жылы, күз бен көктем ылғалды, ал қыс салқын. Қаланың Пиреней тауларына жақын орналасуына байланысты, Пиреней Пьемонтының басқа аймақтары сияқты, Лурдеске де қыста мұздың кейде соққан толқындары әсер етуі мүмкін: 1985 жылдың қаңтарында термометрде -17 °C (тарихи рекорд 1934 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін) тіркелді. 2003 жылдың тамызында жазғы температура 39 °C болды. Лурдтың эталондық станциясы Тарбес Оссун Лурдқа дейін, қаладан шамамен, Тарбес Лурд Пиреней әуежайының аймағында, 360 м биіктікте орналасқан.

Тарбес қаласы (1982–2013) қаңтар ақпан наурыз сәуір мамыр маусым шілде тамыз қыркүйек қазан қараша желтоқсан жыл Тп. мин. орт. (°C) 1,0 1,5 3,6 5,7 9,6 12,9 15,0 15,0 12,0 8,7 4,4 1,8 7,7 Тп. орт. (°C) 5,7 6,4 8,9 10,8 14,6 17,9 20,1 20,2 17,5 14,0 9,1 6,5 12,7 Тп. макс. орт. (°C) 10,3 11,2 14,2 15,9 19,6 22,8 25,2 25,3 22,9 19,2 13,7 11,1 17,7 Мұз күндері 10,88 9,69 4,78 1,06 0 0 0 0 0,31 4,1 9,74 40,34 Жауын-шашын (мм) 95.3 83.0 85.3 110.7 114.2 78.4 57.7 66.0 72.3 84.3 103.5 92.0 1041.8 Жаңбыр күндері 10,59 9,5 10,16 12,53 12,91 9,75 7,19 8,47 8,53 10,28 10,16 10,29 120,35

Көріністер мен діни сапарлар

1858 жылы Бойжеткен Мария Бернадетт Субирусқа (оның туған тілі – окситан тілінде Мария Бернада Собирос) Лурд қаласында (жергілікті окситан тілінде Лорда) барлығы он сегіз рет көрінді. Лурд Рим-католик шіркеуінің қажылыққа барудың маңызды орталығына және керемет жазылулардың орын алған жеріне айналды. Бірінші көріністің 150 жылдығы 2008 жылдың 11 ақпанында шамамен 45 000 қажының қатысуымен ашық аспанда өткізілді. 2020 жылы Лурд қаласының халқы шамамен 15 000 адамды құрады. 2012 жылы Лурдтағы Бойжеткен Марияға қатысты шараларға 715 000 қажы келді, ал 2016 жылы бұл көрсеткіш 570 000-ға төмендеді. 2011 жылы Лурдта 270-ке жуық қонақ үй болды, бұл Парижден кейін Франциядағы бір шаршы километрге шаққандағы қонақ үйлер саны бойынша екінші орынды иеленді. Оның элиттік қонақ үйлеріне Grand Hotel Moderne, Hotel Grand de la Grotte, Hotel St. Étienne, Hotel Majestic және Hotel Roissy кіреді.

Марианның көріністері

1858 жылдың 11 ақпанында кешке Бернадетт Субиру есімді жас католик қыз бауыры мен тағы бір серігімен отын жинауға кеткенде, Массабиэль үңгірінде өте әдемі, сөзбен сипаттауға келмейтін әйелдің пайда болғанын айтты. Әйел бастапқыда Бернадетке есімін айтпады, бірақ оған үңгірге қайта келуін өтінді. Келесі сапарларында ол өзін "Таза тұConceptция" деп таныстырды. Бұл – Рим папасы IX Пий 1854 жылы, яғни төрт жыл бұрын анықтаған, Құдай ана Марияның бастапқы күнәден таза туылғаны туралы догмаға сілтеме еді. Бернадетт католик дінін жақсы білмегендіктен, мұның мағынасын түсінбеді, бірақ бұл туралы шіркеу пасторы, Пеиремаль әкесіне айтты. Пеиремаль бастапқыда Бернадетттің айтқанына күмәндағанмен, қыздың осы доктрина туралы ешқандай білімі жоқ екенін білген соң, оған сене бастады. Әйел сондай-ақ Бернадеттке белгілі бір жерде қаздырып, ағып жатқан кішкентай су бұлағынан ішуді бұйырды. Судан дереу жазылғандар пайда болды. Бүгінде бұлақтан мыңдаған литр су ағып шығып, паломниктер оған шомылуда. Онда жүйке аурулары мен қатерлі ісіктерден, соқырлыққа және сал ауруына дейін сан алуан керемет жазылу оқиғалары тіркелген. Бернадетт Субируз көріністер кезінде Розарий оқыды. Рим папасы Иоанн Павел II былай деп жазды: "Құдай ана Марияның Розарийі – қасиеттіліктің мол өнімін беруге арналған, зор мағынаға ие дұға".

Лурданың киелі жері

Жыл сайын наурыздан қазанға дейін Лурдтағы Біздің Анамыздың қасиетті орындасы Еуропадан және әлемнің басқа аймақтарынан келетін көптеген зыяратшыларға арналған орын. Кейбір католиктер үңгірдегі бұлақ суының шипалық қасиеттері бар деп сенеді. 1860 жылдан бері шамамен 200 миллион адам осы қасиетті орынды басып өткен, ал Рим-католик шіркеуі 69 жағдайды керемет жазылу деп ресми түрде мойындады. Жазылулар шіркеудің нақтылығын және керемет жазылудың критерийлерімен тексеріледі, олар судың шипалық күшінен басқа ешқандай физикалық немесе психологиялық себепке байланысты емес. Әлемнің түкпір-түкпірінен келетін саяхаттар қасиетті орынды аралау үшін ұйымдастырылады. Осы қажылықпен байланысты, көбінесе үңгірден ағатын Лурд суын ішу немесе оған шому жиі кездеседі. Көріністер болған кезде үңгір жалпы пайдаланудағы жер болды, ауыл тұрғындары мал жаю және отын жинау үшін оны пайдаланды, сондай-ақ ол жағымсыз орын ретінде белгілі болды.

Украина шіркеуі

Лурдтегі бес күмбезді Киелі Марияның украиндық католик шіркеуі Мирослав Нимцив жобалаған, ал оның византиялық ішкі полихромдық әшекейлеулерін суретші Ежи Новосельский, ал иконостасын Петро Холодный жасады. Шіркеу 1982 жылы киеленді. Ол базилика мен үңгірден шамамен 10 минуттық жерде, Украинаның құрметіне аталған көшеде, 8 Rue de l'Ukraine мекенжайында, теміржол станциясына жақын тар жерде орналасқан. Базиликадан көрінетін бұл ғимараттың биіктігі оның тарлығын толықтырады.

Спорт

Қала көбінесе ғибадатханаларымен танымал болғанымен, регби одағының "Лурдес" командасы да ерекше атаққа ие. Бұл команда ХХ ғасырдың ортасында Франциядағы ең табысты командалардың бірі болды, 1948 жылдан 1968 жылға дейін ұлттық чемпионатты сегіз рет жеңіп алды. Олардың ең танымал ойыншысы – Жан Прат, ол өзінің елі үшін 51 рет өнер көрсетті. Қалада сондай-ақ әуесқой футбол командасы да бар. 2015 жылдан бері жергілікті тау велосипеді жолы әр жыл сайын UCI Downhill World Cup кезеңін қабылдап келеді.

Өнер мен көркем әдебиет саласында

Эмиль Зола (1840–1902) 1884 жылы сенім мен емделу, әсіресе Мари де Герсеннің тағдыры туралы "Лурдес" романын жазды. 1943 жылғы "Бернадет әні" фильмі, Франц Верфельдің 1941 жылғы "Лурдес оқиғалары" романының негізінде түсіріліп, 1944 жылы төрт "Оскар" сыйлығын жеңіп алды. Продюсер Уильям Перлберг қала мен айналасындағы ауылдық аймақтардың сыртқы келбетін гольф алаңының көмегімен мұқият қайта жаратты. 1960 жылы Энди Уильямс "Сент-Бернадет ауылы" альбомын шығарды, онда 1959 жылғы "Сент-Бернадет ауылы" әні орын алды. Фред Зиннеманның режиссерлік еткен "Ақ аттың көрінісі" (1963) фильмінде Грегори Пек, Энтони Куинн және Омар Шариф қатысқан, сюжет үшін маңызды Лурдес көрінісі бар. Бұл сахна сол жерде түсірілді және базиликаға келген паломниктерді де қамтиды. 1984 жылғы Ирвинг Уоллестің "Ғажайып" кітабы – әйгілі Бернадеттің оқиғасына негізделген фантастикалық туынды. 2007 жылғы "Шүбірте мен көбелек" фильмінде Жан Доминик Боби сүйіктісімен Лурдеске сапар шегіп, қаланың көшелерімен серуендейді. 2019 жылы "Сезар" сыйлығына ұсынылған Тьерри Демайзиер мен Альбан Тюрлайдың "Лурдес" деректі фильмі әр түрлі адамдар мен отбасылардың күресі мен Лурдесқа жасаған саяхатын жақыннан көрсетеді. 2023 жылғы "Ғажайып клуб" фильмі Дублиннен Лурдеске жасалған паломничество туралы.

Көлік

Лурд қаласының орталығынан орналасқан Тарб Лурд Пиреней әуежайымен қамтамасыз етілген. (Көптеген келушілер сондай-ақ Пау Пиреней әуежайына ұшады.) Қаланың теміржол станциясы Gare de Lourdes SNCF және TGV пойыздарымен қызмет көрсетеді, соның ішінде Парижден төрт жарым сағатқа жететін жоғары жылдамдықты TGV қызметі де бар. Көптеген паломниктер Франция мен Испаниядан автобуспен де келеді.

Білім

Лурдестің екі негізгі мектебі бар, бірі мемлекеттік, екіншісі жекеменшік. Жеке мектеп, "Лицей Пейрамале Сент-Жозеф", аянталғаннан екі жыл бұрын екі монахтар құрған; ол атын аянталған кезде болған дін қызметкері Доминик Пейрамаледен алған. 2007 жылы мектептің 150 жылдығы тойланды. Жаңа мемлекеттік мектеп "Лицей де Сарсан" деп аталады.