Кіріспе

Американдық суретші Агнес Бернис Мартин (1912 жылдың 22 наурызы – 2004 жылдың 16 желтоқсаны) – американдық абстрактілі суретші, минималистік стилімен және абстрактілі экспрессионизмімен танымал. 2004 жылы Канада Корольдік өнер академиясының мүшесі болып сайланды. Шизофрениямен күресіне қарамастан, Мартиннің өнеріне деген берілгендігі сақталды және оның мұрасы заманауи суретшілерге әлі де шабыт сыйлап келеді. Оның өмірі мен шығармашылығын зерттейтін деректі фильмдер мен фильмдер оның көркемдік процесі мен әсеріне жарық салады. Өнер әлемінен тыс, оның ықпалы халық мәдениетіне де тарады, бұл Google doodle және оған арналған ән арқылы көрінеді. Мартиннің минимализм мен руханилықты үйлестіретін көркемдік көзқарасы абстрактілі өнер саласындағы маңызды және ықпалды күш болып табылады.

Ерте өмір

Агнес Бернис Мартин 1912 жылы Маклин қаласында шотландтық пресвитериан шаруаларының отбасында дүниеге келді, ол төрт баланың бірі болды. 1919 жылдан бастап ол Ванкуверде өсті. 1931 жылы жүкті қарындасы Мирабеллге көмектесу үшін Вашингтон штатының Беллингхем қаласына АҚШ-қа көшіп келді. Мартин білім алу алдында Беллингхем қаласындағы Батыс Вашингтон университетінің Педагогикалық колледжінде оқыды, содан кейін 1942 жылы Колумбия университетінің Мұғалімдер колледжін бітірді. Нью-Йоркте тұрғанда Мартин қазіргі заманғы өнерге қызығушылық танытып, Аршиль Горки (1904–1948), Адольф Готлиб (1903–1974) және Жоан Миро (1893–1983) сияқты суретшілермен танысты. 1957 жылы Нью-Йорк қаласына көшіп, Манхэттеннің оңтүстік бөлігіндегі Коэнтис Слиптегі студияда тұрды. Өз заманының алғашқыларының бірі Агнес Мартин өзінің жеке өмірін жария етпеді, бірақ «жасырын гомосексуал» деп сипатталды. 2018 жылы жарық көрген «Агнес Мартин: Пионер, суретші, икона» атты өмірбаяны Мартин мен басқа әйелдер арасындағы бірнеше романтикалық қарым-қатынастарды, соның ішінде дилер Бетти Парсонспен болған қарым-қатынасты сипаттайды. Ол әріптес суретшілердің туындыларын сынға алғанда көбінесе феминистік көзқарас қолданды. Өнер тарихшысы Джале Мансур Мартиннің «феминистік қарым-қатынасқа тым терең бойлап, оны зерттеп, белгілеуге мүмкіндік бермеген» деді. Мартин өзін феминист деп санамағанын және бірде Нью-Йорк журналисіне берген сұхбатында «әйелдер қозғалысы сәтсіз аяқталды» деген пікірін білдіргенін атап өткен жөн. Мартиннің шизофрениямен ауыратыны белгілі болды. Канада мен АҚШ-тың батысында 18 ай лагерьде болғаннан кейін, Мартин Кубаға жақын Меса-Порталес қаласына қоныстанды (1968–1977).

Мансап

Оның туындылары Таос қаласымен ең тығыз байланысты. Жақын досы және ұстазы Ад Райнхард болды. 1961 жылы Мартин досы Ленор Тоунидің алғашқы жеке көрмесіне арналған буклетке қысқаша кіріспе жазды, бұл оның басқа суретшінің туындылары туралы жазған жалғыз жағдайы еді. 1967 жылы Мартин Нью-Йорктегі өмірін тастап кетті. Мұның себептері ретінде досы Ад Райнхардтың қазасы, Коентис Слиптегі көптеген ғимараттардың бұзылуы және 1960 жылдары ара-тура кездескен суретші Криссамен қарым-қатынасын аяқтауы көрсетілді. Сол жылы ол жаңа картиналар тобын аяқтады және 1975 жылдан бастап олар үнемі көрмелерге қойылды. 1976 жылы ол өзінің алғашқы фильмін – 78 минуттық пейзаждық фильм «Габриэльді» түсірді, онда серуендеп жүрген шағын бала бейнеленген. Екінші фильм, «Тұтқындық», суретші оның жобасын қалалық қоқысқа тастағаннан кейін аяқталмады. 2018 жылы жарық көрген «Агнес Мартин: Пионер, суретші, икона» атты өмірбаяны Мартиннің әйелдермен қарым-қатынасын және ерте өмірін егжей-тегжейлі зерттеген алғашқы кітап болды және Мартиннің отбасы мен достарымен бірлесіп жазылды.

Көркемдік стилі

Бірнеше автопортреттер мен бірнеше акварельдік пейзаждардан өзге, Мартиннің ерте туындыларына 1955 және 1957 жылдар аралығында Таоста жұмыс істеуге грант алған кезде жасалған биоморфты суреттер кірді. Дегенмен, ол абстракцияға жаңа қадам басқан жылдарындағы суреттерін іздеп тауып, жоюға тырысты. Оның өзгеше стилі сызықтарға, торларға және өте нәзік түстерге баса назар аударумен ерекшеленді. Әсіресе 1960 жылдардың басында ол 6 × 6 фут көлемдегі шаршы кенептерді құрғақ, ұсақ және жұмсақ графит торларымен жапты. 1966 жылы Соломон Р. Гуггенхайм мұражайында өткен «Жүйелі сурет» көрмесінде Мартиннің торлары минималистік өнердің үлгісі ретінде көрсетілді және Соль Левитт, Роберт Райман және Дональд Джадд сияқты суретшілердің туындыларымен бірге ілінді. Алайда, формасы бойынша минималистік болғанымен, бұл суреттер оның басқа минималистік әріптестерінен рухы жағынан ерекшеленді, кішкентай кемшіліктер мен суретшінің қолынан қалған айқын іздер сақталды; ол интеллектуалдықтан аулақ болып, жеке және рухани нәрселерді бағалады. Оның суреттері, мәлімдемелері және ықпалды жазбаларында шығыс философиясына, әсіресе даосизмге деген қызығушылық көрінді. 1967 жылдан кейін оның туындыларындағы рухани өлшем үнемі күшейе бастағандықтан, ол абстрактты экспрессионист ретінде танылуды жөн көрді. 1973 жылы ол сурет салуға қайта оралып, «Ашық күн» атты 30 сериграфиядан тұратын жинақ жасады. Таоста болған кезінде ол өзінің торларына ашық пастельді бояуларды қосты, олар жарықтың өзгеруіне байланысты жылтылдады. Кейіннен Мартин өзінің ерекше 72 × 72 дюймдік шаршы суреттерінің көлемін 60 × 60 дюймге дейін азайтып, жұмысын эфирлі түсті жолақтарды пайдалануға ауыстырды. Тағы бір өзгеріс – 1950 жылдардың соңынан бері Мартин қолданып келе жатқан тор құрылымын өзгерту, тіпті жетілдіру болды. Мысалы, «Атаусыз № 4» (1994) суретінде көрермен қарындаш сызығының жұмсақ жолақтарын және гипсомен араластырылған сұйылтылған акрил бояуының негізгі түстерін байқады. Бұл суреттегі сызықтар билеушімен өлшенбеген, суретшінің сезімімен белгіленген. 1998 жылы Санта-Фе, Нью-Мексикода губернатор Гэри Джонсонның өнер саласындағы үздік жетістіктері үшін берген сыйлығы; Президент Билл Клинтон мен Ұлттық өнер қорының (1998) ұлттық өнер медалі; Колледж өнер қауымдастығының өмір бойы жеткен жетістіктері үшін көркемөнерші сыйлығы (1998); Венеция биенналесінде қазіргі заманғы өнерге қосқан үлесі үшін Алтын арыстан (1997); Австрия үкіметінің Оскар Кокошка сыйлығы (1992); Германияның Висбаден қаласының Алексей фон Явленский сыйлығы (1991); және Нью-Йорктегі Америка академиясы мен өнер және әдебиет институтына сайлану (1989). Ол 2004 жылы қайтыс болғаннан кейін де көрмелер жалғасуда, соның ішінде Пейс галереясында өткен «Агнес Мартин: Шеңберді жабу, ерте және кеш» (10 ақпан 2006 – 4 наурыз 2006). Басқа көрмелер Нью-Йорк, Цюрих, Лондон, Дублин, Эдинбург, Кембридж (Англия), Аспен, Альбукерки, Канаданың Британдық Колумбиясында өтті. 2012 жылы Нью-Мексикодағы Таустағы Харвуд өнер мұражайы мен Нью-Мексико университеті оның жүз жылдық мерейтойына арналған «Агнес Мартин желі алдында» атты музейлік көрме ұйымдастырды. Бұл көрме Мартиннің 1960 жылға дейінгі өмірі мен шығармашылығына арналған алғашқы көрме болды. Көрмеде Мартиннің Колумбияда, Коэнтис Слипте және Нью-Мексикодағы алғашқы жылдары жасаған көптеген бұрын-соңды көрмеген туындылары көрсетілді. Сондай-ақ, бұл көрме Мартиннің психикалық денсаулықпен күресі, сексуалдылығы және Ад Райнхардтпен болған маңызды қарым-қатынасы туралы алғаш рет қарастырды. 2015 жылы Tate Modern оның 1950 жылдардан бастап 2004 жылғы соңғы туындысына дейінгі өмірі мен мансабына арналған ретроспективалық көрме өткізді, ол Лондоннан кейін басқа музейлерге де барады. Көрмеге Энн Трюит, Мэри Корс және қазіргі заманғы суретшілер Ширазех Хушиари мен Томма Абтс қатысты. 2016 жылы Нью-Йорктегі Соломон Р. Гуггенхайм мұражайында оның 1950 жылдан 2004 жылға дейінгі туындыларының ретроспективалық көрмесі ұйымдастырылды. 2016 жылы ол Лос-Анджелестегі Блум & Пода өткен «Дансаэкхва және минимализм» көрмесіне де қатысты, ал жыл басында Мидтаун, Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайында «Кеңістік жасау: Соғыстан кейінгі абстракциядағы әйел суретшілер» атты көрмеде өнер туындылары көрсетілді. Бұл көрме Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және феминистік қозғалыстың басталуына дейін жұмыс істеген әйел суретшілерге назар аударды. Көрме 2017 жылдың сәуірінен тамызына дейін өтті және Ли Краснер, Хелен Фраңкенталер, Жоан Митчелл, Лигия Кларк, Гего, Магдалена Абаканович, Луиза Буржуа және Ева Гессе сияқты суретшілердің туындылары қойылды.

Өнер нарығы

2007 жылы Мартиннің «Сүйкімді махаббат» (2000) картинасы Нью-Йорктегі Кристи аукционында 2,95 миллион долларға сатылды. 2016 жылы оның «Orange Grove» картинасы аукционында 13,7 миллион долларға сатылды, сондай-ақ сол жылы Гуггенхайм мұражайы оның туындыларының ретроспективасын ұйымдастырды.

Мұра

Мартин Ева Гесседен бастап Эллен Галлахерге дейінгі жас суретшілерге үлгі болды. Оның суреті 1972 жылы Мэри Бет Эдельсонның «Американың кейбір тірі әйел суретшілері» деген плакатына қосылды. 1994 жылы Нью-Мексико университетіне қарасты Таостағы Харвуд өнер мұражайы Пуэбло стиліндегі ғимаратын жаңартып, Мартиннің туындыларына арналған жеке қанат ашатынын хабарлады. Галерея суретшінің тілегі бойынша, 1993-1994 жылдары салған жеті үлкен, атаусыз картинасын сыйға тартқандықтан, осы картиналарды орналастыруға ыңғайлы болу үшін жобаланды. Альбукеркидегі «Kells & Craig» архитектуралық фирмасы сегізбұрышты галереяны жобалады, оның үстіне люк орнатылып, люктің тікелей астына сары түсті Дональд Джадд жасаған төрт ойық орнатылды. Суреттерді сыйға беру және галереяның дизайны мен құрылысы бойынша келіссөздерді сол кездегі Харвуд директоры және Мартиннің жақын досы Роберт М. Эллис жүргізіп, бақылады. Бүгінде Агнес Мартин галереясы әлемнің түкпір-түкпірінен келушілерді қызықтырады және ғалымдар оны «Chapelle du Rosaire de Vence» (Матисс шіркеуі), Роншамптағы Корбюзьенің «Нотр-Дам-ду-Хаут» шіркеуі және Хьюстондағы Ротко шіркеуімен салыстырады.

Мартин туралы фильмдер

2000: Томас Люэчингер: Ашық күні – Агнес Мартин. Құжаттық фильм, 52 минут. 2002: Мэри Лэнс: Агнес Мартин: Әлемге қарама-қарсы. Құжаттық фильм, 57 минут. 2002/2016 (қайта өңделген): Леон д'Авигдор: Агнес Мартин: Қатарлар арасында. Құжаттық фильм, 60 минут. 2016: Кэтлин Бреннан және Джина Бреннеман: Агнес Мартин желіге дейін. Құжаттық фильм, 56 минут.

Танымал мәдениетте

Композитор Джон Зорнның "Redbird" (1995) шығармасы Мартинге арналып жазылған және оған құрмет көрсетілген. Венди Бекеттің "Американдық шедеврлер" кітабында Мартин туралы: "Агнес Мартин көбінесе қуаныш туралы айтады; ол оны барлық өмірдің қалаған күйі деп санайды. Кім оған қарсы келер еді? Агнес Мартиннің туындысының алдында шынайы уақыт өткізген, оның тыныштығын сезінген, түсіндіруге келмейтін бақытын қабылдаған ешкім көңілі қалған емес. Бұл туынды әуелі нәзіктігімен, содан кейін күшімен таң қалдырады, ал осы күш пен көркемдік қызығушылықты өзі бастан кешіру қажет". Ақын Хью Бехм Штайнбергтің "Агнес Мартиннің сөздерінен кейін тор салу" атты өлеңі табиғаттағы үлгілерді талқылайды, жазу мен сурет салу арасындағы байланысты көрсетеді және ақынның Мартиннің туындысына деген құрметімен аяқталады. Оның туындысы 2014 жылғы 22 наурызда оның туғанына 102 жыл толуына орай Google doodle-ға түрткі болды. Doodle Агнес Мартиннің кейінгі туындыларынан түс алды, олар жұмсақ шекаралармен, күңгірт түстермен және ерекше көлденең жолақтармен сипатталады, ол Google логотипіндегі әрбір әріп үшін алты тік жолаққа айналды. Американдық рок-тобы Screaming Females тобының "All at Once" альбомындағы "Агнес Мартин" әні – бұл суретшіге арналған мадақ.