Тұмаршақтар: Тарихы мен мәдениеттегі орны

Кіріспе

Жіптер немесе баулар буынан жасалған, ілініп тұратын сәндік бұйым.

Түйнек – мата мен киімді безендірудегі аяқтаушы элемент. Ол – әлемнің көптеген мәдениеттерінде әртүрлі түрінде кездесетін әмбебап сәндеме.

Тарих және қолданылуы

Еврей жазбаларында Құдай Мұсаға ізраилдіктерге киімдерінің бұрыштарына шашақ (ивритте tzitzit) жапсыруды бұйырған. Бұл оларға Құдайдың барлық пәрмендерін еске түсіріп, оларды сақтауға көмектесу үшін (Сандар 15:37-40), сондай-ақ қасиеттіліктің белгісі ретінде болған. Дегенмен, еврей діни шашағы Еуропа, әсіресе Франция мен Испанияда пайда болып, кейіннен танымал болған сәндік шашақтан мүлдем өзгеше. Батыста шашақтар бастапқыда жіп немесе итар жіптерді тігіп, қажетті қисыққа жеткенше орап жасалған. Кейіннен, қарапайым матамен немесе сатен деп аталатын әлдеқайда күрделі матамен қапталған ағаштан жасалған қалыптар қолданылды. Бұл қалыптың ішіндегі "байлама" арқылы жібек жіптері қалыптың айналасына тік бойымен байланды. Орта ғасырларда Испанияда аттарды безендіру үшін шашақтар кеңінен қолданылды, латын тіліндегі burrula сөзінен ("аз құнды жүн") борла деп аталды. Бұл конструкциялар әртүрлі болды және француз шеберлері олардың әрқайсысына есімдер берген көптеген әшекейлермен толықтырылды. XVI ғасырда Францияда бұл шеберлер пасементерлер деп аталды, ал гильдияның бір саласында шебер болу үшін жеті жылдық оқудан өту қажет болды. Француздар өте көркем туындыларын кеңінен экспорттады, сондай-ақ оларды өте төмен бағамен сатқандықтан, еуропалық ешбір ел жетілген "әшекейлеу" өнеркәсібін дамыта алмады. Алайда, көптеген пасементерлер протестант гугеноттарының қатарында болды, олар 1600 жылдары қуғыннан қашып Франциядан кетіп, құралдарын және біліктіліктерін алып кетті. Шашақтар мен олармен байланысты нысандар жылдар бойы стилін өзгертті: Ренессанс дизайндарының кішкентай және қарапайым үлгілерінен (мысалды қараңыз), Империя дәуірінің орташа өлшемді және тұрақтанған дизайндарына дейін, Виктория дәуірінің ең үлкен және ең әсем әшекейлеріне дейін. Кейбір үлгілер бүгін Еуропалық және Америкалық шеберлерден қайта оралуда, олар қолмен жасалған бір шашақ үшін мың долларға дейін сұрауы мүмкін. Дегенмен, әлемдегі шашақ өндірісінің басым бөлігі Қытайда жүзеге асырылады, ол оларды жаппай өндіріп, бүкіл әлемге экспорттайды. Шашақтар (сондай-ақ, топурлар деп те аталады) дәстүрлі түрде Оксфорд және Кембридж университеттерінің студенттері шапқаларында тағылған, алтын шашақ таққандар - джентльмен мәртебесін сатып алғандар, осылайша оларға әлеуметтік бедел мен жақсырақ тұрғын үй берілген, ал қарапайым шашақ таққан қарапайым студенттерге қарағанда. Бүгін тек Оксфорд канцлері ғана алтын шашақ тағады. Таяу Шығыста шашақтар талисман ретінде тағылған, әсіресе бас киімге. Мысырда, Месопотамияда және Араб әлемінің барлық жерінде балаларды зұлым рухтардан қорғау және шайтандарды қуу үшін балалардың бас киімдеріне шашақтар тағылған.

In the Hebrew Bible, the Lord spoke to Moses instructing him to tell the Israelites to make tassels (Hebrew tzitzit) on the corners of their garments, to help them to remember all the commandments of the Lord and to keep them (Numbers 15:37 40), and as a sign of holiness. The religious Hebrew tassel, however, bears little resemblance to the decorative one which appeared and eventually became popular in Europe, especially France and Spain. In the West, tassels were originally a series of windings of thread or string around a suspending string until the desired curvature was attained. Later, turned wooden moulds, which were either covered in simple wrappings or much more elaborate coverings called satinings, were used. This involved an intricate binding of bands of filament silk vertically around the mould by means of an internal "lacing" in the bore of the mould. During the Middle Ages tassels were widely used in Spain as ornamentation for horses, called borla from the Latin term burrula which means "wool of little value". These constructions were varied and augmented with extensive ornamentations that were each assigned an idiosyncratic term by their French creators. In sixteenth century France these individuals were called passementiers, and an apprenticeship of seven years was required to become a master in one of the subdivisions of the guild. The French widely exported their very artistic work, and at such low prices that no other European nation developed a mature "trimmings" industry. Many of the passementiers, however, were among the Protestant Huguenots who fled France in the 1600s to escape persecution, taking their tools and skills with them. Tassels and their associated forms changed style throughout the years, from the small and casual of Renaissance designs (see example), through the medium
sizes and more staid designs of the Empire period to the Victorian Era with the largest and most elaborate decorative flourishes. Some of these designs are returning today from the European and American artisans, who may charge a thousand dollars for a single hand made tassel. The majority of the world's tassel production, however, takes place in China which mass produces and exports them globally. Tassels (also called tufts) were traditionally worn by Oxford and Cambridge University undergraduates on their caps, those wearing gold tassels were those who had paid for the status of gentleman commoner, thus receiving increased social prestige and more luxurious accommodation than ordinary commoners who wore plain black tassels on their caps. Today, only the Chancellor of Oxford wears a gold tassel. In the Middle East, tassels were worn as talismans, especially on headwear. In Egypt, Mesopotamia, and throughout the Arab world tassels were worn by children on hoods or caps to protect them from malevolent spirits and ward off demons.

Салтанатты киім

АҚШ-та университет бітіру салтанатында, академик бас киімдерде (mortarboards) мақтаныштар (tassels) немесе лирипиптер (liripipes) кездеседі, сондай-ақ мүмкін, түлектердің өзінің аяқ киімдерінде де. Бітіру салтанатының соңына жақын, түлектің бас киімінен (mortarboard) төңкерілген мақтаныш оң жақтан сол жаққа жылжытылады. Әдетте, бүкіл бітірушілер сыныбы осыны бірдей жасап шығарады.

Құрылымы

Негізгі кілттерге арналған шашақтар жіптерді байлау немесе жинап, түйін жасау арқылы жасалады. Шашақтар көбінесе сәндік элементтер болып табылады, сондықтан оларды киім мен перделердің төменгі шеттерінде жиі кездестіруге болады. Алғашқы Пассиментшілер гильдиясы Францияда 1600 жылдары құрылған. Шашақ оның басты өрнегі болды, сонымен қатар ол махралар, әшекейлі арқандар, галон, помпон, розеткалар және гимптерді де қамтыды. Шашақтар, помпон және розеткалар нүктелік әшекейлер, ал қалғандары – сызықтық әшекейлер.