Кіріспе

Қарағайлар Pinus sylvestris, шотланд қарағайы (Ұлыбритания), шотланд қарағайы (АҚШ), Балтық қарағайы немесе Еуропалық қызыл қарағай – қарағай тұқымдасына жататын, Еуразияға тән ағаш түрі. Оны салыстырмалы түрде қысқа, көкшіл жасыл жапырақтары мен қызғылт-сары қабығының үйлесімі арқылы оңай тануға болады.

Сипаттама

Pinus sylvestris – биіктігі ересек кезде және діңінің диаметрі жағынан, өте өнімді жерлерде тіпті одан да биік және діңінің диаметрі бойынша өсетін мәңгі жасыл қылқан жапырақты ағаш. Рекордтық ең биік ағаш – 210 жылдан астам ғасырлық, Эстонияда өсетін ағаш. Өмір сүру ұзақтығы әдетте 150–300 жыл, ал Лапландиядағы және Солтүстік Финляндиядағы ең көне есімделген мысалдар 760 жылдан астам. Қабығы жас кезінде жуан, қабыршақты және қызыл-сары түсті, ересек кезде қабыршақты және сұр қоңыр түсті болады, кейде жоғарғы бөлігінде бұрынғы түсін сақтайды. Олар морфологиялық жағынан минималды айырмашылықтарға ие, бірақ генетикалық талдау және шайыр құрамында айқын ерекшеліктер бар. Шотландияның батыс бөлігіндегі популяциялар Шотландияның қалған бөлігінен және Солтүстік Еуропадан генетикалық жағынан ерекшеленеді, бірақ оларды жеке ботаникалық түрлер ретінде ажырату жеткіліксіз. Бұрынғыда, солтүстік шекарадағы ағаштар кейде var. lapponica деп аталатын, бірақ айырмашылықтар клиналды және генетикалық жағынан ерекшеленбейді. Сурет. Түрлері. Сипаттама. Таралуы. Pinus sylvestris var. sylvestris – жоғарыда сипатталған. Шотландия мен Испаниядан бастап Орталық Сібірге дейінгі кеңістік. Pinus sylvestris var. hamata – жапырақтары жыл бойы тұрақты көкшіл түсті, қыста ақспайды; конустары көбінесе пирамида тәрізді апофизбен жабдықталған. Балқан, Түркияның солтүстігі, Қырым және Кавказ. Pinus sylvestris var. mongolica – жапырақтары көмескі жасыл, жаңа өрмелер сұр жасыл; жапырақтары кейде 12 см-ге дейін жетеді. Моңғолия және Оңтүстік Сібірдің және Қытайдың солтүстік-батыс бөліктерімен шектесетін аймақтар. Pinus sylvestris var. nevadensis – (барлық авторлар бұл түрді var. sylvestris-тен бөлек санамайды) Kalenicz. Ex Kom. Конустары көбінесе қалың қабыршақты, бірақ морфологиялық ерекшеліктеріне сүйеніп анықтау қиын. Оңтүстік Испаниядағы Сьерра-Невада және басқа испандық популяциялар. Pinus sylvestris var. cretacea – Ресей мен Украинаның шекаралық аймақтарынан.

Аттар

18 ғасырға дейін бұл түр көбінесе шотланд шыршасы немесе шотланд қарағайы деп аталған. Тағы бір, сирек кездесетін атауы – Еуропалық секвойя. немесе сары ағаш; "ағаш" атауы ағаш көлемін өлшеуге қолданылған көне өлшем бірлігінен шыққан.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Pinus sylvestris – Солтүстік Еуропаға тән жалғыз қарағай, Батыс Еуропадан Шығыс Сібірге дейін, оңтүстікке Кавказ таулары мен Анатолияға дейін, ал солтүстікке Фенноскандиядағы Арктикалық аймақтың ішкі жағына дейін таралған. Таралу аймағының солтүстігінде теңіз деңгейінен бастап өседі, ал оңтүстігінде – биік тауларда өсетін ағаш.

Ұлыбритания мен Ирландия

Ағаш соңғы мұздық максимумнан кейін Ұлыбритания мен Ирландияға тарады. Гүл тозаңдарының жазбалары 9000 жыл бұрын Англияның оңтүстігінде қарағай болғанын көрсетеді, ол солтүстік-шығыс Франциядан келген, ал 500 жылдан кейін көлдер аймағы мен Солтүстік Пеннинге дейін тарады. 8800 жыл бұрын Ирландияда болған, бірақ сол кезде Уэльсте болмаған, бұл Ирландиядағы қарағайдың жеке Ибериялық тегі болғанын немесе сақталған популяциялар болғанын көрсетеді, бірақ оның тірі қалғанына дәлел жоқ. Қазір Ұлыбританияда ол Шотландияда ғана табиғи түрде кездеседі. Тарихи және археологиялық жазбалар көрсетіп тұрғандай, ол 300-400 жыл бұрын Уэльсте де, Англияда да кездескен, бірақ олардың жоғары пайдалану мен мал жаюдың салдарынан жойылып кетуіне әкелді; ол осы елдерге қайта енгізілді. Ұқсас тарихи жойылу және қайта енгізу Ирландия, Дания және Нидерландыда да болды. Англияда толығымен жойылып кеткені белгісіз. Англияда өсірілген ағаштардың жергілікті (импортталған емес) көздерден алынған болуы мүмкін деген болжам бар. Шекспир (Ричард II) 1590 жылдары, ал Эвелин 1660 жылдардың басында (Sylva) осы түрмен таныс болды, екеуі де Англияда қарағай жойылып кеткен деп есептелген кезде, бірақ жер иелері әсемдік үшін және орман шаруашылығы үшін ағаштарды отырғыза бастады. Бұл ежелгі орманның қалған негізгі бөліктері Абернети орманы, Глен Аффрик, Ротимерхс орманы және Раннохтың қара орманы болып табылады. Қазіргі уақытта кем дегенде кейбір аумақтарды қалпына келтіру жоспарлары жүргізілуде және негізгі участаларда жұмыстар басталды.

Қолданылуы

Пинус сильвестрис орман шаруашылығында маңызды ағаш болып табылады. Ағашы целлюлоза және кеспеленген ағаш өнімдерін жасауға қолданылады. Жаңа өсімдіктерді отырғызу, себу немесе табиғи жаңарту арқылы өсіруге болады. Коммерциялық егістіктердің айналымы 50 жылдан 120 жылға дейін өзгереді, өсімнің баяу болуына байланысты солтүстік-шығыс аймақтарында айналым ұзарады. Скандинавия елдерінде бұл қарағай индустриалды дәуірге дейін шайыр жасауға пайдаланылған. Әлі де шайыр өндіретін бірнеше кәсіпорын бар, бірақ бұл өндіріс дерлік тоқтатылған. Оның сыртқы түрі қымызбен ұқсас, бірақ құрылымы тығыз және жұмсақ. Бұл қарағай Жаңа Зеландияда және Солтүстік Американың суық аймақтарында кеңінен отырғызылған; ол Солтүстік Америкаға алғаш рет шамамен 1600 жылы әкелінген ағаштардың бірі болды. Кейбір аймақтарда, соның ішінде Онтарио және Мичиган штаттарында, бұл түр жаулап алушы түр ретінде тізімделген. АҚШ-та Рождество ағаш саудасында кеңінен қолданылып, 1950 жылдардан 1980 жылдарға дейін ең танымал Рождество ағаштарының бірі болды. Ол осы мақсатта әлі де танымал, бірақ Фрейзер шыршасы, Дуглас шыршасы және басқа да түрлер оны танымалдылығымен басып озды. Солтүстік Американың шығыс бөлігінде жаулап алушы түр ретінде таралғанына қарамастан, қарағай онда көбінесе жақсы өспейді, себебі оның туған жері мен Солтүстік Америка арасындағы климат және топырақ айырмашылықтары бар, сондай-ақ зиянкестер мен аурулардың салдарынан; ағаш күтімсіз қалған жағдайда (Рождество ағаштарын өсірудегідей) бұрылып, ретсіз өседі. Бұрын қарағай Бельгияның Фландрия аймағындағы көмір шахталарында кеңінен өсіріліп, пайдаланылған. Ол туннельдерді нығайту үшін қолданылды, себебі ауыстыру қажет болған кезде ағаш сықырлаған дыбыс шығарды. Ауылдық жерлерде осы түрден тұратын үлкен орман участалары әлі де кездеседі.

Өсімдіктер

Бірнеше сорттар парктері мен үлкен бағдарда сәндік үшін өсіріледі, олардың ішінде 'Aurea', 'Beuvronensis', 'Frensham' және 'Gold Coin' сорттары Корольдік бау-бақша қоғамының Бақшалық Еңбегі сыйлығына ие болды.

Мәдениетте

Шотланд қарағайы Грегор тайпасының өсімдік нышаны. Ол Шотландияның ұлттық ағашы.