Кіріспе
Солтүстік Америкаға тән клен. Acer rubrum, қызыл клен, сондай-ақ батпақты клен, су клені немесе жұмсақ клен деп аталады, Солтүстік Американың шығыс және орталық бөлігінде өсетін ең көп таралған және кең таралған жапырақты ағаштардың бірі. АҚШ Орман шаруашылығы қызметі оны Солтүстік Американың шығысындағы ең көп кездесетін туаған ағаш деп мойындайды. Қызыл клен Оңтүстік-Шығыс Манитобадан бастап, Онтарио және Миннесота шекарасындағы Вудс көлінің маңында, шығысқа қарай Ньюфаундлендке, оңтүстікке Флоридаға және оңтүстік-батысқа Шығыс Техасқа дейін таралған. Оның көптеген ерекшеліктері, әсіресе жапырақтары, пішіні жағынан әртүрлі болады. Толық жетілген кезде, оның биіктігі шамамен жетеді. Оның гүлдері, сабақтары, бұтақтары және тұқымдары түрлі деңгейде қызыл түсті болады. Бірақ осы ерекшеліктердің ішінде, ол күздегі жарқын қызыл жапырақтарымен ең танымал. Қызыл клен өсетін жерлердің көп бөлігінде, Солтүстік Американың шығысындағы басқа ағаштарға қарағанда, өте кең ауқымды жағдайларға бейімделеді. Оны батпақтарда, кедей, құрғақ топырақтарда және олардың арасында кездестіруге болады. Ол теңіз деңгейінен шамамен дейін биіктікте жақсы өседі. Күзгі жапырақтарының тартымдылығы мен жағымды пішінінің арқасында, ол көбінесе ландшафттарда көлеңке беруге арналған ағаш ретінде қолданылады. Ол клен сиропын өндіру үшін және орташа және жоғары сапалы ағаш өндіру үшін шағын көлемде пайдаланылады. Сонымен қатар, ол Род-Айленд штатының рәміздік ағашы болып табылады. Қызыл клен жас, күшті бұзылған ормандарда, әсіресе жиі кесілетін ормандарда, бұталы немесе тіпті инвазивті болып саналады. Ежелгі немесе ескі өскен солтүстік жапырақты ормандарда қызыл клен сирек кездеседі, ал қант клені, бук және гемолокс сияқты көлеңкеге төзімді ағаштар гүлдейді. Жас орманды бұзудан кейін қалпына келтіру кезінде қызыл кленді алып тастау орманның табиғи жаңару циклін өзгертеді, бұл орманның әртүрлілігін ғасырлар бойы өзгертеді.
Acer rubrum, the red maple, also known as swamp maple, water maple, or soft maple, is one of the most common and widespread deciduous trees of eastern and central North America. The U. S. Forest Service recognizes it as the most abundant native tree in eastern North America. The red maple ranges from southeastern Manitoba around the Lake of the Woods on the border with Ontario and Minnesota, east to Newfoundland, south to Florida, and southwest to East Texas. Many of its features, especially its leaves, are quite variable in form. At maturity, it often attains a height around Its flowers, petioles, twigs, and seeds are all red to varying degrees. Among these features, however, it is best known for its brilliant deep scarlet foliage in autumn. Over most of its range, red maple is adaptable to a very wide range of site conditions, perhaps more so than any other tree in eastern North America. It can be found growing in swamps, on poor, dry soils, and almost anywhere in between. It grows well from sea level to about Due to its attractive fall foliage and pleasing form, it is often used as a shade tree for landscapes. It is used commercially on a small scale for maple syrup production and for its medium to high quality lumber. It is also the state tree of Rhode Island. The red maple can be considered weedy or even invasive in young, highly disturbed forests, especially frequently logged forests. In a mature or old growth northern hardwood forest, red maple only has a sparse presence, while shade tolerant trees such as sugar maples, beeches, and hemlocks thrive. By removing red maple from a young forest recovering from disturbance, the natural cycle of forest regeneration is altered, changing the diversity of the forest for centuries to come.
Сипаттама
A. rubrum кейде анықтау оңай болғанымен, морфологиялық ерекшеліктерінде өте өзгергіш. Бұл орташа және ірі ағаштар, өсуіне қолайлы жағдайлар туған Оңтүстік Аппалачи тауларында биіктігіне дейін, тіпті одан да жоғары өседі. Толық жетілген ағашта жапырақтары әдетте ұзын болады. Көбінесе діңінің диаметрі ; өсу жағдайларына байланысты, ашық өскен ағаштарда диаметрі 2 метрге дейін жетеді. Жақсы өспеген жерлердегі ағаштар көбінесе деформацияланып, қисық болып өседі. Жалпы, қабығы жоғары қарай сағақ тәрізді иілген бұтақтармен бұрышты болып келеді. Жас кезінде қабығы ақшыл сұр және тегіс. Ағаш өскен сайын қабығы қараңғыланып, ұзынша келген, сәл көтеріңкі қабаттарға жарылады. Қызыл кеспейді туыстарынан ең оңай жапырақтары арқылы ажыратуға болады. Солтүстік Американың барлық кеспей ағаштары сияқты, жапырақтары жапырақты және бұтақтарда қарама-қарсы орналасқан. Олар әдетте ұзын және кең, үштен беске дейін бес бөлікті жапырақшалары бар және тісті жиектерімен ерекшеленеді. Синустар әдетте тар, бірақ жапырақтарда айтарлықтай вариациялар болуы мүмкін. Мамырға дейін, биіктігі мен ендігіне байланысты, әдетте жапырақтардан бұрын гүлдейді. Ағаш полигамодиоециус болып саналады, яғни кейбір дарабас еркек, кейбірі әйел, ал кейбірі моноэциус. Қызыл кеспей 8 жасында гүлдей бастайды, бірақ бұл көрсеткіш ағаштар арасында айтарлықтай өзгереді: кейбір ағаштар 4 жасында гүлдей бастауы мүмкін. Гүлдері қызыл, 5 кішкентай жапырақшасы және 5 бөлікті қалыпшасы бар, әдетте бұтақтардың ұштарында орналасқан. Еркек гүлдері сабақсыз болады. Әйел гүлдері гүлдеген кезде өсетін гүлсабақтарда орналасқан, нәтижесінде гүлдері ұзындығы бар аспалы шоғырға айналады. Жапырақшалары сызықты немесе сопақ пішіндес және түкті. Әйел гүлдері екі біріккен карпельден тұратын бірегей пестильге ие, жоғары жапырақты жұмыртқалық және перианттан сәл шығып тұратын екі ұзын торапшасы бар. Еркек гүлдері 4-тен 12-ге дейін аталық мүшелерді, көбінесе 8-ді қамтиды. Жемісі - екі самарадан тұратын шизокарп, әрқайсысы ұзын. Жеміс жарылу алдында қанаттары 50-60 градус бұрышпен сәл айырылады. Олар ұзын, жұқа гүлсабақтарда орналасқан және түсі ашық қоңырдан қызғылтқа дейін өзгереді. Астық белдеуінің төменгі орман алқаптарында қызыл кеспей кездеспейді, бірақ осы аймақтың солтүстігінде де, оңтүстігінде де ұқсас жағдайларда және түрлер бірлестіктерінде жиі кездеседі. АҚШ-тың Солтүстік-Шығысында қызыл кеспей кейбір жерлерде орман түрлерінің шыңына жете алады, бірақ ақырында қант кеспейіне жол береді. Ол гранит, гнейс, шист, құмтас, тақтатас, конгломерат, кварцит және әктастан алынған мұздық және мұздықтан босаған топырақта өседі. Топырақ тым сілтілі болса хлороз пайда болуы мүмкін, бірақ әйтпесе рН-ға төзімділігі жоғары. Тұқымның өнуі үшін ылғалды минералды топырақ ең қолайлы. Қызыл кеспейдің қазіргі саны еуропалықтар Солтүстік Америкаға алғаш келген кездегіден әлдеқайда көп. Ол ескі өсіп жатқан таулы орманға аз ғана үлес қосты және тек жағалау аймақтарында бір түрлі орманды құрайды. Осы басқарудың жоғалуы одан әрі жалғасып жатқан ағаш кесу және жас, бұталы ормандардың адамның әрекетінен туған бұзылулардан қалпына келуімен күшейтілді. Сонымен қатар, американдық шырша мен американдық каштанның азаюы әкелінген ауруларға байланысты оның таралуына ықпал етті. Қызыл кеспей мұндай жерлерде басым, бірақ орман жетілген кезде оның саны азаяды. Бұл түр орманды қалпына келтіруде маңызды рөл атқарады, қағаз қайың сияқты. Ол әртүрлі субстраттарда өсе алады, жоғары рН-ға төзімді және көлеңкеде де, күнде де өседі, сондықтан А. rubrum өнімді тұқым өндіруші және өте бейімделгіш, көбінесе бұзылған жерлерде басым болады. Көптеген адамдар оның АҚШ-тың шығысында қант кеспей, бук, емен, гемолок және қарағай сияқты тарихи басым ағаш түрлерін алмастырып жатқанына сенсе де, қызыл кеспей тек табиғи немесе адамның әрекетінен туған бұзылуға бейім жас ормандарда ғана басым болады. Адамдар бұзған жерлерде, бұл түрдің өркендеуі әртүрлілікті азайтуы мүмкін, бірақ жетілген орманда ол басым түр емес; оның саны аз және орманның әртүрлілігі мен экологиялық құрылымына үлес қосады. Қызыл кеспейді ландшафтты безендіруде кеңінен пайдалану да түрдің санын арттыруға себеп болды, өйткені жас өсімдіктер көбейеді. Соңында, аурулар эпидемиясы АҚШ ормандарындағы шыршалар мен каштанның санын едәуір қысқартты. Орманның негізгі ағаштары бай топырақты мезиктік жерлерде басымдықты сақтап тұрса, шеткі аймақтарда қызыл кеспей басымдыққа ие болып келеді.
Өсіру
Қызыл кеспейдің жылдам өсуі, көшірудің оңайлығы, тартымды пішіні және жануарлар дүниесі үшін құнды болуы (АҚШ-тың шығысында) оны ең көп отырғызылатын ағаштардың біріне айналдырды. Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймақтарында ол ең көп таралған енгізілген ағаштардың бірі болып табылады. Оның өсірудегі танымалдылығы оның күшті өсу қабілетімен, тартымды және ерте гүлдейтін қызыл гүлдерімен, ең бастысы – жалындаған қызыл күзгі жапырақтарымен байланысты. Ағаш 1656 жылы Ұлыбританияға әкелінді және көп ұзамай оны өсіруге кірісті. Онда оны көптеген саябақтар мен аулаларда кездестіруге болады. Қызыл кеспей тамыр жүйесіне жеткілікті орын болған жағдайда қалалық аймақтар үшін өте жақсы таңдау. А. rubrum-ның қала көшелерінде өсуіне арбускулярлы микоризалық саңырауқұлақтармен байланыс құру көмектеседі. Бұл ағаш қант кеспейден гөрі ластану мен жол тұзына төзімдірек, бірақ осы ортада оның күзгі жапырақтары соншалықты жарқын болмайды. Басқа бірнеше кеспейлер сияқты, оның тамыр жүйесі жаулап алуға бейім және ол төсемдерге жақын отырғызу үшін қолайсыз. Ол білгіштерді тартады, олар көктемнің басында оның бүршіктерін жейді, бірақ білгіштер күміс кеспейдің ірі бүршіктерін көбірек жақсы көреді. Қызыл кеспейлерден керемет әдемі және түрлі-түсті бонсай жасауға болады, олар жыл бойына көрнекті әдеміліктерімен қуантады.
Өсімдіктер
Көптеген сорттар таңдалған, көбінесе күзгі түстерінің қарқындылығы үшін, ең танымалдарының арасында 'Октябрь даңқы' және 'Қызыл күн батуы' бар. Оның оңтүстік шегіне қарай 'Fireburst', 'Florida Flame' және 'Gulf Ember' артықшылыққа ие. Фриман кленінің көптеген сорттары да кеңінен өсіріледі. Төменде сорттардың ішінара тізімі келтірілген:
'Armstrong' – Columnar to fastigate in shape with silvery bark and modest orange to red fall foliage. 'Autumn Blaze' – Rounded oval form with leaves that resemble the silver maple. The fall color is orange red and persists longer than usual. 'Autumn Flame' – A fast grower with exceptional bright red fall color developing early. The leaves are also smaller than the species. 'Autumn Radiance' – Dense oval crown with an orange red fall color. 'Autumn Spire' – Broad columnar crown; red fall color; very hardy. 'Bowhall' – Conical to upright in form with a yellow red fall color. 'Burgundy Bell' – Compact rounded uniform shape with long lasting, burgundy fall leaves. 'Columnare' – An old cultivar growing to with a narrow columnar to pyramidal form with dark green leaves turning orange and deep red in fall. 'Gerling' – A compact, slow growing selection, this individual only reaches and has orange red fall foliage. 'Northwood' – Branches are at a 45 degree angle to the trunk, forming a rounded oval crown. Though the foliage is deep green in summer, its orange red fall color is not as impressive as other cultivars. 'October Brilliance' – This selection is slow to leaf in spring, but has a tight crown and deep red fall color. 'October Glory' – Has a rounded oval crown with late developing intense red fall foliage. Along with 'Red Sunset', it is the most popular selection due to the dependable fall color and vigorous growth. This cultivar has gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit. 'Redpointe' – Superior in alkaline soil, strong central leader, red fall color. 'Red Sunset' – is also a recipient of the Award of Garden Merit. The other very popular choice, this selection does well in heat due to its drought tolerance and has an upright habit. It has very attractive orange red fall color and is also a rapid and vigorous grower. 'Scarlet Sentinel' – A columnar to oval selection with 5 lobed leaves resembling the silver maple. The fall color is yellow orange to orange red and the tree is a fast grower. 'Schlesingeri' – A tree with a broad crown and early, long lasting fall color that is a deep red to reddish purple. Growth is also quite rapid. The original tree grew at the home of Barthold Schlesinger in Brookline, Massachusetts. 'Shade King' – This fast growing cultivar has an upright oval form with deep green summer leaves that turn red to orange in fall. 'V. J. Drake' – This selection is notable because the edges of the leaves first turn a deep red before the color progresses into the center.
'Armstrong' – Күміс түсті қабығы және қарапайым апельсинден қызылға дейінгі күзгі жапырақтары бар бағана тәрізді немесе тік өсетін пішінді.
'Autumn Blaze' – Күлгін жасыл жапырақтары бар дөңгелек овал пішінді. Күзгі түсі қызғылт-қызыл және әдеттегіден ұзақ сақталады.
'Autumn Flame' – Тезірек өсетін, ерте дамыған жарқын қызыл күзгі түсіне ие. Жапырақтары түрінен кішірек.
'Autumn Radiance' – Тығыз овал тәж, қызғылт-қызыл күзгі түсімен.
'Autumn Spire' – Кең бағана тәж; қызыл күзгі түс; өте төзімді.
'Bowhall' – Сары-қызыл күзгі түсі бар конустық немесе тік пішінде.
'Burgundy Bell' – Ұзақ сақталатын бордо күзгі жапырақтары бар, дөңгелектелген біркелкі пішінді.
'Columnare' – Тар бағаналы немесе пирамида пішіндес, қара жасыл жапырақтары бар ескі сорт, күзде апельсин және терең қызыл түске айналады.
'Gerling' – Шағын, баяу өсетін сорт, тек жетеді және қызғылт-қызыл күзгі жапырақтарына ие.
'Northwood' – Бұтақтары тамырға 45 градус бұрышпен орналасқан, дөңгелек овал тәжін құрайды. Жазда жапырақтары терең жасыл болса да, күзгі қызғылт-қызыл түсі басқа сорттарға қарағанда әсерлі емес.
'October Brilliance' – Бұл сорт көктемде жапыраққа баяу келеді, бірақ тығыз тәжге және терең қызыл күзгі түске ие.
'October Glory' – Кеш дамыған жарқын қызыл күзгі жапырақтары бар дөңгелек овал тәж. 'Red Sunset'пен бірге, сенімді күзгі түсі мен қарқынды өсуіне байланысты ең танымал сорт. Бұл сорт Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшадағы Еңбегі үшін марапатталған.
'Redpointe' – Сілтілі топырақта жақсы өседі, күшті орталық сабағы және қызыл күзгі түсі бар.
'Red Sunset' – Бау-бақшадағы Еңбегі үшін марапатталған. Басқа да өте танымал сорт, бұл сорт құрғақшылыққа төзімділігі және тік өсуіне байланысты ыстыққа жақсы бейімделген. Өте тартымды апельсин-қызыл күзгі түсіне ие, сонымен қатар тез және қарқынды өседі.
'Scarlet Sentinel' – Күміс кленге ұқсас 5 лобты жапырақтары бар бағана тәрізді немесе овал пішіндес сорт. Күзгі түсі сары-апельсиннен апельсин-қызылға дейін, ал ағаш тез өседі.
'Schlesingeri' – Кең тәжі бар, ерте және ұзақ сақталатын, терең қызылдан қызғылт-күлгінге дейінгі күзгі түсі бар ағаш. Өсуі де өте жылдам. Бастапқы ағаш Массачусетс штатының Бруклин қаласындағы Бартольд Шлезингердің үйінде өскен.
'Shade King' – Бұл тез өсетін сорттың жазда терең жасыл жапырақтары бар, күзде қызылдан апельсинге айналатын тік овал пішіні бар.
'V. J. Drake' – Бұл сорт ерекше, себебі жапырақтарының шеттері алдымен терең қызыл түске айналады, содан кейін түс ортаға қарай өтеді.
'Armstrong' – Columnar to fastigate in shape with silvery bark and modest orange to red fall foliage. 'Autumn Blaze' – Rounded oval form with leaves that resemble the silver maple. The fall color is orange red and persists longer than usual. 'Autumn Flame' – A fast grower with exceptional bright red fall color developing early. The leaves are also smaller than the species. 'Autumn Radiance' – Dense oval crown with an orange red fall color. 'Autumn Spire' – Broad columnar crown; red fall color; very hardy. 'Bowhall' – Conical to upright in form with a yellow red fall color. 'Burgundy Bell' – Compact rounded uniform shape with long lasting, burgundy fall leaves. 'Columnare' – An old cultivar growing to with a narrow columnar to pyramidal form with dark green leaves turning orange and deep red in fall. 'Gerling' – A compact, slow growing selection, this individual only reaches and has orange red fall foliage. 'Northwood' – Branches are at a 45 degree angle to the trunk, forming a rounded oval crown. Though the foliage is deep green in summer, its orange red fall color is not as impressive as other cultivars. 'October Brilliance' – This selection is slow to leaf in spring, but has a tight crown and deep red fall color. 'October Glory' – Has a rounded oval crown with late developing intense red fall foliage. Along with 'Red Sunset', it is the most popular selection due to the dependable fall color and vigorous growth. This cultivar has gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit. 'Redpointe' – Superior in alkaline soil, strong central leader, red fall color. 'Red Sunset' – is also a recipient of the Award of Garden Merit. The other very popular choice, this selection does well in heat due to its drought tolerance and has an upright habit. It has very attractive orange red fall color and is also a rapid and vigorous grower. 'Scarlet Sentinel' – A columnar to oval selection with 5 lobed leaves resembling the silver maple. The fall color is yellow orange to orange red and the tree is a fast grower. 'Schlesingeri' – A tree with a broad crown and early, long lasting fall color that is a deep red to reddish purple. Growth is also quite rapid. The original tree grew at the home of Barthold Schlesinger in Brookline, Massachusetts. 'Shade King' – This fast growing cultivar has an upright oval form with deep green summer leaves that turn red to orange in fall. 'V. J. Drake' – This selection is notable because the edges of the leaves first turn a deep red before the color progresses into the center.