Кіріспе
Бір қырлы қытай семсері негізінен кесу және шабу үшін қолданылады. Қытай семсері. Дао (айтылуы: 刀; пиньинь: dāo; джутпинг: dou1) – бір қырлы қытай семсерлері, негізінен кесу және шабу үшін қолданылады. Олар тура немесе иіліс болуы мүмкін. Ең көп таралған түрі қытай шабырқысы деп аталады, бірақ кең жапырағы барлары кейде қытай кең семсерлері деп аталады. Қытайда дао қарудың төрт дәстүрлі түрінің бірі саналады, олар: қару (таяқ немесе шыбық), қиан (найза), және джиан (екі қырлы семсер). Бұл төрт қару жиынтығы "Қарулардың Бас қолбасшысы" деп аталады.
the Chinese sword
Dao (pronunciation: , English approximation: /d//aʊ/ dow, Chinese: 刀; pinyin: dāo; jyutping: dou1) are single edged Chinese swords, primarily used for slashing and chopping. They can be straight or curved. The most common form is also known as the Chinese sabre, although those with wider blades are sometimes referred to as Chinese broadswords. In China, the dao is considered one of the four traditional weapons, along with the gun (stick or staff), qiang (spear), and the jian (double edged sword), called in this group "The General of Weapons".
Атауы
Қытай тілінде бұл сөз бір жақты жиекті кез келген қаруға қолданылуы мүмкін және көбінесе пышақтарды білдіреді. Осы себепті, бұл термин кейде пышақ немесе қысқа қылыш деп аударылады. Алайда, қытай жекпе-жегінде және әскери контексте, даоның үлкен "қылыш" түрлері көзделеді.
Жалпы сипаттамалары
Дао ғасырлар бойы үлкен өзгерістерге ұшырағанмен, Мин дәуіріндегі және одан кейінгі бір қолды даолар мен олардың негізінде жасалған қазіргі семсерлер бірнеше ортақ белгілерге ие. Даоның жалпақтары орташа қисық және бір жақты, бірақ көбінесе артқы жиегінің бірнеше сантиметрі де өткірленеді; орташа қисықтығы оларды тікелей шабуылда тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Саптар кейде қисық болып келеді, бұл жамбастың (қайрақ) қисықтығына қарама-қарсы бағытта иіліп, кейбір кесулер мен шабуылдарда басқаруды жақсартады. Шнур әдетте саптың ағаш бөлігіне оралады. Саптар да, түз қытай қылышы – джиан сияқты, арқандар үшін тесілген болуы мүмкін. Дегенмен, өнер көрсетулері үшін жасалған қазіргі семсерлерде көбінесе шашақтар немесе шарфтар орналастырылады. Қорғағыштар әдетте дискі тәрізді және көбінесе ойыс болып келеді. Бұл жаңбыр суының қынына еніп, қанның сапқа тамшылап түсуіне және оны ұстауды қиындатуына жол бермеу үшін жасалған. Кейде қорғағыштар – s пішіндес қисыққа ие, қисықтың төменгі бөлігі пайдаланушының буын-буындыларын қорғайтын жұқа металл бөліктерінен тұрады; өте сирек жағдайларда, олар джиан сияқты қорғағыштарға ие болуы мүмкін. Басты үлгідегі басқа да түрлеріне үлкен багуа дао және ұзын сапты пудао жатады.
Ерте тарих
Ең ертедегі дао Қытайдың қола дәуіріндегі Шан әулетіне жатады және тік арқалы пышақтар (чжибэйдао) ретінде белгілі. Атауынан көрінетіндей, бұл бір қырлы, тік немесе сәл иілген қарулар еді. Бастапқыда қоладан жасалған бұл қарулар, соғысқан мемлекеттер кезеңінің соңында металлургиялық білім көміртегінің мөлшерін бақылауға жеткілікті деңгейде дамыған кезде темірден немесе болаттан жасала бастады. Бастапқыда әскери қару ретінде цзяньнан (жіан) – Қытайдың екі қырлы, тік қылышынан – кем таралған. Дао Хан әулеті кезінде атты әскерде беріктігі, кескіш қару ретінде басымдығы және пайдаланудың салыстырмалы оңайлығынан танымал болды. Әдетте, дао/саблямен бір аптада тиімді болуға үйренуге болады, цянь/найзамен – бір айда, ал цзянь/тік қылышпен – бір жылда үйренуге болады деседі. Көп ұзамай дао жаяу әскерге де беріле бастады, бұл цзяньды стандартты қару ретінде ауыстыру процесін бастады. Кейінгі Хан әулетінің даолары дөңгелек тұтқаларымен және сақина тәрізді бастарымен жасалған, ұзындығы 85 пен 114 сантиметр аралығында болды. Бұл қарулар тікбұрышты қалқандармен бірге қолданылды. Үш патшалық дәуірінің соңына қарай бір қырлы дао майданда цзяньды толыққанды алмастырды. Ал цзянь кейіннен ғалым аристократияның өзін-өзі қорғау құралы ретінде танымал болды және сарай киімдерінің бір бөлігі ретінде тағылды.
Суй, Тан, Сун әулеттері
Алдыңғы династиялардағыдай, Тан династиясының даоларының жүзі бүкіл ұзындығы бойына түзу болды. Бір қолға ұсталатын ("белдегі дао") Тан әулетіндегі ең көп таралған қару еді. Олар алдыңғы Суй әулетінен бастап хенгдо ("көлденең дао" немесе "қайыстырылған дао") деп аталды. Тан дәуірінде екі қолға ұсталатын чангдао ("ұзын дао") да қолданылды, кейбір бөлімдер оларды қолдануға маманданған. Сун әулеті кезінде жаяу әскердің даосының бір түрі – шудао, ол ұшы сүйір кескіш қару болды. Кейбір суреттерде олар түзу көрсетілген, бірақ 11-ғасырғы Сун әскери энциклопедиясы "Уцзин Цзуняо" оларды қисық жүзді қылыштармен бейнелейді – бұл, мүмкін, Сун дәуірінде Қытайдың бір бөлігін басып алған Орталық Азияның көшпелі тайпаларының әсері. Сондай-ақ Сун дәуірінен таралған фальшионға ұқсас дадао, екі қолға ұсталатын ұзын зханмадао және ұзын сапты, сондай-ақ екі қолға ұсталатын бужандао (步戰刀) қарулары бар.
Юань, Мин және Цин әулеттері
13 ғасырдың басында Қытайға моңғол шапқыншылығы мен Юань әулетінің құрылуымен, қисық далалық семсер қытай қылыштарының дизайнына күшті әсер етті. Семсерлерді түркі, тунгус және Орталық Азияның басқа да далалық халықтары кем дегенде 8-ші ғасырдан бері қолданған. Бұл моңғол аристократиясының ең сүйікті қаруы болды. Атты әскерлер үшін тиімділігі және моңғол империясының барлық сарбаздары арасындағы танымалдылығы ұзаққа созылған әсер қалдырды. Қытайда моңғолдың ықпалы Юань әулетінің Мин әулетінің қолынан құлауынан кейін де сақталды, Мин және Цин әулеттері арқылы жалғасып, даоның танымалдылығын арттырып, жаңа қылыштардың көптеген түрлерін тудырды. Көбірек қисық қылыштар танымал болды, ал осы жаңа стильдердің барлығы (佩刀) деп аталады. Шамамен аудармасы: "Белдік семсер" немесе "Қолға ілгіш семсер". Бұл қытай тілінде белдеуде немесе белдеуге ілгіш семсерлердің барлығын білдіретін жалпы термин, тек түркі-моңғол семсерлері мен басқа да қисық қылыштарды ғана емес. Мин әулетінің орта кезеңінде осы жаңа семсерлер әскери қару ретінде цзяньды толықтай ығыстырды. Оның негізгі төрт түрі:
Янмаодао
Янмаодао немесе "қаз қауырсын қылышы" ертедегі зибейдао сияқты көбінесе түзу болып келеді, ал қылыштың ұшына жақын соққы нүктесінде ғана иіліс пайда болады. Бұл қылышты ұрып, тікелей шабуылдар жасауға және жалпы басқаруға мүмкіндік береді, бұл джианға ұқсас, сонымен бірге даодың кесу және шабуылдағы артықшылықтарын сақтайды.
Люйедао
Лиуэдао немесе "тал жапырақты семсер" – қытай семсерлерінің ең көп таралған түрі. Ол алғаш рет Мин әулеті тұсында пайда болды және жалпағы бойында орташа иілімге ие. Бұл қару атты және жаяу әскердің стандартты қосымша қаруына айналып, жанмаодаоның орнын басты. Көптеген қытай жекпе-жек өнері мектептерінде осы семсер түрі қолданылады.
Пиандо
Пиандао немесе "қырқыш қылыш" – өте иілісқан дао, ол кесу және тартып кесу үшін жасалған. Бұл қару шамшир мен симитарға өте ұқсайды. Жеңіл жаяу әскерлер көбінесе оны қалқанмен бірге қолданған.
Ниувейдао
Ниувейдао немесе "сорық қылыш" – ауыр жалпақ жүзді қару, ерекше кеңейген ұшы бар. Қазіргі кунг-фу фильмдеріндегі "қытай кең қылышының" классикалық үлгісі осы. Ол алғаш рет 19 ғасырдың басында (Цинь әулетінің соңғы жартысында) тіркелген, және тек азаматтық қару ретінде ғана; оны әскерге бергендігі туралы ешқандай жазба жоқ, сондай-ақ ол ресми қару-жарақ тізімінде де кездеспейді. Сондықтан, фильмдерде және қазіргі әдебиетте оның бейнеленуі көбінесе тарихи дұрыс емес.
Басқа түрлері
Дуаның осы төрт негізгі түрінен басқа, дуандао немесе "қысқа дао" да қолданылды, бұл әдетте люйедао пішіндес шағын қару. Дадао қолданылуын жалғастырды, ал Мин әулеті кезінде үлкен екі қолды чангдао солтүстік даланың атты әскеріне де, оңтүстік-шығыс жағалауының воку (қарақшыларға) қарсы да қолданылды; бұл соңғы қарулар (кейде басқа атаулармен) Цин кезеңінде де шектеулі қолданылуын жалғастырды. Сондай-ақ, Цин кезінде нандао, жоғарыда аталған даолардың пішіні мен атауының аймақтық түрлері, және "тоғыз сақиналы кең қылыш" сияқты сирек кездесетін түрлері пайда болды. Соңғылары, көбінесе, қару ретінде емес, көшедегі көрсетулер мен театрлық қойылымдар үшін ойлап табылған. Дао сөзі бір қырлы жүзі бар бірнеше таяқ қаруларының атауларында да қолданылады, мысалы пудао. Қытай найзасы мен дао (лиуэйдао және янмаодао) қытай тік қылышы – джианды тиімді қолдану үшін қажетті шығын мен салыстырмалы түрде көп жаттығуға байланысты, көбінесе жаяу әскерге берілді. Дао офицерлер мен жаяу әскер киетін кезеңдік суреттерде жиі бейнеленеді. Юань әулеті кезінде және одан кейін, парсы, үнді және түрік қылыштарының эстетикалық ерекшеліктері даода пайда бола бастады. Мұндай ерекшеліктерге жүзіндегі күрделі оюлар және "қозғалатын маржандар" – жүзіндегі ойықтар бойымен домалайтын шағын металл шарлар жатты.
The Chinese spear and dao (liuyedao and yanmaodao) were commonly issued to infantry due to the expense of and relatively greater amount of training required for the effective use of the Chinese straight sword, or jian. Dao can often be depicted in period artwork worn by officers and infantry. During the Yuan dynasty and after, some aesthetic features of Persian, Indian, and Turkish swords would appear on dao. These could include intricate carvings on the blade and "rolling pearls": small metal balls that would roll along fuller like grooves in the blade.
Жақында болған тарих
Дадао кейбір қытай жасақтары екінші Қытай-жапон соғысында жапон басқыншыларына қарсы қолданды, осыдан "Қылыш маршы" туды. Чандаоның түлегі – миаодао да қолданылды. Бұл қарулар жапон әскерлеріне қарсы жоспарланған шабуылдар кезінде пайдаланылды, себебі қытай әскері мен патриоттық қарсылық топтарында көбінесе оттық қару жетіспейтін. Қытайдың көптеген соғыс өнері мектептері әлі күнге дейін даомен қарқынды жаттығулар жасап, оны күшті дайындау құралы және әмбебап қару ретінде қарастырады. Өзін-өзі қорғау техникаларын қазіргі әлемде жиі кездесетін ұқсас өлшемді заттарға, мысалы, таяқшаларға, бейсбол немесе крикет таяқтарына ауыстыруға болады. Кейбір мектептерде екі қылышпен – 雙刀, формалармен және фехтованиемен айналысады, әр қолға бір дао беріледі. Қылыштың дұрыс ұзындығын анықтау үшін, қылыш сабын қолға ұстап, жүзіңіздің қабағына дейін өлшеу керек, ал кейбір мектептерде – иық деңгейіне дейін. Басқа нұсқа бойынша, қылыштың ұзындығы мойныңыздың ортасынан созылған қолыңыздың ұзындығымен тең болуы керек. Багуажан және Тайцзицюань мектептерінде жаттығу үшін қолданылатын даоның ірі нұсқалары да бар.
Нандао
Нандао немесе "оңтүстік кең қылыш" – заманауи ушу жаттығуларында қолданылатын қазіргі заманғы өнертабыс.