Қорбан шалу ритуалдары: тарих және мәдениеттердегі орны

Кіріспе

Құрбандық
Жануарларды құрбандыққа шалу – бір немесе бірнеше жануарды ритуалдық түрде өлтіру және ұсыну, әдетте діни ғұрыптың бөлігі ретінде немесе құдайдың разылығын алу немесе сақтау үшін жасалады. Жануарларды құрбандыққа шалу Еуропа мен Ежелгі Таяу Шығыс аймақтарында христиан дінінің таралуына дейін кеңінен таралған, және кейбір мәдениеттерде немесе діндерде бүгінге дейін сақталып келеді. Адам құрбандығы, болған жағдайларда, әрқашан сирек кездесетін. Құрбандыққа шалынған жануардың барлығы немесе бір бөлігі ғана ұсынылуы мүмкін; мысалы, ежелгі және қазіргі гректер құрбандықтың жеуге жарамды бөліктерін тойларда жеп, қалғандарын құрбандық ретінде өртеп жіберетін. Ал кейбіреулер жануардың барлығын толығымен өртеп жіберген. Әдетте, құрбандыққа ұсынылатын жануардың ең жақсысы немесе ең бағалы бөлігі таңдалады. Жануарларды құрбандыққа шалуды, тамақ ретінде пайдалану үшін діни талаптар бойынша мал союдан ажырату қажет. Неолит революциясы кезінде ерте адамдар аңшы-жинаушы өмір салтынан ауыл шаруашылығына көшкен кезде, жануарларды қолға алу кеңінен тарады. "Homo Necans" еңбегіндегі теория бойынша, мифолог Уолтер Беркерт малдың құрбандыққа шалу рәсімдері, азық-түлік көзі ретінде жабайы жануарлардың орнына мал пайда болғандықтан, ежелгі аңшылық ғұрыптарының жалғасы болуы мүмкін деп санайды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Ежелгі Мысыр үй жануарларын қолданудың алғашқы орындарында болды, ал жануарларды құрбандыққа шалуға қатысты ең ерте археологиялық дәлелдер де Мысырдан табылды. Дегенмен, жануарларды құрбандыққа шалу мысырлық дінінің басты дәстүрі емес, керісінше, құдайға табынушылардан алыс жерлерде сирек кездесетін амал болды. Жануарлардың қалдықтары бар ең көне мысырлық жерлеу орындары Жоғарғы Мысырдың Бадари мәдениетінен шыққан, ол шамамен 4400-4000 жж. б.з.б. гүлденген. Бір жерде қой мен ешкі өздерінің қабірлерінде, ал екінші жерде бірнеше адамның жерленген жерінің жанынан газельдер табылған. Геродоттың мәлімдемесіне сәйкес, кейінгі династиялық Мысырда жануарларды құрбандыққа шалу тек малға – қой, сиыр, шошқа және үйректерге – ғана шектелді, әрбір құрбандық түрі үшін арнайы рәсімдер мен ережелер жасалған. Мыс дәуірінің соңына таман жануарларды құрбандыққа шалу көптеген мәдениеттерде кең таралған, көбінесе үй малдарымен шектелген. Ғаттағы археологиялық зерттеулер көрсеткендей, канаандықтар құрбандық үшін өз малдарынан емес, Мысырдан қой мен ешкі әкелген. Сардиниядағы Монте-д'Аккоддиде, Еуропадағы ең ерте қасиетті орталықтардың біріндегі қазба жұмыстары қой, ірі қара және шошқа құрбандықтарының іздерін ашты, бұл Италияда және одан кейін де ритуалдық құрбандықтар кең таралғанын көрсетеді. Ежелгі Криттегі Миной елді мекені Фаистостағы қазбалар 2000-1700 жж. б.з.б. кезеңіне жататын жануарларды құрбандыққа шалуға арналған алаңдарды ашты. Алайда, жас ешкінің қалдықтары Испаниядағы Cueva de la Dehesilla үңгірінен табылды, ол орта неолит кезеңіне, шамамен 4800-4000 жж. б.з.б. дейін жататын жерлеу рәсімімен байланысты.

Ежелгі Таяу Шығыс

Жануарларды құрбандыққа шалу Ежелгі Таяу Шығыс өркениеттерінде – Ежелгі Месопотамия, Египет және Парсыда, сондай-ақ еврейлерде (кейінде қарастырылатын) кең таралған. Гректер құрбандықтан қалған ең дәмді бөліктерін жиналған адамдарға жеуге рұхсаттаған және оны ақтағаннан өзгеше, осы мәдениеттерде жануардың барлығын әдетте құрбандық алаңына қойып, өртеп жіберетін немесе кейде жерлеп тастайтын.

Ежелгі Грекия

Ежелгі грек дінінде құдайыға табыну әдетте малдарды құрбандыққа шалып, оларға гимн мен дұға оқудан тұратын. Құрбандық шалынатын орын ғибадатханадан тысқары орналасқан, тіпті ғибадатханамен байланысты болмауы да мүмкін. Құрбандыққа арналған жануар, өз түрінде мінсіз болуы керек, гүл шоқтарымен және басқа да әшекейлермен безендіріліп, құрбандық тастағына әкелінетін. Оның алдында, жасырын пышақ салынған себеті бар қыз жетекке шығатын. Әр түрлі рәсімдерден кейін жануар құрбандық тастағының үстінде сойылады, ал оның қаны жиналып, құрбандық тастағына төгіледі. Содан соң ол сол жерде тілінеді, түрлі ішек-қарны, сүйектері және басқа да жеуге жарамсыз бөліктері құдайға арналған құрбандық ретінде өртеліп, ал еті қатысушылар жеу үшін дайындалады. Ең бастылары оны сол жерде татып көреді. Ғибадатхана әдетте теріні тері илеушілерге сату үшін сақтап алатын. Гректердің құрбандықтан құдайға қарағанда көбірек пайда табуы жасырын қалған жоқ және грек комедиясында осыған қатысты әзілдер жиі кездеседі. Қолданылатын жануарлардың басымдығы ретімен: бұқа немесе өгіз, сиыр, қой (ең көп таралғаны), ешкі, шошқа (түйежас ең арзан сүтқоректі), және құс (бірақ басқа құстар мен балықтар сирек қолданылады). Жылқы мен есектер геометриялық стильдегі кейбір вазаларда бейнеленген, бірақ әдебиетте сирек айтылады. Олар Грекияға салыстырмалы түрде кеш келген, және гректердің осы мәселедегі талғамы өте ерте заманға дейін барып жетеді деген пікір бар. Гректер жануардың құрбандыққа шалынуға қуанышты екеніне сенеді және оның әртүрлі мінез-құлқында осыны көреді. Құрбандыққа шалынған жануардың бөліктерін қарап болжау римдік, этрус немесе Таяу Шығыс діндеріндегідей маңызды емес еді, бірақ осы практика қолданылды, әсіресе бауырды қарау және Аполлонға табынумен байланысты. Жалпы, гректер құстардың мінез-құлқына көбірек сенім артатын. Шағын және қарапайым құрбандық ретінде, киелі отқа бір ұсқын хош иіс тасталып, ал қалалардың сыртында шаруалар алғашқы өнімдерді құрбандық ретінде ұсынатын. Көптеген құрбандықтардан тұратын гектаум (100 бұқа) деп аталатын үлкен құрбандықтарда, іс жүзінде оншақты ғана мал сойылуы мүмкін, ал үлкен мерекелерде құрбандыққа шалынған малдың саны жүздегенге жететін, ал оны жеуге жиналған адамдардың саны мыңдағанға дейін баратын. Гирон және Пергам құрбандық тастақтары сияқты алып эллинистік құрылыстар осындай оқиғалар үшін салынған. Мұндай әдет-ғұрыптардың болуын дәлелдейтін мәліметтер ежелгі грек әдебиеттерінде, әсіресе Гомердің эпостарында айқын көрінеді. Өлеңдерінде бұл рәсімнің қолданылуы, ет ұсынылатын тойларда, қауіп-қатер кезінде немесе құдайлардың ықыласына ие болу үшін маңызды іс-әрекеттерге кіріспес бұрын байқалады. Мысалы, Гомердің "Одиссеясында" Эвмей өзінің танылмаған қожайыны Одиссей үшін дұға оқып, шошқаны құрбан етеді. Алайда, Гомердің "Илиадасында", ол грек цивилизациясының ерте кезеңін көрсетеді, ханзадалардың барлық тойы құрбандықпен басталмайды. Осы Гомерге дейінгі дәуірлерде сипатталған құрбандықтар, 8-ғасырлық құрбандық рәсімдерімен ортақ белгілері бар. Сонымен қатар, поэма бойына құдайлар өздерінің бар екендігін белгілі бір нысанмен немесе соғыстағы сәттілікпен көрсеткен кезде арнайы тойлар ұйымдастырылады. Тройяға аттанмас бұрын осы сияқты жануар құрбандығы шалынады. Одиссей Зевске құрбандыққа шалу үшін қошқарды ұсынады, бірақ ол қабылданбайды. Гомердің эпостық өлеңдеріндегі құрбандықтар құдайларды сыртқы күштер ретінде емес, қоғамның мүшелері ретінде қарастыруға мүмкіндік береді, бұл олардың арасындағы әлеуметтік байланыстарды көрсетеді. Құрбандық рәсімдері адамдар мен құдайлар арасындағы қарым-қатынасты қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Олимпиадалық құдайлардан ерекшеленетін Хтонидік құдайларға, құрбандықтардың толық өртелуі түрінде құрбандық шалынған, бұл жергілікті Геллен дінінің қалдықтары болуы мүмкін және Олимпиадалық құдайлардың көпшілігі б.з.д. үшінші мыңжылдықтың соңында Балқан түбегінің оңтүстігін басып алған протогректерден шыққан деген болжам бар. Ұлы Искендердің өлімінен кейін б.з.д. 323 жылы эллинистік кезеңде жануарларды құрбан етудің этикалық жағын сұраққа түсіретін бірнеше жаңа философиялық ағымдар пайда болды.

Worship in ancient Greek religion typically consisted of sacrificing domestic animals at the altar with hymn and prayer. The altar was outside any temple building, and might not be associated with a temple at all. The animal, which should be perfect of its kind, is decorated with garlands and the like, and led in procession to the altar, a girl with a basket on her head containing the concealed knife leading the way. After various rituals the animal is slaughtered over the altar, as it falls all the women present "must cry out in high, shrill tones". Its blood is collected and poured over the altar. It is butchered on the spot and various internal organs, bones and other inedible parts burnt as the deity's portion of the offering, while the meat is removed to be prepared for the participants to eat; the leading figures tasting it on the spot. The temple usually kept the skin, to sell to tanners. The fact that the humans got more use from the sacrifice than the deity had not escaped the Greeks, and is often the subject of humour in Greek comedy. The animals used are, in order of preference, bull or ox, cow, sheep (the most common), goat, pig (with piglet the cheapest mammal), and poultry (but rarely other birds or fish). Horses and asses are seen on some vases in the Geometric style , but are very rarely mentioned in literature; they were relatively late introductions to Greece, and it has been suggested that Greek preferences in this matter go very far back. The Greeks liked to believe that the animal was glad to be sacrificed, and interpreted various behaviours as showing this. Divination by examining parts of the sacrificed animal was much less important than in Roman or Etruscan religion, or Near Eastern religions, but was practiced, especially of the liver, and as part of the cult of Apollo. Generally, the Greeks put more faith in observing the behaviour of birds. For a smaller and simpler offering, a grain of incense could be thrown on the sacred fire, and outside the cities farmers made simple sacrificial gifts of plant produce as the "first fruits" were harvested. Although the grand form of sacrifice called the hecatomb (meaning 100 bulls) might in practice only involve a dozen or so, at large festivals the number of cattle sacrificed could run into the hundreds, and the numbers feasting on them well into the thousands. The enormous Hellenistic structures of the Altar of Hieron and Pergamon Altar were built for such occasions. The evidence of the existence of such practices is clear in some ancient Greek literature, especially in Homer's epics. Throughout the poems, the use of the ritual is apparent at banquets where meat is served, in times of danger or before some important endeavor to gain the favor of the gods. For example, in Homer's Odyssey Eumaeus sacrifices a pig with prayer for his unrecognizable master Odysseus. However, in Homer's Iliad, which partly reflects very early Greek civilization, not every banquet of the princes begins with a sacrifice. These sacrificial practices, described in these pre Homeric eras, share commonalities to the 8th century forms of sacrificial rituals. Furthermore, throughout the poem, special banquets are held whenever gods indicated their presence by some sign or success in war. Before setting out for Troy, this type of animal sacrifice is offered. Odysseus offers Zeus a sacrificial ram in vain. The occasions of sacrifice in Homer's epic poems may shed some light onto the view of the gods as members of society, rather than as external entities, indicating social ties. Sacrificial rituals played a major role in forming the relationship between humans and the divine. It has been suggested that the Chthonic deities, distinguished from Olympic deities by typically being offered the holocaust mode of sacrifice, where the offering is wholly burnt, may be remnants of the native Pre Hellenic religion and that many of the Olympian deities may come from the Proto Greeks who overran the southern part of the Balkan Peninsula in the late third millennium BCE. In the Hellenistic period after the death of Alexander the Great in 323 BCE, several new philosophical movements began to question the ethics of animal sacrifice.

Скифтер

Грек жазушысы Геродоттың (б.з.д. 484 – 425 ж.ж.) бірегей баяндамасына сәйкес, скифтер түрлі малдарды құрбандыққа шалған, алайда ең құрметті құрбандық жылқы саналған. Ал шошқаны ешқашан құрбандыққа шалған жоқ, тіпті скифтер шошқаны өз жерлерінде ұстауға да ынтақтанбаған. Геродот скифтердің құрбандық шалу әдісін былайша сипаттайды:

Құрбандық шалынатын малдың алдыңғы аяқтары байланып тұрады, ал құрбандық шалушы дін қызметкері малдың артында тұрады, ол арқанның ұшын тартып, малды жерге құлатады; мал құлағанда ол құрбандық шалатын құдайға дұға етеді, сосын бірден мойнына арқан салып, кішкентай таяқ салып, оны бұрып малды тұншықтырып өлтіреді, от жақпайды, малдан алғашқы құрбандық жасамайды және оған сұйық құймайды: тұншықтырып, терісін сызып алғаннан кейін оны қайнатады. [ ] Ет қайнағаннан кейін, дін қызметкері ет пен ішкі органдардан алғашқы құрбандықты алып, өз алдына лақтырады. Геродот тұтқындарды құрбандыққа шалуды өзгеше жолмен сипаттайды.

Ежелгі Рим

Көне рим дініндегі ең қуатты құрбандық – жануар құрбандығы, көбінесе ірі қара, қой және шошқа сияқты үй жануарлары. Олар тазартылып, құрбандық киімдерімен киістіріліп, гүл шоқтарымен безендірілетін, ал бұқаның мүйізі алтынмен қапталуы мүмкін. Құрбандық жер мен құдайдың үйлесімділігін қамтамасыз етуді көздеді, сондықтан құрбандық қоғам атынан өз өмірін беруге ынталы болуы керек; ол тыныш болуы және жылдам әрі таза қырылуы тиіс. Аспан құдайларына (di superi, "жоғарыдағы құдайлар") құрбандықтар күндіз және көпшілік алдында шалынатын. Жоғары аспан құдайлары өз жыныстарынан ақ, өршімейтін жануарларды талап етті: Юнона – ақ сиыр (мүмкін, ақ ірі қара); Юпитер – жыл сайынғы ант беру рәсімінде консулдар үшін ақ, қақпаланған бұқа (bos mas). Жермен тығыз байланысы бар Марс, Янус, Нептун және императордың рухы сияқты әртүрлі құдайларға өршітін жануарлар құрбандыққа шалынды. Құрбандық шалынғаннан кейін дастархан ұйымдастырылды; мемлекеттік культтерде құрметті құдайлардың бейнелері дастархан төсектерінде орын алып, құрбандық оты арқылы олардың лайықты үлесін (экста, ішек-қарын) жеді. Римнің шенеуніктері мен дін қызметкерлері дәрежесіне қарай жанында отырып, ет жеді; қарапайым азаматтар өздерімен бірге әкелуі мүмкін. Dis pater, di inferi ("жер асты құдайлары") және қайтыс болғандардың ұжымдық көлеңкелері (di Manes) сияқты жер асты құдайларына түнгі рәсімдерде қараңғы, өршітін жануарлар құрбандыққа шалынды. Жануар құрбандығы көбінесе толық өртеу немесе құрбандық болып табылады, ал "тірілер өлгендермен бірге тамақ жей алмайды" болғандықтан, ортақ дастархан болмайды. Церера мен басқа да жер астының жемістілік құдайларына кейде жүкті ұрғашы жануарлар құрбандыққа шалынды; Теллге Фордицидия фестивалінде жүкті сиыр берілді. Түс құрбандықтар үшін жалпы символдық мағынаға ие болды. Аспан мен жер асты құдайлары мен батырларына кейде қара және ақ жануарлар құрбандыққа шалынды. Robigo (немесе Robigus) егістіктерді қураудан және қызыл шіруден қорғау үшін Robigalia кезінде қызыл иттің және қызыл шараптың құрбандығын алды. Piaculum да бір түрлі алдын ала төлем ретінде ұсынылуы мүмкін; мысалы, Арваль бауырлары қасиетті тоғайға темір құралмен кірмес бұрын, рұхсатсыз болғандықтан, сондай-ақ кейін piaсulum ұсынды. Шошқа piaсulum үшін жиі таңдалды. Ауруға немесе зиянға себеп болған құдайлық күштер оны болдырмау үшін де күшті болды, сондықтан олар алдын ала жұбатуға болатын. Сапардың ыңғайсыз кешігуінен немесе қарақшылық, қарақшылық және кеме апаттарынан сақтану үшін, қауіпсіз келген немесе қайтып келген кезде тиісті алғыс айтумен құдайлық көмек сұрауға болады. Үлкен дағдарыс кезінде Сенат ұжымдық діни рәсімдерді жариялай алатын, онда Римнің азаматтары, әйелдер мен балалар да храмнан храмға процессиямен өтіп, құдайларға жалбарынатын. Ерекше жағдайлар ерекше құрбандықтарды талап етті: Екінші Пуникалық соғыстың көптеген дағдарыстарының бірінде Юпитер Капитолиноға сол көктемде туған барлық жануарлар (ver sacrum қараңыз) Ганнибал мен оның одақтастарынан бес жылдық қорғаныстан кейін берілетіні уәде етілді. Юпитермен жасалған "келісім-шарт" өте егжей-тегжейлі. Жануарларға барлық күтім жасалатын. Егер олар белгіленген құрбандық уақытынан бұрын өлсе немесе ұрланса, олар құрбандыққа шалынған жануарлар ретінде есептеледі, өйткені олар бұрыннан қасиетті деп жарияланған. Егер құдайлар өз міндеттемелерін орындамаса, ұсынылған құрбандықтар ұсынылмады. Императорлық кезеңде Траянның қайтысынан кейін құрбандықтар тоқтатылды, өйткені құдайлар императорды белгіленген мерзімде қорғамады. Помпейде тірі императордың Генийіне бұқа құрбандыққа шалынды: бұл императорлық культтегі стандартты практика болды, бірақ шағын сыйлықтар (тұсын мен шарап) да жасалды. Экста – құрбандыққа шалынған жануардың ішкі мүшелері, Цицеронның санауында өт қабығы (fel), бауыр (iecur), жүрек (cor) және өкпелер (pulmones) кірді. Экста римдік литургияның бір бөлігі ретінде литацияға (құдайлық мақұлдау) ұсынылды, бірақ этрус дисциплинасының аясында "оқылды". Римдік құрбандықтардың нәтижесі ретінде экста мен қан құдайларға арналды, ал ет (ішек-қарын) адамдар арасында ортақ тағам ретінде бөлісті. Сиырдың экстасын көбінесе қазанға (olla немесе aula) пісірді, ал қой немесе шошқаның экстасын тіске беруге пісірді. Құдайдың үлесі пісірілгеннен кейін оған мола сальса (дәстүрлі дайындалған тұздалған ұн) және шарап себіліп, содан кейін құрбандық отына құйылатын; бұл әрекеттің техникалық сөзі porricere болды.

The most potent offering in Ancient Roman religion was animal sacrifice, typically of domesticated animals such as cattle, sheep and pigs. Each was the best specimen of its kind, cleansed, clad in sacrificial regalia and garlanded; the horns of oxen might be gilded. Sacrifice sought the harmonisation of the earthly and divine, so the victim must seem willing to offer its own life on behalf of the community; it must remain calm and be quickly and cleanly dispatched. Sacrifice to deities of the heavens (di superi, "gods above") was performed in daylight, and under the public gaze. Deities of the upper heavens required white, infertile victims of their own sex: Juno a white heifer (possibly a white cow); Jupiter a white, castrated ox (bos mas) for the annual oath taking by the consuls. Di superi with strong connections to the earth, such as Mars, Janus, Neptune and various genii – including the Emperor's – were offered fertile victims. After the sacrifice, a banquet was held; in state cults, the images of honoured deities took pride of place on banqueting couches and by means of the sacrificial fire consumed their proper portion (exta, the innards). Rome's officials and priests reclined in order of precedence alongside and ate the meat; lesser citizens may have had to provide their own. Chthonic gods such as Dis pater, the di inferi ("gods below"), and the collective shades of the departed (di Manes) were given dark, fertile victims in nighttime rituals. Animal sacrifice usually took the form of a holocaust or burnt offering, and there was no shared banquet, as "the living cannot share a meal with the dead". Ceres and other underworld goddesses of fruitfulness were sometimes offered pregnant female animals; Tellus was given a pregnant cow at the Fordicidia festival. Color had a general symbolic value for sacrifices. Demigods and heroes, who belonged to the heavens and the underworld, were sometimes given black and white victims. Robigo (or Robigus) was given red dogs and libations of red wine at the Robigalia for the protection of crops from blight and red mildew. a piaculum might also be offered as a sort of advance payment; the Arval Brethren, for instance, offered a piaculum before entering their sacred grove with an iron implement, which was forbidden, as well as after. The pig was a common victim for a piaculum. The same divine agencies who caused disease or harm also had the power to avert it, and so might be placated in advance. Divine consideration might be sought to avoid the inconvenient delays of a journey, or encounters with banditry, piracy and shipwreck, with due gratitude to be rendered on safe arrival or return. In times of great crisis, the Senate could decree collective public rites, in which Rome's citizens, including women and children, moved in procession from one temple to the next, supplicating the gods. Extraordinary circumstances called for extraordinary sacrifice: in one of the many crises of the Second Punic War, Jupiter Capitolinus was promised every animal born that spring (see ver sacrum), to be rendered after five more years of protection from Hannibal and his allies. The "contract" with Jupiter is exceptionally detailed. All due care would be taken of the animals. If any died or were stolen before the scheduled sacrifice, they would count as already sacrificed, since they had already been consecrated. Normally, if the gods failed to keep their side of the bargain, the offered sacrifice would be withheld. In the imperial period, sacrifice was withheld following Trajan's death because the gods had not kept the Emperor safe for the stipulated period. In Pompeii, the Genius of the living emperor was offered a bull: presumably a standard practise in Imperial cult, though minor offerings (incense and wine) were also made. The exta were the entrails of a sacrificed animal, comprising in Cicero's enumeration the gall bladder (fel), liver (iecur), heart (cor), and lungs (pulmones). The exta were exposed for litatio (divine approval) as part of Roman liturgy, but were "read" in the context of the disciplina Etrusca. As a product of Roman sacrifice, the exta and blood are reserved for the gods, while the meat (viscera) is shared among human beings in a communal meal. The exta of bovine victims were usually stewed in a pot (olla or aula), while those of sheep or pigs were grilled on skewers. When the deity's portion was cooked, it was sprinkled with mola salsa (ritually prepared salted flour) and wine, then placed in the fire on the altar for the offering; the technical verb for this action was porricere.

Кельт халықтары

Ежелгі кельт халқы ежелгі кельт дінінің бір бөлігі ретінде жануарларды, көбінесе мал немесе жұмыс жануарларын құрбандыққа шалған. Осы идеяның мақсаты – өмір күшін ритуал арқылы басқа әлемге беру, соның арқасында құдайларды қуантып, әлемдер арасында байланыс орнату болған. Мал құрбандығы алғыс айту, жарасу, жақсы денсаулық және ұрпақ беруді сұрау немесе болжам жасау үшін жасалған. Кейбір жануарлар құдайларға толығымен (күмдеп немесе өртеп) ұсынылса, ал кейбіреулері құдайлар мен адамдар арасында бөлісетін (бір бөлігі желінетін, бір бөлігі бөлек қойылатын). Бұл туралы мәліметтер Ирландиядағы Uisneach сияқты жерлерде де кездеседі. Кельттердің жануарларды құрбандыққа шалуы туралы ақпарат римдік және грек жазушыларынан алынған. Юлий Цезарь мен Страбон галдардың үлкен тоқудан жасалған адам бейнесінде жануарларды өртеп шалғанын жазса, Плиний Ескісі друидтардың екі ақ бұқаны құрбандыққа шалатын «емен және жиде ырымы» атты рәсімді орындағанын айтқан. Жануарларды құрбандыққа шалу немесе ритуалдық сою кельт халқы христиан дініне өткеннен кейін де біраз уақытқа дейін жалғасты. 19-шы ғасырға дейін Ирландияның ауылдық жерлерінде Әулие Мартин күні (11 қараша) тауық, қаз немесе қой сойылып, оның қаны үйдің есік алдына шашыратын. Ол Әулие Мартинге арналып, тойдың бір бөлігі ретінде желінетін. Лугнасад мерекесінде бұқаларды құрбандыққа шалу туралы деректер 18-шы ғасырда Ирландиядағы Cois Fharraige (олар Кром Дубхқа арналған) және Шотландиядағы Loch Maree (олар Әулие Маэль Рубаға арналған) жерлерінде тіркелген.

Германдық халықтар

Жануарларды құрбандыққа шалу, немесе blot, ежелгі скандинав дінінде маңызды рәсім болған. Қан алтарьларға, бейнелерге және ғибадатханалардың қабырғаларына шашыратылды. Blot мерекелерде де, жерлеу рәсімдерінде де, шайқасқа дейін, қауіпті сапарларға шығар алдында, немесе саудагерлердің арасындағы келісімдер аяқталғаннан кейін жасалатын. 11 ғасырда Бремендік Адам Швециядағы Гамла-Уппсала ғибадатханасында адамдар мен жануарлар құрбандыққа шалынғанын жазды. Ол әр тоғыз жыл сайын тоғыз адам және әр түрден тоғыз жануар құрбандыққа шалынып, олардың денелері қасиетті тоғайға ілінетінін айтты.

Иудаизм

Яһуди дінінде "құрбандық" деп Тауратта сипатталған және бұйырылған құрбандықтардың кез келген түрін айтады. Ең көп таралған түрлері – жануар құрбандығы (זֶבַח), (бейбіт құрбандық) және (толық өртеу құрбандығы немесе "холокост"). Құрбандық – бұл бұқа, қой, ешкі немесе көгершін сияқты малдың шехита (иудей діни сою рәсімі) арқылы сойылатын құрбандығы. Құрбандықтар астық, ұн, шарап немесе құрбандық иіс суларынан да жасалуы мүмкін еді. Еврей кітаптарында Яхве ізраилдіктерге түрлі құрбандық орындарында құрбандық шалуға бұйрық бергені айтылады. Құрбандықтарды тек Қоханим ғана шалуға құқылы болған. Иерусалимдегі Ғибадатхана салынғанға дейін, ізраилдіктер далада жүрген кезде құрбандықтар тек Киелі Шатырда ғана шалынған. Сүлейменнің Ғибадатханасы салынғаннан кейін құрбандықтар тек сонда ғана рұхсат етілді. Ғибадатхана қиратылғаннан кейін, құрбандықтар Екінші Ғибадатхана салынғанға дейін қайта жаңғырды, бірақ ол да 70 жылы қиратылды. Екінші Ғибадатхананың қирауынан кейін құрбандықтарға тыйым салынды, себебі құрбандық шалуға халаха бойынша рұқсат етілген жалғыз орын – Ғибадатхана болды. Құрбандық шалу б.з. II ғасырындағы яһуди-рим соғыстары кезінде қысқа мерзімге қайта жаңғырды және кейбір қауымдарда содан кейін де жалғасты. Самариялықтар, тарихи түрде яһудилермен байланысты топ, Мұса заңына сәйкес жануар құрбандығын қазір де жалғастырып келеді.

Христиандық

Христиан діні ұзақтан бері жануарларды құрбандыққа шалудың барлық түрлеріне қарсы келеді, ал мұндай амалдың "мүмкіндігінің өзі христиан теологиясына қайшы және ақылға сыймайтындықтан, көбінесе қабылданылмайды". Көптеген христиан діндері Иса Мәсіхтің құрбандыққа берілуі жануарларды құрбандыққа шалуды толығымен жойды деп санайды, бұл негізінен Еврейлерге жолданған хатта Исаның "Құдайтың қошысы" екендігі туралы үйретімге негізделген. Көптеген христиан секталары Евхаристияның, яки Иеміздің соңғы кешкі асының "қансыз" құрбандығы Ескі Ұпайдың құрбандықтар жүйесін толығымен алмастырады деп сенеді. Осы себепті, христиан дінінде жануарларды құрбандыққа шалу сирек кездеседі. Аз ғана ауылдық христиан қауымдары жануарларды құрбандыққа шалады (кейін оны тойларда жейді), әсіресе Пасхада. Құрбандыққа шалынар алдында жануар шіркеуге әкеліп, содан кейін шығарылып өлтірілуі мүмкін. Грекияның кейбір ауылдарында православие әулиелеріне жануар құрбандыққа шалады, бұл амал "курбания" деп аталады. Армян шіркеуінде қошқар немесе сирек жағдайда әтеш құрбандыққа шалу кең таралған.

Ислам діні

Хаж (саяхат) жасаған мұсылмандар Аид әл-Адха мерекесінде қошқар немесе ешкі құрбандыққа шалуға, немесе басқалармен бірге сиыр немесе түйе құрбандыққа шалуға міндетті. Бұл арабша термин, «Құрбандық мейрамы» деген мағынаны білдіреді. Түрік тілді мәдениеттерде ол әл-Ид әл-Кәбір (Ұлы мейрам) немесе Құрбан Байрамы (Құрбандық мейрамы) деп аталады, ал Үндістан субконтинентінде – Бакар Иды (Ешкі мейрамы), Индонезияда – Рерая Құрбан деп белгіленеді. Меккеге хажға бармаған мұсылмандар да ислам күнтізбесіндегі 12-ші айдың 10-шы күні осы құрбандыққа қатысады. Хаж кезіндегі мал құрбандығы – тоғыз қадамдық қасиетті рәсімнің бір бөлігі. Кампоның сөзінше, бұл ниет білдіру және дене тазарудан басталады, содан кейін Қағбаны жеті рет айналу, Марва мен Сафа төбелері арасында жүгіру, Минада лагерь құру, Арафатта тұру және үш Минадағы шайтандық бағаналарды кем дегенде қырық тоғыз таспен лақтыру келеді. Одан кейін мал құрбандығы жасалады, одан соң Қағбаны қоштасу айналымы жасалады. Хажға бармаған мұсылмандар да мал құрбандығының қарапайым рәсімін орындайды. Кампоның айтуынша, жыл сайынғы ислам фестиваліндегі мал құрбандығы исламнан бұрын Батыс Арабияда кең таралған. Құрбан айт – исламдағы мал құрбандығының маңызды жылдық фестивалі. Мысалы, 2014 жылы Индонезиядағы мұсылмандар фестиваль күні шамамен 800 000 мал құрбандыққа шалған, бірақ экономикалық жағдайға байланысты бұл сан аздап өзгеруі мүмкін. Лесли Хейзлтонның мәліметінше, Түркияда жыл сайын 2 500 000 қой, сиыр және ешкі құрбандыққа шалынады, ал құрбандық етінің бір бөлігі құрбандық шала алмаған мұқтаж адамдарға беріледі. The Independent басылымының хабарлауынша, Пәкістанда әр жыл сайын Құрбан айт күні шамамен 10 миллион мал құрбандыққа шалынады. Сауд Арабиясы сияқты елдер жыл сайын құрбандық үшін Минаға (Меккеге жақын) миллионға жуық мал тасымалдайды. Ид әл-Адхада құрбандыққа шалынатын жануарларға хаж құрбандығы үшін заңды саналатын төрт түр жатады: қой, ешкі, түйе және ірі қара, сондай-ақ сиыр сияқты жануарлар, су бұқасы, үй жануарлары банденг және яктар. Олардың көпшілігі Солтүстік Африка мен Азияның кейбір аймақтарынан әкелінеді. Мұсылмандар мал құрбандығын орындайтын басқа да жағдайларға баланың жеті күндік болғанда шашын қырқып, есім қоюмен бірге жасалатын 'ақиқа' рәсімі жатады. Осы құрбандық баланың исламға бекінуіне және оны жамандықтан қорғауына сеніледі. Алайда, Калика Пурана сияқты кітаптарда бұл туралы егжей-тегжейлі айтылған.

Muslims engaged in the Hajj (pilgrimage) are obliged to sacrifice a lamb or a goat or join others in sacrificing a cow or a camel during the celebration of the Eid al Adha, an Arabic term that means "Feast of Sacrifice", also known as al Id al Kabir (Great Feast), or Qurban Bayrami (Sacrifice Feast) in Turkic influenced cultures, Bakar Id (Goat Feast) in Indian subcontinent and Reraya Qurben in Indonesia. Other Muslims not on the Hajj to Mecca also participate in this sacrifice wherever they are, on the 10th day of the 12th lunar month in the Islamic calendar. The animal sacrifice during the Hajj is a part of nine step pilgrimage ritual. It is, states Campo, preceded by a statement to intention and body purification, inaugural circumambulation of the Kaaba seven times, running between Marwa and Safa hills, encampment at Mina, standing in Arafat, stoning the three Mina satanic pillars with at least forty nine pebbles. Thereafter, animal sacrifice, and this is followed by farewell circumambulation of the Kaaba. The Muslims who are not on Hajj also perform a simplified ritual animal sacrifice. According to Campo, the animal sacrifice at the annual Islamic festival has origins in western Arabia in vogue before Islam. The Eid al Adha is major annual festival of animal sacrifice in Islam. In Indonesia alone, for example, some 800,000 animals were sacrificed in 2014 by its Muslims on the festival, but the number can be a bit lower or higher depending on the economic conditions. According to Lesley Hazleton, in Turkey about 2,500,000 sheep, cows and goats are sacrificed each year to observe the Islamic festival of animal sacrifice, with a part of the sacrificed animal given to the needy who did not sacrifice an animal. According to The Independent, nearly 10,000,000 animals are sacrificed in Pakistan every year on Eid. Countries such as Saudi Arabia transport nearly a million animals every year for sacrifice to Mina (near Mecca). The sacrificed animals at Id al Adha, states Clarke Brooke, include the four species considered lawful for the Hajj sacrifice: sheep, goats, camels and cattle, and additionally, cow like animals initialing the water buffalo, domesticated banteng and yaks. Many are brought in from north Africa and parts of Asia. Other occasions when Muslims perform animal sacrifice include the 'aqiqa, when a child is seven days old, is shaved and given a name. It is believed that the animal sacrifice binds the child to Islam and offers protection to the child from evil. though the upapurana, Kalika Purana, describes it in detail.

Шактизм дәстүрлері

Жануарларды құрбандыққа шалу негізінен индуизмнің Шакти мектебінің ғибадатханаларында жасалады, онда Брахманның әйелдік жаратылысы Кали және Дурга бейнесінде құлшынылады. Бұл дәстүрлер Үндістанның шығыс штаттарының бір бөлігінде, Ассам және Батыс Бенгалдағы индуистік ғибадатханаларда, сондай-ақ Непалда ешкілер, тауықтар және кейде су бұқалары құрбандыққа шалынады. Үндістанның шығыс штаттарындағы Навратри кезіндегі Дурга пуджа тойында жануар құрбандығы орын алады. Бұл рәсімде құдайға жануар құрбан ету арқылы оның бұқа демонға қарсы қаһарлы кек алуына ықпал етеді деп сендіріледі. Кристофер Фуллердің сөзіне сәйкес, индустар арасында Навратриде немесе басқа уақытта жануарларды құрбандыққа шалу практикасы, Батыс Бенгалия, Одиша және Ассам штаттарындағы Шактизм дәстүрінен тыс жерлерде сирек кездеседі. Алайда, тіпті осы штаттарда да мерекелік маусымда жануарларды құрбандыққа шалу кеңінен таралған. Ұннан немесе оған баламасынан жасалған асура демонның мүсіні, соғыс кезінде төгілген қанды еске алу үшін өртеліп, қызыл бояумен жабылады. Басқа ауыстыруларға жануар етіне балама өсімдіктер немесе тәтті тағамдар жатады. Непалда үш күндік Гадимай фестивалі кезінде жануарларды жаппай құрбандыққа шалу болады. 2009 жылы фестивальге 5 миллион адам қатысқан кезде 250 мыңнан астам жануар өлтірілген деп есептелді. Бірақ, бұл практика кейін 2015 жылы тыйым салынды.

Раджпут дәстүрлері

Раджастхандық раджпуттар Навратри мерекесінде қару-жарақтары мен жылқыларына табынады, ал бұрын Құлдеви деп аталатын қасиетті құдайға ешкіні құрбандыққа шалған. Бұл дәстүр кейбір жерлерде әлі де сақталуда. Рәсімде жануар бір соққымен өлтірілуі тиіс. Бұрын бұл рәсім еркектікке қадам басқандығының және жауынгерлік дайындыққа жеткендігінің белгісі саналған. Осы раджпут қауымдастықтарындағы Құлдеви – батыр, адал және қорғаушы қасиетті құдай, жергілікті аңыздарда раджпут-мұсылман соғыстары кезінде оған көрсетілген құрмет туралы айтылады. Солтүстік Үндістанның Банарас айманындағы храмдар мен үйлерде мал құрбандықтарын шалу дәстүрі орнына қазір құдайға көкөніс сыйлықтары ұсынылуда.

Халықтық дәстүрлер

Үндістанның кейбір қасиетті тоғайларында, әсіресе Батыс Махараштрада, тоғайларды билейтін деп саналатын әйел құдайларды ынаю үшін жануарлар құрбандығы жасалады. Үндістанда жергілікті құдайлардың немесе Девидің кейбір күшті және қорқынышты формаларының алдында көптеген ауылдарда мал құрбандығының рәсімдері орындалады. Осы құлшылық түрінде, әдетте ешкілердің басы кесіліп, оның қаны ғибадатхананың сыртындағы тіреуге жағу арқылы құдайға шалынады. Мысалы, Кандхен Буди – Үндістанның Одиша штатындағы Будх ауданының Кантамал ауылының билеуші құдайы. Жыл сайын, Асвина айында (қыркүйек-қазан) өтетін жылдық Ятра/Джатра (фестиваль) мерекесінде ешкілер мен құстар сияқты жануарлар құдайға құрбандыққа шалынады. Кандхен Буди Ятрасының басты тартымдылығы – Гусури Пуджа. Гусури – құдайға үш жылда бір рет құрбандыққа шалынатын шошқа баласы. Кандхен Будиге Одиша штатының Калаханди ауданындағы Мохангири ГП-нің Латер ауылында да табынады. (Pasayat, 2009:20–24). Бали индуизмінің жануарларды құрбандыққа шалу түрі болып табылатын Табух Рахтың діни сеніміне діни әдет-ғұрып ретінде әтештердің күресі кіреді, онда әтештің екінші әтешпен күресуіне рұқсат етіледі, бұл Табух Рахты ынаюға арналған рухани амал. Қанды төгу зұлым рухтарды ынаю үшін тазалау ретінде қажет, ал рәсімдік күрестер қасиетті лонтар қолжазбаларында баяндалған ежелгі және күрделі рәсімдерге сәйкес келеді.

Тантрикалық дәстүрлер

Адам құрбандығы туралы индуизмнің "Калика Пурана" кітабында да айтылған. Мәтіннің 67-78 тараулары бали (жануарлар құрбандығы) және Вамакара тантризмі туралы айтатын Рудхирадхьяя бөлімін құрайды. Рудхирадхьяя бөлімі адам құрбандығы туралы ерекше және сирек кездесетін талқылауларымен көзге түседі. Мәтінде, құдайды қуанту үшін адам құрбандығы жасалуы мүмкін, бірақ бұл тек соғысқа дейін немесе қатты қауіп туған жағдайда, ханның келісімімен ғана жасалуы керек. Дегенмен, 2014 жылы ғана Ұлттық қылмыс деректері бюросы (NCRB) адам құрбандығы туралы деректерді жинауды бастады. Бюро мәліметінше, 2014-2016 жылдар аралығында 14 штат бойынша адам құрбандығының 51 дерегі тіркелді.

Ежелгі Қытай

Шан және Чжоу дәуірінде ақсүйектер күрделі және иерархиялық құрбандықтар жасау жүйесін қолданған. Тек патша ғана аспан мен жерге, Тай тауы және оның ішіндегі тоғыз ғибадатхананы қоса алғанда, төрт қасиетті тауға құрбандық шалуға құқылы болды. Герцогтар жер және астық құрбандықтарын, өз аймақтарындағы өзендер мен тауларға, сондай-ақ отбасылық ғибадатханаларға шалған. Қарапайым халықтың ғибадатханасы болмаған, олар өз үйлерінде немесе пәтерлерінде әкелеріне, ата-бабаларына немесе туыстарына құрбандық шалған. Олар тек отбасыларына ғана құрбандық шалған, себебі сән-салтанатты мал асырау қиындық тудырған. Ақсүйектер жылдың әртүрлі мезгілінде шошқа, ешкі немесе қой, сиыр (көбінесе өгіз), ит немесе жабайы ит және басқа малдарды құрбандыққа шалған; жаман жылдары құрбандықтар азайтылған. Ежелгі патшалар, Конфуций және конфуцийшіл ғалымдар "Ритуалдар кітабында" адам құрбандығын ескермей, Чжоу жүйесіндегі әрбір топтың құрбандық мөлшерін анықтаған. Құрметтісінен төменгісіне дейінгі құрбандық мөлшерлерінің атаулары: "Тай лао" (太牢), "Шао лао" (少牢), "Те сенг" (特牲), "Те ши" (特豕), "Те тун" (特豚), "Ю" (魚), "Ла" (臘), "Ду" (豆) және тағы да басқалар. "Тай лао" санаты қазір тек Хуан Диге немесе Конфуцийге табыну рәсімінде қолданылады, Тайваньда тұтас сиыр, тұтас ешкі және тұтас шошқа қолданылады. Хоу джи тоқтының арығымен, оңтүстік ағашымен және иісті шөптермен (негізінен оңтүстік ағашы) иістенген қара арық шарабын құрбандыққа шалған.

Қазіргі Қытай

Буддизм барлық түрдегі өлтіруді, рәсімдерді, құрбандықтарды және құлшылықты тыйым салады, ал даосизм көбінесе жануарларды өлтіруге тыйым салады. Тайваньның Каосиунг қаласында даостық храмдарда жануарларды құрбан етуге тыйым салынған. Кейбір даосизм ағымдарында және қытай халықтық дініндегі сенімдерде құс, шошқа, ешкі, балық немесе басқа мал сияқты жануарлық құрбандықтар қабылданады. Құрбандықтар сойылғаннан кейін алтарьға немесе храмға қойылады. Құрбандықтың мөлшерін табынушылар өздері шешеді және олар рәсімнен кейін барлық құрбандықтарды жеуге болады. Халықтық дінде кейбір аймақтар жоғары мәртебелі құдайлардың вегетариандық тағамды артық жақсы көретініне, ал арбақтар, төмен мәртебелі құдайлар және басқа белгісіз үстіндік күштер ет жегеніне сенеді. Сондықтан, рухтар мерекесінде тұтас шошқалар, ешкілер, тауықтар мен қаздар құрбан етіледі. Кейбір вегетариандық сенушілер құрбандық үшін нан немесе күріш сияқты вегетариандық өнімдерден жасалған жалған шошқалар мен ешкілер жасайды.

Жапония

Буддизм Жапонияға келмес бұрын, кейбір Шинто мерекелерінде аю, бұғы, жылқы және жасыл фазан құрбандықтары болған. Иоманте (Иоманте), кейде Иёманте (Иёманте) деп те жазылатын, айна халқының салтында қоңыр аю құрбандыққа шалынады.

Сахарадан оңтүстіктегі және афроамерикалық дәстүрлі діндер

Жануарларды құрбандыққа шалу Африка және афроамерикандық дәстүрлі діндерде кең таралған. АҚШ Жоғарғы Сотының 1993 жылғы «Лукуми Бабалу Айе шіркеуіне қарсы Хьялеа қаласы» шешімі Сантерия жаттықтаушыларының АҚШ-та жануарларды құрбандыққа шалу рәсімін орындау құқығын растады. Сонымен қатар, 2009 жылы Техас штатында жануарларды құрбандыққа шалу, жануарлардың құқықтары және дін бостандығына қатысты құқықтық және діни мәселелер «Жозе Мерсед, президент «Темпло Йоруба Омо Ориша Техас, Инк.» компаниясы» Эулес қаласына қарсы сотқа ұсырылды. Сот шешімі бойынша Мерседтің дін бостандығын жүзеге асыруға қатысты ісі негізді және жеңіске жетті, және Мерсед Техас штатының «Дін бостандығы мен қалпына келтіру туралы заңына» (TRFRA) сәйкес, Эулес қаласының оның жануарларды пайдалануға қатысты діни практикасын қиындататын қағидаларын күшіне енгізуге тыйым салуға құқылы (Текс. Азаматтық. Практикалық. & Rem. Кодекс § 110.005(a)(2)).

Ұтукс

Атаял, Седик және Тароко халқы жамандық немесе "Утукс" деп аталатын құдайлардың немесе ата-бабалардың жазасы туыстарына жұғады деп сенеді. Туысының біреуі тыйымды бұзса немесе бақытсыздыққа ұшыраса, міндетті түрде рәсім өткізіледі. Рәсімде шошқа құрбандыққа шалынуы керек, себебі оның қанымен бақытсыздық пен күнә жуылады, сондай-ақ "Утукс"тан сыйлық арқылы кешірім сұралады.