Кіріспе

Ұлыбритания мен Нидерланды арасындағы шарт 1824 жылғы ағылшын-голландиялық шарт, сондай-ақ Лондон шарты (Verdrag van Londen) деп те белгілі, 1824 жылдың 17 наурызында Лондонда Ұлыбритания мен Нидерланды арасында қол қойылған шарт. Бұл шарт 1814 жылғы ағылшын-голландиялық шартты орындаудан туындаған дауларды реттеу мақсатында жасалды. Голландия тарапынан Хендрик Фагел мен Антон Рейнхард Фальк, ал британдық тарапынан Джордж Кэннинг пен Чарльз Уильямс Винн қол қойды.

Тарих

1824 жылғы англо-голланд шарты, Наполеон соғыстары кезінде голландтың отарлық иеліктерін британдықтардың басып алуынан туындаған мәселелерді шешуге, сондай-ақ екі ұлт арасындағы Дәмдеуіш аралдарындағы жүздеген жылдық сауда құқықтарын реттеуге бағытталған. Шарт кең ауқымды мәселелерді қамтыды, бірақ теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азияда екі тараптың да кеңею шектеулерін нақты анықтамады. 1819 жылы сэр Стэмфорд Раффлздің Малай түбегінде Сингапурды құруы екі ел арасындағы шиеленісті күшейтті, әсіресе голландтар Раффлз бен Джохор сұлтаны арасындағы келісімнің жарамсыз екенін және Джохор сұлтандығы голландтың ықпал аймағына кіретінін мәлімдеді. Британдық Үндістандағы голландтың сауда құқықтары және аймақтағы бұрынғы голланд иеліктері де дау тудырды. 1820 жылы, Қиыр Шығыста мүдделері бар британ саудагерлерінің қысымымен, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы жағдайды түсіндіру бойынша келіссөздер басталды. Каннинг пен Фагель арасындағы келіссөздер 1820 жылғы 20 шілдеде басталды. Голландтар британдықтардың Сингапурдан бас тартуын талап етті, бірақ Каннинг Сингапурдың қалай иелікке өткеніне нақты көзқарас білдірмеді. Алғашқыда тек теңіздік қатынас құқықтары және қақпақты жою сияқты даусыз мәселелерге келісімге келді. Бұл мәселелер бойынша талқылау 1820 жылғы 5 тамызда тоқтатылып, 1823 жылға дейін жаңартылмады, ол кезде британдықтар Сингапурдың коммерциялық құнын түсінді. Келіссөздер 1823 жылғы желтоқсанда қайта басталды, олардың мақсаты аймақтағы ықпал аймақтарын нақты белгілеу болды. Голландтар Сингапурдың өсуін тоқтату мүмкін емес екенін түсініп, Малакка бұғазының солтүстігіндегі және Үндістандағы отарларын тастауға және бұғаздың оңтүстігіндегі, соның ішінде Бенкулен британдық отарларын растауға алмасуды ұсынды. Соңғы шартқа 1824 жылғы 17 наурызда Фагель мен Каннинг қол қойды. Шарты Ұлыбритания 1824 жылғы 30 сәуірде, ал Нидерланды 1824 жылғы 2 маусымда ратификациялады. Ратификациялық құжаттар 1824 жылғы 8 маусымда Лондонда алмастырылды.

Шарттары

Екі елдің азаматтарына Британдық Үндістан, Британдық Цейлон және қазіргі Индонезия, Сингапур және Малайзия аумақтарында "ең қолайлы ұлт" принципі бойынша сауда жасауға рұқсат берілді, бірақ жергілікті заңнаманы сақтау міндетті болды. Екінші елдің азаматтары мен кемелеріне салынатын алымдар шектелді. Шығыс мемлекеттерімен басқа елдің саудасына кедергі келтіретін келісімдер жасалмауы тиіс еді. Әскери және азаматтық күштер саудаға бөгет қою үшін қолданылмауы керек еді. Пираттыққа қарсы күрес жүргізілуі керек, пираттарға тығылған жерлер немесе қорғаныс берілмеуі керек, ал пираттық тауарлардың сатылуына жол берілмеуі керек еді. Еуропадағы үкіметтерінен рұқсатсыз Шығыс Үнді аралдарында жаңа кеңселер ашуға тыйым салынды. Британдық азаматтарға Малуку аралдарымен, әсіресе Амбон, Банда және Тернатемен сауда жасау мүмкіндігі берілді. Нидерландтар Үндістан субконтинентіндегі барлық иеліктерін (1609 жылдан бері Голландиялық Үндістан) және олармен байланысты барлық құқықтарды өткізді. Ұлыбритания Бенкулендегі (Бенкулу) Форт-Марлборо фабрикасын және Суматра аралындағы барлық британдық иеліктерін Нидерландқа тапсырды, сондай-ақ аралда жаңа кеңселер ашпауға және оның билеушілерімен келісімдер жасаспауға міндеттенді. Нидерландтар Малакка қаласы мен бекінісін тапсырды және Малайя түбегінде кеңселер ашпауға және оның билеушілерімен келісімдер жасаспауға келісті. Ұлыбритания Нидерландтың Биллитон аралын басып алуына қарсылығын тоқтатты. Нидерландтар Сингапур аралын британдықтардың басып алуына қарсылығын қайтарып алды. Ұлыбритания Каримон аралдарында, Батам, Бинтан, Лингин немесе Сингапур бұғазының оңтүстігіндегі басқа аралдарда кеңселер ашуға немесе осы аймақтардың билеушілерімен келісімдер жасасуға келісті. Барлық мүліктер мен иеліктердің ауысуы 1825 жылдың 1 наурызында жүзеге асырылуы керек еді, Яваның Нидерландқа қайтарылуымен, 1817 жылдың 24 маусымындағы Ява конвенциясына сәйкес, Нидерланд 1825 жылдың соңына дейін Лондонда төлеуге міндетті 100 000 фунт стерлингтен басқа.

Салдары

1824 жылғы ағылшын-голландия шарты екі аумақты ресми түрде белгіледі: Ұлыбритания басқарған Малайя және Нидерланд басқарған Голландия Шығыс Үндістаны. Малайяның жалғас мемлекеттері – Малайзия және Сингапур, ал Голландия Шығыс Үндістанының жалғас мемлекеті – Индонезия. Британдық және голландтықтардың ықпал аймақтарын бөліп тұрған шекара ақырында Индонезия мен Малайзия арасындағы шекараға (шағын бөлігі Индонезия мен Сингапур арасындағы шекараға) айналды. Одан кейінгі отаршылдық ықпал осы аралдар арасында ортақ тіл ретінде қолданылған малай тіліне де әсер етті, нәтижесінде ол малайзиялық және индонезиялық варианттарға жіктелді.