Кіріспе
Қарулы сауда кемесі – қару-жарақпен жабдықталған сауда кемесі, көбінесе қорғану мақсатында, бастапқы жобалау бойынша немесе кейіннен жабдықталған. Желкенді кемелер дәуірінде, қарақшылық пен каперлік кезеңінде көптеген сауда кемелері, әсіресе алыс қашықтықтарда және құнды тауарлармен сауда жасайтындары, қаруланған. Көбірек соңғы уақыттарда, көмекші крейсерлер сауданы бұзу үшін, әсіресе Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда, негізінен Германия тарапынан шабуылдық мақсатта қолданылды. Қарулы сауда кемелері арнайы салынған соғыс кемелерінен нашар болғанымен, кейде олармен шайқаста сәтті күрескен жағдайлар болды. Мысалы, 1804 жылғы Пуло-Аура шайқасында Шығыс Индия компаниясының кемелері француз әскери кемелерін қуып, олардың үлгісін алып, ал 1941 жылы неміс көмекші крейсері «Kormoran» австралиялық жеңіл крейсерді батырды, бірақ «Kormoran» да қирап, суға батыруға мәжбүр болды.
An armed merchantman is a merchant ship equipped with guns, usually for defensive purposes, either by design or after the fact. In the days of sail, piracy and privateers, many merchantmen would be routinely armed, especially those engaging in long distance and high value trade. In more modern times, auxiliary cruisers were used offensively as merchant raiders to disrupt trade chiefly during both World War I and World War II, particularly by Germany. While armed merchantmen are clearly inferior to purpose built warships, sometimes they have scored successes in combat against them. Examples include East Indiamen mimicking ships of the line and chasing off regular French warships in the Battle of Pulo Aura in 1804, and the German auxiliary cruiser Kormoran sinking the Australian light cruiser in their battle in 1941, although Kormoran was also destroyed and had to be scuttled.
ХХ ғасырдан бұрын
Түрлі еуропалық елдердің шығыс үнді кемелері алыс Шығысқа ұзақ сапарларында ауыр қаруланған болатын. Ерекше қауіпті кезеңдерде, мысалы, отандық елдер соғыста болғанда, кемелерді соғыс кемесі сүйреп жүретін конвой жүйесі қолданылатын. Дегенмен, көптеген шығыс үнді кемелері жеке саяхаттап, сондықтан пираттар мен қарақшылардан қорғану үшін күшті қаруланған. Олар сонымен қатар, соғыс кемелеріне қарсы да қорғанып, Пуло Аура шайқасында және 1800 жылдың 4 тамызындағы шайқаста маңызды жеңістерге қол жеткізді. Британ Корольдік теңіз флоты бірнеше кемені сатып алып, оларды желілік кемелерге түрлендірді.
Қосалқы крейсерлерді әзірлеу
1856 жылы капертерлік (немесе соғысып жатқан елдің сауда кемелерін жеке кәсіпорын ретінде тартып алу) Париж декларациясына сәйкес халықаралық мойындаудан айырылды. 1861 жылдан 1865 жылға дейін Еуропа елдері Америка Азамат соғысы кезінде Одақтың блокадасын бұзу үшін жоғары жылдамдықты кемелер салды. Олардың кейбіреулері қаруланған және Конфедерациялық Штаттар Әскери-теңіз күштерінің рейдтік кемелері ретінде қызмет етті. Ресей 1878 жылы үш кеме сатып алды, олар Ресей ерікті флоты үшін қосымша крейсерлер ретінде пайдаланылды. Германия мен Ұлыбритания осы прецедентке жауап ретінде өздерінің кеме компанияларынан соғыс уақытында қару орнату мүмкіндігі бар жылдам бу кемелерін жобалауды сұрады. 1890 жылы неміс және британдық кеме жасаушылықтары соғыс уақытында қайта жарақтандыруға арналған жаңа азаматтық кемелерді жасады, ал Франция, Италия, Жапония, Австро-Венгрия және АҚШ өз кеме жасау орындарымен ұқсас келісімдер жасады. 1892 жылы Ресей тағы екі қосымша крейсер салды. 1895 жылы Германия императорлық Әскери-теңіз флоты 15 күндік сынақ үшін Норманнияны сегіз 6 дюймдік зеңбірекпен, екі зеңбірекпен, алты зеңбірекпен және екі торпедалық катермен жарақтандырды.
20 ғасыр
Екі дүниежүзілік соғыста Германия мен Ұлыбритания екеуі де қосымша крейсерлерді пайдаланды. Британдықтар өздерінің кемелерін қорғау үшін қаруланған жолаушылар кемелерін қорғаныс мақсатында қолданса, немістер оларды жау кемелеріне қарсы шабуылдар үшін қолданды.
Қарулы сауда крейсерлері
Британдық Корольдік теңіз күштерінің қарулы сауда кемелері (АМК) жаудың соғыс кемелерінен конвойлерді қорғау үшін қолданылды. Олардың құны шектеулі екені дәлелденді және көптеген кемелер, әсіресе мұхит лайнерлері, кейіннен әскер тасымалдау кемелеріне айналдырылды, бұл оларға көбірек сай келді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында BBC зерттеген құжатты деректер экспресс-лайнерлердің жылдамдығы көптеген соғыс кемелерінен жоғары болғанын (осы кезеңдегі азаматтық кемелердің көбі 21 теңіз шақырымынан аспайды) көрсетіп, оларды АМК ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Бірақ кемшілігі – олардың отынды көп жұмсауы болды; оларды тек АМК ретінде пайдаланса, Адмиралтействоның бу көмірінің қоры үш айдың ішінде таусылып кетер еді. Кемелерде соғыс кемелеріне тән броня болмағандықтан жаудың атысына осал болды, сондай-ақ, директорлық атыс басқару жүйелерінің орнына қаруды жергілікті түрде басқарды, бұл олардың тиімді атыс күшін азайтты. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы белгілі АМК – 1914 жылы екі тарапқа да ауыр зиян келтірген шайқастан кейін Бразилияның Триндаде аралының жанында неміс көмекші крейсерін батырған британдық кеме болды. Танысы бойынша, «Кап-Трафальгар» кемесі «Кармания» кейпінде болған. Екінші дүниежүзілік соғыста 1940 жылдың қараша айында HX 84 конвойының жалғыз сүйемелдеушісі, неміс «Адмирал Шеер» шақырылған сөмкелік шайқас кемесі конвойға шабуыл жасағанда, одан қашып тұрды. Ол және конвойдың бес кемесі батқанымен, қалған конвойдың қашуына мүмкіндік берді. Оның капитаны, әрекет етуші капитан Эдвард Феген, жасаған ерлігі үшін қаза болғаннан кейін Виктория кресімен марапатталды. Тағы бір белгілі оқиға – 1939 жылдың қараша айында «Равалпинди» мен неміс «Шарнхорст» және «Гнейзенау» шақырылған крейсерлері арасындағы шайқас. Оқ-дәрісі жетпей, «Равалпинди» тез батырылды.
Басқалар
CAM кемесі (catapult armed merchantman) – бір ғана истребитель ұшағын ұшырып жібере алатын, бірақ қайтарып ала алмайтын катапульті бар британдық сауда кемесі. Сауда авианосеці немесе "MAC" – ұшақтардың шағын тобын тасымалдай алатын британдық немесе голландтық жүк кемесі. CAM және MAC кемелері азаматтық экипаждармен басқарылатын азаматтық кемелер болып қала берді, Fleet Air Arm немесе Royal Netherlands Navy "ұшақ тобы".
21 ғасыр
Қазіргі заманғы пираттық әрекеттердің өршуіне қарамастан, 2010 жылдардың басына дейін заманауи сауда кемелерінің қарулануы сирек кездесетін жағдай еді, тек бірнеше шағын қарулар мен кемедегі өрт сөндіру шлангтарын пайдаланудан басқа. Бұған ерекше ерекшелік ретінде Pacific Nuclear Transport Limited компаниясына тиесілі кемелерді келтіруге болады, олар British Nuclear Fuels Limited атынан пайдаланылған ядролық отынды және қайта өңделген уранды тасымалдау үшін пайдаланылады. Олардың біріктірілген мөлшері 50-60 ядролық қару жасауға жеткілікті бөлінгіш материалды тасымалдаған бұл кемелер – Pacific Pintail және Pacific Teal бастап, 1999 жылы Корольдік теңіз күштерінің сүйемелдеу шығындарын болдырмау мақсатымен қаруландырылды. Бұл кемелердің үзіліспен жүзеге асырылатын сапарлары кезінде бірге конвоймен жүреді, олардың бортында UKAEAC және оның ізбасарларынан қарулы полиция қызметкерлері болады және екі немесе үш автокөнбіспен жабдықталған. Тағы бір ерекшелік – Суық соғыс кезіндегі Совет Одағының Сауда флоты (МОРФЛОТ) болды (МОРФЛОТ көбінесе советтік сыртқы және әскери саясаттың ашық және жасырын қосымшасы ретінде жұмыс істеді). 2007 жылы әскери кемелердің жетіспеушілігіне тап болған Куба Әскери-теңіз күштері Рио Дамуджи класты фрегаттарды пайдалануға енгізді, олар үлкен балық аулау траулерлерінен әскери кемелерге айналдырылды. 2010 жылдың сәуір айында ресейлік компания 3М 54 "Клуб" зымыранының нұсқасын ұсынатыны хабарланды, оны маскировкалап, жүк контейнерінен ұшыруға болады, бұл теория бойынша кез келген жүк кемесін кемеге қарсы зымыранмен қаруландыруға мүмкіндік береді. Бұл типтегі зымыран әуе тасымалдауыш кемені қауырсынуға немесе тіпті батыруға қабілетті болған, бірақ "оны тоқтату үшін қанша зымыран соғылуы керек, тіпті батыру үшін де белгісіз". 2011 жылғы Ливия азаматтық соғысы кезінде Каддафиге адал күштер бірнеше сауда кемелерін қаруландырып, Мисрата портын блокадалауға тырысты. 2011 жылдың қазан айында Ұлыбритания премьер-министрі Дэвид Кэмерон пираттықпен танымал аймақтардан өтетін британдық сауда кемелеріне оттық қару алып жүруге рұқсат берілгенін мәлімдеді.