Кіріспе
Измаль (исаˈмал) – Мексиканың оңтүстігіндегі Юкатан штатындағы шағын қала, штат астанасы Меридадан шығысқа қарай орналасқан. Измаль Мезоамерика тарихының көп бөлігінде үздіксіз қоныстандырылып келген; 2000 жылы қаланың халқы шамамен 15 000 адамды құрады. Измаль Юкатан аймағында Сары қала (көптеген ғимараттары сары түспен боялған) және Төбелер қаласы (бұл ежелгі храм пирамидаларының қиратындары) деп белгілі.
Izamal (isaˈmal) is a small city in the Mexican state of Yucatán, east of state capital Mérida, in southern Mexico. Izamal was continuously occupied throughout most of Mesoamerican chronology; in 2000, the city's estimated population was 15,000 people. Izamal is known in Yucatán as the Yellow City (most of its buildings are painted yellow) and the City of Hills (that actually are the remains of ancient temple pyramids).
Колумбияға дейінгі Измаль
Измаль – Колумбияға дейінгі майя өркениетінің маңызды археологиялық ескертімі. Бұл Солтүстік Юкатек жазығының, кемінде 1,000,000 текше метр көлемді монументальді құрылыстарды қамтитын, ең ірі қаласы. Кем дегенде екі көтерілген жол – майя тілінде sacbeob деп аталатындар – оны Аке руиндары (батысқа қарай) және Кантунил (оңтүстікке қарай 18 шақырым қашықтықта) сияқты басқа маңызды орталықтармен байланыстырады. Бұл, осы саяси бірліктің діни, саяси және экономикалық күшін көрсетеді, оның ықпалы кең аумаққа тараған. Измаль мегалитикалық, ою-өрнектелген тас блоктарын пайдаланатын ерекше құрылыс техникасын дамытты. Бұл техникада дөңгелек бұрыштар, жобаланған қалыптар және суперструктуралардағы сабаннан тоқылған шатырлар сияқты сәулеттік ерекшеліктері бар. Осындай ерекшеліктер Аке, Учи және Дзилам сияқты аймақтағы басқа да маңызды қалалық орталықтарда да кездеседі. Қала Соңғы Форматив кезеңде (б.з.д. 750–200 жж.) негізделген және испан жаулап алуға дейін үздіксіз қоныстандырылған. Ең маңызды құрылыс кезеңі Протоклассикалық (б.з.д. 200–200 жж.) және Соңғы Классикалық (600–800 жж.) кезеңдерін қамтиды. Чичен-Ицаның Терминал Классикалық кезеңде (800–1000 жж.) өркендеуімен қаланың маңызы төмендеді, бірақ Колумбияға дейінгі дәуірдің соңына дейін Измаль аймақтағы қастерлі саяхаттар орыны болып саналды және Чичен-Ицамен бәсекелесті. Оның басты ғибадатханалары жаратушы Ицмана және Күн құдайы Кинич Ахауға арналған. Измальда бес үлкен Колумбияға дейінгі құрылым әлі де жақсы көрінеді (ал екі құрылымды барлық бағытта алыстан көруге болады). Біріншісі – майяның Күн құдайы Кинич Как Му (күн отының макауы) үшін салынған үлкен пирамида. Оның негізі 8,000 м2 жерді алып жатыр және көлемі шамамен 700,000 текше метрді құрайды. Бұл үлкен негіздің үстінде он деңгейлі пирамида орналасқан. Оңтүстік-шығыс жағында Ицзаматул деп аталатын тағы бір үлкен ғибадатхана орналасқан. Ал бас алаңның оңтүстігінде Ппап Хол Чак деп аталатын тағы бір үлкен құрылыс орналасқан, бірақ ол 16 ғасырда францискан шіркеуі салынған кезде ішінара қиратылған. Алаңның оңтүстік-батыс жағында Хун Пик Ток пирамидасының бөлігі сақталған. Батыс жағында Кабул ғибадатханасының қалдықтары жатыр, онда 1840 жылдарға дейін Фредерик Кэтэрвуд салған суретіне сүйенген түсті литографияда көрсетілгендей, әлі де үлкен штукатурлық маска сақталған. Бұл үлкен, адам қолымен жасалған үйінділердің барлығы бірнеше ғасырлар бойы салынған және бастапқыда қала сарайлары мен ғибадатханаларын қолдаған болуы мүмкін. Қалпына келтірілген және зерттеуге ашық маңызды тұрғын үйлердің арасында Xtul (Түйе), Habuc және Chaltun Ha бар. Мексикалық археологтардың Измальда он жылдан астам жүргізген археологиялық жұмыстарының нәтижесінде 163 археологиялық маңызды құрылым табылды, ал айналасындағы елді мекендерде мыңдаған тұрғын үйлер анықталды.
Испанияның отаршылдық дәуірі
XVI ғасырда испандықтар Юкатанды жаулап алғаннан кейін, майя қаласының үстіне испандық отарлық қала салынды. Бірақ, осы екі алып құрылысты тегістеуге тым көп еңбек жұмсауға тура келетіні анық болды, сондықтан испандықтар үлкен пирамиданың үстіне шағын христиан ғибадатханасын орнатып, акропольдің үстіне ірі францискан монастырын салып қанағаттанды. Ол Сан-Антонио де Падуа атымен аталады. 1561 жылы аяқталған монастырьдің ашық алаңы әлі күнге дейін Ватиканнан кейін екінші орында тұр. Колумбтан бұрынғы қаладан алынған тас испан шіркеулерін, монастырларын және айналасындағы ғимараттарды салуға қайта қолданылды. Изамал Юкатан епископтарының Меридаға көшірілгенге дейін алғашқы резиденциясы болды. Юкатанның төртінші епископы Диего де Ланда осы жерде тұрды.
Қазіргі тарих
Измаль қаласына Юкатан үкіметі алғаш рет 1841 жылдың 4 желтоқсанында қала мәртебесін берді. 1923 жылдың 13 тамызында қала мәртебесі төмендетіліп, кент мәртебесіне дейін түсірілді. 1981 жылдың 1 желтоқсанында қала мәртебесі қайтадан иеленді. 19 және 20 ғасырлардың көп бөлігінде хенекен өнеркәсібі Измаль экономикасының негізін құрады. 1960 жылдары бұл өнеркәсіп төмендеген кезде, муниципалитет және штат үкіметі Измальді туристік орынға айналдыруға күш салды, соның нәтижесінде қаланың сыртқы келбеті өзгерді. Измаль ғимараттарының ерекше түс схемасы 1959 жылдан 1961 жылға дейін Измаль мэрі болған Хорхе Карлос Гонсалес Родригеске тиесілі. 1965 жылы Юкатан губернаторы Луис Торрес Мессиас Сан-Антонио де Падуа монастының төңірегіндегі бірнеше ғимараттарды бұзуға бұйрық берді. Ол және оның ізбасары Карлос Лоре де Мола Медиз Замна алаңының қоғамдық базардан саябаққа айналуын да бақылады.
Қазіргі күн
Измаль Юкатан штатындағы қастерлі қасиетті орын болып қала береді, қазір Рим католик қасиеттілерін құрметтеу үшін. Измальдағы бірнеше әулиелердің мүсіндері кереметтер жасайды деп есептеледі. Ежелгі отаршылдық дәуірде жасалған Таза ұғымның Анасының ("Our Lady of Izamal") мүсіні ерекше құрметке ие және штаттың қасиетті қамқоршысы болып табылады. Изамальде испан тілімен қатар юкатек майя тілі де кеңінен қолданылады. Көптеген адамдардың үйінде бұл тіл бірінші тіл болып табылады. Көптеген жарнамалар екі тілде де жазылған. 3 сәуір, 3 мамыр, 15 тамыз және 8 желтоқсан күндері Изамальде маңызды мерекелер өткізіледі. Изамальде жергілікті агавадан жасалған мескаль шығаратын дистилляция зауыты бар. 2002 жылы Измаль "Pueblo Mágico" атағын алды.