Кіріспе
Регенттік монархтың күйеуі
Күйеуі өз құқығымен монарх емес монархтың күйеуі ханзада-серік деп аталады. Оның мәртебесін мойындау үшін ханзада-серікке ханзада сияқты ресми атақ берілуі мүмкін. Көптеген монархияларда регенттік патшайымның күйеуіне патша деп атауға рұқсат етілмейді, себебі бұл патшайымнан жоғары мәртебе деп есептеледі, алайда кейбір монархиялар осы лауазым үшін патша-серік атағын қолданады.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда Принц-консорт атағы Принц Альбертке ғана тән, бірақ бұл термин басқа британдық принц-консорттарды сипаттау үшін де қолданылады. 1857 жылы оны әйелі, королева Виктория марапаттады. Принц Альбертке дейін бес ғана ағылшын, шотланд немесе британ еркек жұбайы болған – Англияның Мэри I, королева Анна және Шотландия королевасы Мэридің күйеулері. Соңғысы өмір бойы үш рет үйленген. Викториядан бұрынғы патшайымдар еркек жұбайына лайықты атау туралы мәселені көтермеді: Елизавета I ешқашан үйленбеген, ал Мэри II-нің күйеуі Уильям III өз құқығымен король аталды. Викторияға дейінгі бес еркек жұбайының атақтары әртүрлі болды. Англияның Мэри I-нің күйеуі, Испанияның Филиппі корольі, jure uxoris (әйелінің құқығымен) король деп жарияланды және ол билік еткенде әйелімен тең дәрежедегі билікке ие болды. Бірақ королева Аннаның күйеуі, Данияның принці Джордж, тек Камберленд герцогі атағын алды (оның князьдік атағы даниялық болды). Ал Шотландия королевасы Мэридің үш күйеуінің атақтары толыққанды шешілген жоқ. Кем дегенде біреуі (Генри Стюарт, Лорд Дарнли) корольдің жұбайы деп жарияланды, ал ол және оның алдыңғысы, Францияның Франциск II, jure uxoris (Шотландияның корольдік некесінің теориялық негізімен) король ретінде танылуға тырысты. Бірақ жұбайының атағы мен өкілеттіктері Мэри билік еткен жылдары үнемі дау тудырды және Мэри тұтқындалып, өлім жазасына кесілгеннен кейін де шешілмеді. Принц Альберт қайтыс болғаннан бері жалғыз еркек жұбайы – Эдинбург герцогы, Елизавета II-нің күйеуі, принц Филипп, 1947 жылы сол кездегі принцесса Елизаветаға үйленгенге дейін Ұлыбританияның пэрі болды. 1952 жылы Елизавета таққа отырғаннан кейін корольдік шеңберде және жоғары саяси лауазымдарда (Ұлыбританияда және басқа да Достастық елдерінде, әсіресе Канадада) оның күйеуінің лайықты атауы туралы пікірталас болды. Кейбір көшбасшылар, оның ішінде сол кездегі премьер-министр Уинстон Черчилль, Принц Альберттің Принц-консорт атағын қайта жаңғыртуды ұсынды. Басқалары «Корольдіктің принці» және «Достастықтың принці» (соңғысын Джон Дифенбейкер ұсынған, ол кезде Канадалық оппозицияның жетекшісі болған) сияқты басқа атауларды ұсынды. 1957 жылы Елизавета Филиппті Ұлыбритания және Солтүстік Ирландияның Біріккен Корольдігінің принці етіп тағайындады – бұл атақты егеменнің ұлдары да иеленеді. Принц-консорт пен корольдің лауазымдарының айырмашылығы британдық патриархалдық иерархиялық жүйеде маңызды. Бұл иерархияда король британдық әлеуметтік иерархияда ең жоғары тұрады, сондықтан оған көп билік беріледі. Егер монарх әйел болса, мысалы, 1837 жылы таққа отырған королева Виктория, билік королеваға тиесілі болады, өйткені ол корольдің болмауында ең жоғары лауазымды иеленеді. Королеваның күйеуінен айырмашылығы, принц-консорт әйелінің таққа отыруы кезінде таққа отырып, майланбайды.
Басқа елдер
Жаков I 1731 жылы әйелі Луиза Ипполит Монаконың тәуелсіз ханшайымы болғаннан кейін ханзада-ер болып тағайындалды. 2005 жылы Данияның Маргрета II патшайымының күйеуі, ханзада Хенрикке осы атақ берілді. Ол «патшаның күйеуі» атағын және «Сіздің Шаңырағыңыз» деген құрметті атауын сұраған еді, бірақ оған рұхсат берілмеді. 2016 жылы ол зейнетке шыққаннан кейін 1967 жылы үйленген кезде алған ханзада атағына қайта оралатынын жариялады.
Императорлық Қытай
Императорлық қытайлық fuma атағы және оның маньчжурлық баламасы e'fu кейде "күйеу ханзада" деп аударылады. Бұл бастапқыда императорлық үйдің лауазымы болды, бірақ кейіннен императорлық ханшайымдардың күйеулеріне берілетін атаққа айналды. Мұндай күйеу ханзадалар өздерінің жеке лауазымдары мен атақтарын да иеленуге құқылы болды.
Патша жұбайы
Патшайымның күйеуі немесе императордың күйеуі – патшайым билік құрып тұрғанда оның күйеуін сипаттау үшін сирек қолданылатын (немесе даулы) атақ. Мысалдар:
Mary, Queen of Scots (reigned 1542–1567) was first married to Francis, Dauphin of France (later Francis II of France), who became king consort of Scotland upon their marriage. She then married Henry Stuart, Lord Darnley, the eldest son of the Earl and Countess of Lennox in July 1565. Darnley was a great grandson of Henry VII of England and Mary's first cousin, and he was considered to have a strong claim to the Scottish throne. On the evening before their marriage, Mary proclaimed Darnley "King of Scots", a title that she could not legally grant him without the consent of Parliament, but which was never formally challenged. However, this title did not grant him any automatic right of rule or of succession to the throne should Mary die. For that to happen, it was necessary that Mary grant him the Crown Matrimonial of Scotland, which never happened. Mary I of England (reigned 1553–1558) married Prince Philip (later Philip II of Spain) in 1554. Under the terms of Queen Mary's Marriage Act, Philip was to be styled "King of England", all official documents (including Acts of Parliament) were to be dated with both their names, and Parliament was to be called under the joint authority of the couple, for the duration of the marriage only. This created a coregency by jure uxoris. When the reigning Isabella II (reigned 1833–1868) married Francis, Duke of Cádiz, he became king consort of Spain. Like his wife, he retained the style and title of king even after her abdication in favour of their son, Alfonso XII. Queen Victoria (reigned 1837–1901) wanted to make her husband Albert of Saxe Coburg and Gotha "king consort" but the British government refused to introduce a bill allowing it, as Albert was a foreigner. She instead gave him the title of prince consort in 1857.
Шотландия королевасы Мэри (1542–1567 жылдары билік етті) алғаш рет Франция дофині Францискке (кейін Францияның Франциск II-сі) үйленді, ол олардың некелері кезінде Шотландияның королі болды. Кейіннен ол 1565 жылдың шілдесінде Леннокс графы мен графинясының үлкен ұлы Генри Стюарт, Лорд Дарнлиге тұрмысқа шықты. Дарнли Англия королі Генрих VII-нің шөбересі және Мэридің туысы болды, сондай-ақ ол Шотландия тағына үміткер деп есептелді. Олардың үйленуінен бір күн бұрын Мэри Дарнлиді «Шотландия королі» деп жариялады, бұл атақты ол Парламенттің келісімінсіз заңмен беруге құқылы емес еді, бірақ бұл атақ ешқашан ресми түрде күмәндалмады. Дегенмен, бұл атақ Мэри қайтыс болған жағдайда оған билік құқығын немесе таққа мұрагерлік құқығын автоматты түрде бермеді. Ол үшін Мэридің Шотландияның патшалық некесін бекітуі қажет еді, бірақ бұл ешқашан орындалмады. Англия королевасы Мэри I (1553–1558 жылдары билік етті) 1554 жылы Филипп ханзадаға (кейін Испанияның Филипп II-сі) үйленді. Королева Мэридің Неке заңына сәйкес, Филипп «Англия королі» деп аталатын, барлық ресми құжаттар (Парламент актілері қоса алғанда) олардың есімдерімен тіркелді, ал Парламент неке кезеңінде ғана олардың бірлескен билігімен шақырылатын. Бұл jure uxoris негізінде билеушілік құрды. Испания королевасы Изабелла II (1833–1868 жылдары билік етті) Кадис герцогы Францискке үйленгенде, ол Испанияның королі болды. Әйелі сияқты, ол ұлы Альфонсо XII-нің пайдасына тақтан басқаннан кейін де патша атағын сақтап қалды. Виктория королевасы (1837–1901 жылдары билік етті) күйеуі Саксен-Кобург және Готалық Альбертті «патша жұбайы» еткісі келді, бірақ британ үкіметі Альберт шетелдік болғандықтан, оған рұқсат беретін заң жобасын ұсынудан бас тартты. Оның орнына 1857 жылы ол оған ханзада атағын берді.
Mary, Queen of Scots (reigned 1542–1567) was first married to Francis, Dauphin of France (later Francis II of France), who became king consort of Scotland upon their marriage. She then married Henry Stuart, Lord Darnley, the eldest son of the Earl and Countess of Lennox in July 1565. Darnley was a great grandson of Henry VII of England and Mary's first cousin, and he was considered to have a strong claim to the Scottish throne. On the evening before their marriage, Mary proclaimed Darnley "King of Scots", a title that she could not legally grant him without the consent of Parliament, but which was never formally challenged. However, this title did not grant him any automatic right of rule or of succession to the throne should Mary die. For that to happen, it was necessary that Mary grant him the Crown Matrimonial of Scotland, which never happened. Mary I of England (reigned 1553–1558) married Prince Philip (later Philip II of Spain) in 1554. Under the terms of Queen Mary's Marriage Act, Philip was to be styled "King of England", all official documents (including Acts of Parliament) were to be dated with both their names, and Parliament was to be called under the joint authority of the couple, for the duration of the marriage only. This created a coregency by jure uxoris. When the reigning Isabella II (reigned 1833–1868) married Francis, Duke of Cádiz, he became king consort of Spain. Like his wife, he retained the style and title of king even after her abdication in favour of their son, Alfonso XII. Queen Victoria (reigned 1837–1901) wanted to make her husband Albert of Saxe Coburg and Gotha "king consort" but the British government refused to introduce a bill allowing it, as Albert was a foreigner. She instead gave him the title of prince consort in 1857.