Кіріспе
Шотландиялық терьер (Abhag Albannach; сондай-ақ Абердин терьері деп те аталады), көбінесе «скотти» деп аталады – ит тұқымы. Бастапқыда Skye Terrier деп аталған таулы аймақтың терьерлерінің бірі болған, ол Шотландияда шыққан бес терьер тұқымының бірі, қалған төртеуі – қазіргі Skye, Cairn, Dandie Dinmont және West Highland White терьерлері. Олар тәуелсіз және мықты мінезді тұқым, сыртқы түктері сымды, ал астыңғы түктері жұмсақ және тығыз. Дэмбартон графының біріншісі бұл тұқымды «өміршең» деп атаған. Аңыз бойынша, граф бұл лақапты шотланд терьерлерінің батылдығы үшін берген, және скоттилер оның полкінің – Корольдік шотландтардың, Дэмбартонның «Өміршеңдерінің» атының шабыты болды. Шотланд терьерлері бастапқыда фермалардағы зиянкестерді аулау үшін өсірілген. Олар ерекше пішіні бар кішкентай терьер тұқымы және танымал мәдениетте көптеген рөлдерді атқарды. Олардың иесінде әртүрлі танымал адамдар болды, соның ішінде АҚШ-тың 32-ші президенті Франклин Делано Рузвельт, оның скоттисі Фала Вашингтондағы ФДР-мен бірге орналасқан мүсінде бейнеленген, сондай-ақ 43-ші президент Джордж Буш. Олар «Монополия» тақта ойынындағы ойын фигурасы ретінде де кеңінен танымал. Аумақтық және жанкешті иттер ретінде сипатталатын олар жақсы күзетші болуы мүмкін және отбасыларына өте адал. Денсаулық жағынан, шотланд терьерлері қан кету бұзылыстарына, буын ауруларына, аутоиммундық ауруларға, аллергияға және қатерлі ісіктерге бейім болуы мүмкін, сонымен қатар тұқымның атымен аталған «скотти крамп» деген жағдай бар. Олар Вестминстер Кеннел Клубының иттер көрмесіндегі ең сәтті тұқымдардың бірі, 2010 жылы «көрмедегі ең жақсы» аталымын жеңіп алды.
The Scottish Terrier (Abhag Albannach; also known as the Aberdeen Terrier), popularly called the Scottie, is a breed of dog. Initially one of the highland breeds of terrier that were grouped under the name of Skye Terrier, it is one of five breeds of terrier that originated in Scotland, the other four being the modern Skye, Cairn, Dandie Dinmont, and West Highland White terriers. They are an independent and rugged breed with a wiry outer coat and a soft dense undercoat. The first Earl of Dumbarton nicknamed the breed "the diehard". According to legend, the Earl of Dumbarton gave this nickname because of the Scottish Terriers' bravery, and Scotties were also the inspiration for the name of his regiment, The Royal Scots, Dumbarton’s Diehard. Scottish Terriers were originally bred to hunt vermin on farms. They are a small breed of terrier with a distinctive shape and have had many roles in popular culture. They have been owned by a variety of celebrities, including the 32nd president of the United States, Franklin Delano Roosevelt, whose Scottie Fala is included with FDR in a statue in Washington, D. C., as well as by the 43rd president, George W. Bush. They are also well known for being a playing piece in the board game Monopoly. Described as territorial, feisty dogs, they can make a good watchdog and tend to be very loyal to their family. Healthwise, Scottish Terriers can be more prone to bleeding disorders, joint disorders, autoimmune diseases, allergies, and cancer than some other breeds of dog, and there is a condition named after the breed called Scotty cramp. They are also one of the more successful dog breeds at the Westminster Kennel Club Dog Show with a best in show in 2010.
Сыртқы келбеті
Шотланд терьері – кішкентай, тығыз, қысқа аяқты, мықты денелі, жақсы сүйек және дене бітімі бар терьер. Олардың қатты, сымды, ауа райына төзімді түктері және қысқа, ауыр аяқтары арасында орналасқан қалың, қосқыл денесі бар. Бұл ерекшеліктерімен қатар, олардың өте ерекше, өткір, "аңшылық" көрінісі, тік құлақтары мен құйрығы – бұл тұқымның ерекше белгілері. Американдық Шотланд терьерлер клубының тұқымдық стандартына сәйкес, көздері кішкентай, жарқын және өткір болуы керек, сондай-ақ миндаль пішіндес, дөңгелек емес. Олардың түсі қарадан, сұр қарадан және тіпті аққа дейін болуы мүмкін. Құлақтары кішкентай, тік, бас сүйегіне жақын орналасуы керек, бірақ ешқашан кесілмеуі керек. Олар қысқа, жұмсақ түкпен жабылуы керек. STCA тұқымдық стандартына сәйкес, еркектер мен әйелдердің құрсау биіктігі шамамен , ал құрсаудан құйрыққа дейінгі арқа ұзындығы шамамен болуы керек. Әдетте, жақсы дене бітімі бар Шотланд терьерінің салмағы болса, анасының салмағы болуы керек.
Жамылғы
Шотланд терьерінің сыртқы жамылғысы әдетте қатты, сым тәрізді, ал астыңғы қабаты жұмсақ және тығыз болады. STCA тұқым стандартына сәйкес, жүні кесіліп, безендіру элементтерімен үйлестірілуі керек, осылайша Шотланд терьерінің ерекше пішіні анықталады. Сақал, аяқтар мен дене төменгі бөлігіндегі ұзын жүні дене жүнінен сәл жұмсақ болуы мүмкін, бірақ ол түкті болмауы керек немесе түкті көрінбеуі тиіс. "Diehard" (Қайсар) деген лақап аты оған 18 ғасырда Джордж, Думбартонның бірінші графы берген. Графтың өте батыл Шотланд терьерлері болған, солардың құрметіне оларды "Diehard" деп атаған. Олар графтың полкі, Корольдік шотландтардың "Думбартонның Қайсарлары" деген атауына шабыт берген деп есептеледі. Олар кейде оқшау тұқым деп сипатталса да, олар отбасыларына өте адал және көбінесе бір немесе екі адамға жақын болады. Шотланд терьерінің қажет болғанда ғана қауғатыны және жат адамдарға көңілсіздікпен қарауы себепті, жақсы күзетші ит бола алады делінеді, бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейді. Шотланд терьерлері бастапқыда Еуразия барсын аулау және оған қарсы күресу үшін селекцияланған. Сондықтан, "скотти" қазуға және құйрық тікелейтін кішкентай сүтқоректілерді, мысалы, батпақ тышқаны, егеуқұйрық, тышқандарды қууға бейім.
Денсаулық
Бұл тұқымдағы екі генетикалық денсаулық мәселесі - фон Виллебранд ауруы (vWD) және краниомандибулярлық остеопатия (CMO); Скотти крампы, пателлярлық луксация және церебеллярлық абиотрофия да кейде осы тұқымда кездеседі. Катаракта және глаукома сияқты әртүрлі тұқымдарда байқалатын көздің жалпы аурулары, шотландиялық терьерлерде жасы ұлғайғанда пайда болуы мүмкін. Тұқымға тән тері аурулары жоқ, бірақ оларға паразиттер мен тері кегі сияқты иттерге тән жалпы аурулар әсер етуі мүмкін. Шотландиялық терьерлер әдетте 11-13 жыл өмір сүреді.
Шотланд терьерлерінің қатерлі ісігі
Шотланд терьерлері басқа таза тұқымды иттерге қарағанда кейбір қатерлі ісіктерге көбірек бейім. Ветеринариялық медициналық деректер бағдарламасының (1986) зерттеулеріне сәйкес, шотланд терьерлерінде (басқа тұқымдармен салыстырғанда) көбірек қауіптің төндіретін алты қатерлі ісік: (көрініс жиілігі бойынша) несеп көпіршігінің қатерлі ісігі және төменгі несеп жолдарының басқа да өтпелі клеткалық карциномы; қатерлі меланома; асқазан карциномы; терідегі жалпақ клеткалық карцинома; лимфосаркома және мұрын карциномы. Шотланд терьерлеріне жиі кездесетін басқа қатерлі ісіктер – маст клеткалық саркома және гемангиосаркома. Зерттеулер көрсеткендей, шотланд терьерлері басқа тұқымдарға қарағанда 20 есе көп несеп көпіршігінің қатерлі ісігіне шалдығады, ал ең көп таралған түрі – несеп көпіршігінің өтпелі клеткалық карциномы (НКК). Әдетте, симптомдар тек ит стресске түскен кезде ғана байқалады. Алдыңғы аяқтары бүйірге қарай итеріледі, арқасы иіліп, артқы аяқтары тым иіледі, нәтижесінде ит жылдам қозғалғанда құлап түседі. Бұл құрысуға байланысты емес, және ит оқиғаның барлық кезеңінде есін сақтайды, стресс факторы жойылғаннан кейін симптомдар басылады. Қазіргі таңдағыда, Скоттидің құрысуына генетикалық тесттер қолжетімді емес. Ветеринар дәрігер диагностикалық тесттер жүргізілгеннен кейін диагноз қояды. Скоттидің құрысуына диагностикалық тесттер: жалпы қарап тексеру, толық қан анализі, биохимиялық профиль және зәр анализі кіреді. Скоттидің құрысуы тұқым қуалайтын ауру болғамен, ол ауыртпайды, өмірге қауіпті емес, эпизодтық бұзылыс. Скоттидің құрысуы бар иттерді және олардың туыстарын көбейтуден аулақ болу керек, әйтпесе бұл ауру олардың болашақ ұрпақтарына берілуі мүмкін. Е витамині, диазепам және прозак қажет болған жағдайда тиімді ем ретінде танылған. Скоттидің құрысуы басқа терьер тұқымдарында да кездеседі, соның ішінде Чески терьерінде де.
Қалқанша - мандибулярлық остеопатия
"Арыстан жақ", "Westie Jaw" немесе "Scottie Jaw" деп те аталатын бұл краньомандибулярлық остеопатия, әдетте төрттен жеті ай аралығында төменгі жақта сүйектердің тым көп өсуінен туындайды. "Скоти крамп" сияқты, бұл аутосомалық рецессивті мұралық ауру, және иттің шайнауға тырысқанда ыңғайсыздық сезінуіне себеп болуы мүмкін. Аурудың прогрессиясы әдетте он бірден он үш ай аралығында баяулайды, кейде жай ішінара немесе толық регрессияға ұшырайды. Краньомандибулярлық остеопатия бір төлдегі иттерде кездесуі мүмкін. Бұл аурудың белгілері: тамақты ұстау және шайнау қиындығы, сілекей ағу, беттің ісінуі, әсіресе жақ аймағындағы ісік. Краньомандибулярлық остеопатияны емдеу жоқ, бірақ Преднизон мен кортизон қолдану симптомдарды жеңілдетуге көмектеседі. Бұл жағдай басқа да ит тұқымдарында байқалуы мүмкін, мысалы, Батыс-Гайленд ақ терьері, Кейн терьері, Бостон терьері, сондай-ақ Бульмастифтер сияқты кейбір ірі тұқымдарда да. Қазіргі уақытта краньомандибулярлық остеопатияға генетикалық тесттер қолжетімді, және ол краньомандибулярлық остеопатия мутациясын анықтауға көмектеседі.
Фон Виллебранд ауруы
Фон Виллебранд ауруы – иттер мен адамдарда кездесетін тұқым қуалайтын қан кету бұзылысы. Репутациялы өсірушілер қолдайтын ДНК тестілеуі, бұл ауруға шалдыққан иттердің санының айтарлықтай төмендеуіне әкелді. I типті доберман пинчерлерінде жиі кездеседі, бірақ шетландтық қойшы итінде де шотланд терьерімен бірдей таралған. Бұл жағдай көптеген тұқымдарда әлдебір деңгейде кездеседі, бірақ тәуекелі жоғарырақ тұқымдарға алтын ретривер, неміс овчаркасы, бассет-хаунд және манчестер терьерлері жатады. Дегенмен, шотланд терьерлері мен Вест-Хайленд ақ терьерлерінің тығыз байланысты екені белгілі – олардың ата-бабалары Пертширдегі Блэкмаунт аймағынан және Ранноктың батпақты жерінен шыққан. Шотланд терьерлері бастапқыда фермалардағы зиянкестерді және Шотландия тауларындағы борсықтар мен түлкілерді аулау үшін өсірілген. Шотланд терьері сияқты көне тұқымның нақты шығу тегі бұлыңғыр және жазбада қалмаған. Шотланд терьеріне ұқсас ит туралы алғашқы жазбаша мәліметтер 1436 жылға дейін барады, сол кезде Дон Лесли оларды «Шотландия тарихы» кітабында сипаттаған. Екі жүз жылдан кейін сэр Джошуа Рейнольдс қазіргі заманғы скоттиге ұқсас итпен құшақтасып отырған жас қыздың суретін салған. 19 ғасырдың соңында осы шотланд терьерлерін бөліп, таза қандық желілер мен нақты тұқымдарды дамыту туралы шешім қабылданды. Бастапқыда тұқымдар екі санатқа бөлінді: Данди Динмонт терьерлері және Скай терьерлері (қазіргі Скай терьері емес, бірақ Скай аралынан шыққан деп есептелетін әртүрлі қасиеттері бар терьерлердің үлкен тобының жалпы атауы). 1860 жылы Англияның Бирмингем қаласында өткен иттер көрмесінде осы терьерлер тобы үшін алғашқы сыныптар ұйымдастырылды. Атлантиканың екі жағындағы көрме чемпиондары Сплинтер мен оның ұрпақтарынан тараған. Капитан Гордон Мюррей мен С. Е. Ширли 1879 жылы тұқымның стандартын белгілеуге жауапты болды. Тұқым стандартын алғаш рет Дж. Б. Моррисон мен Д. Дж. Томсон Грей жазып, 1880 жылы Vero Shaw-дың «Иттер кітабында» жариялаған; ол тұқымның типі мен атауын анықтауда маңызды рөл атқарды. Стандартта тұқымның түсі «Сұр, Гризл немесе Бриндл» деп сипатталған, өйткені шотланд терьерлерінің қара түсі 20 ғасырда ғана танымал болды. Сондай-ақ 1925 жылы жазылған стандарт бар. 1936 жылға қарай шотланд терьерлері АҚШ-та ең танымал тұқымдардың үшінші орнында тұрды. Олар толығымен сәнге енбесе де, бүкіл әлемдегі көптеген ит иелері арасында тұрақты танымалдылыққа ие. STCA 1995 жылы Денсаулық сақтау қорын (HTF) құрды, ол тұқымдағы денсаулық мәселелерін зерттеуді қолдайды. Шотланд терьерлері Вестминстер Кеннел Клубының иттер көрмесінде Wire Fox Terrier-ден басқа, барлығы тоғыз рет үздік шоу жеңімпазы атанды. Бұл жеңістер 1911 жылы Ч. Tickle Em Jock-тың жеңісімен басталды және 1995 жылы Ч. Gaelforce Post Script (Peggy Sue) және 2010 жылы Ch. Roundtown Mercedes Of Maryscot-тың жеңісімен жалғасты.
Танымал шотландтар және танымал мәдениет
Шотланд және неміс қойшылары – Ақ үйde үш реттен артық тұрған ит тұқымдарының жалғыз мысалы. Президент Франклин Д. Рузвельт өзінің алыс туысы Маргарет Саклиден сыйлық ретінде алған Фала есімді шотланд итімен танымал болды. Президент Фалаға қатты байланысты болғандықтан, оны ешқайда өздерімен алып жүретін. Рузвельт Фаладан бұрын Даффи және Мистер Даффи атты бірнеше шотланд итіне ие болған. Элеонора Рузвельт 1933 жылы отбасы Ақ үйге көшкен кезде Мэгги есімді шотланд терьерін өсірді. Шотланд итіне ие болған танымал тұлғалар: Виктория патшайымы, Ева Браун, Дуайт Д. Эйзенхауэр, Жаклин Кеннеди Онассис, Эд Уитфилд, Рудьярд Киплинг, Гилберт Честертон және Польша президенті Лех Качиньский. Актриса Татум О’Нил шотланд терьерін ұстаған. Ол итінің қатерлі ісіктен және қартайғандықтан қайтыс болуына қатты қайғырып, қайтадан есірткіге тәуелді болған. Шотланд иті «Монополия» тақта ойынындағы танымал ойыншы токені ретінде де танымал. Ойын алғаш 1930 жылдары жасалған кезде, шотланд иті АҚШ-тағы ең танымал үй жануарларының бірі болды, ал Hasbro маркетингінің вице-президенті Мэтт Коллинстің айтуынша, ол ең танымал «Монополия» токендерінің бірі. Диснейдің 1955 жылғы «Леди және алаяқ» фильмі, оның жалғасы және 2019 жылғы қайта түсірілімінде Ледидің (американдық кокер-спаниель) және Трастидің (қантөс иті) досы, Джок есімді шотланд терьері бар. 1961 жылғы Диснейдің «Жүз бір далматин» фильмінде Понго мен Пердита далматиндерінің он бес күшігі туралы хабарды Лондон қаласы бойынша жеткізген иттердің арасында Джокқа ұқсас терьер де болды. Энид Блайтонның «Бес іздеуші және ит құпиялары» романында (1943-61) Бастер есімді шотланд иті – Фэттидің үй жануары. Джаннина Браскидің 1998 жылғы «Йо-Йо Боинг!» латын американдық романында Дульсинея есімді шотланд терьері көзге түсетін рөлде ойнайды. П. Г. Вудхаустың «Дживс және Вустер» романдарында Берти Вустердің басты қарсыласы Агата тәтесі Макинтош есімді Абердин терьерін ұстайды. Шотланд терьерлері «Коралина» фильмінің көптеген сахналарында да кездеседі.