Кіріспе

Американдық суретші (1928–2011)

Неміс/итальяндық шарап жүзімі, сондай-ақ Франкенталер деп те белгілі. Хелен Франкенталер (12 желтоқсан 1928 – 27 желтоқсан 2011) – американдық абстрактілі экспрессионист суретші. Ол соғыстан кейінгі американдық сурет тарихына зор үлес қосты. Елу жылдан астам уақыт бойы (1950-ші жылдардың басынан 2011 жылға дейін) өнер туындыларын көрсеткен ол, абстрактілі суретшілердің бірнеше буынын қамтыды, сонымен қатар маңызды және үнемі жаңарып отыратын жұмыстар жасауды жалғастырды. Франкенталер 1950-ші жылдардың басында заманауи музейлер мен галереяларда ірі көлемді абстрактілі экспрессионисттік картиналарын көрмеге қоя бастады. Ол 1964 жылы Клемент Гринберг ұйымдастырған «Суретшіліктен кейінгі абстракция» көрмесіне енгізілді, ол «түсті өріс» деп аталған абстрактілі суреттеудің жаңа буынын таныстырды. Манхэттенде туған ол Гринберг, Ханс Хофман және Джексон Поллоктың суреттерінен әсер алды. Оның туындылары бірнеше ретроспективті көрмелерде көрсетілді, соның ішінде 1989 жылы Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайында өткен көрмеде де. 2001 жылы ол Ұлттық өнер медалімен марапатталды. Франкенталер Коннектикут штатының Дариен қаласында үйі мен студиясына ие болды.

Ерте өмір және білім

Хелен Франкенталер 1928 жылғы 12 желтоқсанда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Альфред Франкенталер – Нью-Йорк штатының Жоғарғы сотының судьясы болған. Хеленнің Марджори және Глория есімді екі әпкесі болды, олар тиісінше алты және бес жас үлкен еді. Манхэттеннің жоғарғы шығыс бөлігінде өскен Франкенталер мәдениетті және прогрессивті еврей зиялы отбасының артықшылықты ортасын бойына сіңірді, ол үш қызын да кәсіби мансапқа дайындалуға ынталандырды. Оның жүрегі туған інісі – суретші/фотограф Клиффорд Росс. Франкенталер Дальтон мектебінде монументалды суретші Руфино Тамайодан, сондай-ақ Вермонт штатындағы Беннингтон колледжінде оқыды. 1949 жылы колледжді бітіргеннен кейін ол австралиялық суретші Уоллес Харрисонмен жеке сабақтар алды, ал 1950 жылы Ханс Хофманмен оқыды. 1950 жылы Клемент Гринбергпен танысып, бес жыл бойы онымен қарым-қатынаста болды. Екеуі де бай ата-аналардың балалары болғандықтан, олар "алтын жұп" деп белгілі болды және олардың жомарт той-думандарымен танымал еді. Франкенталер бастапқыда табиғаттағы жасырын формаларға назар аударғандықтан абстрактілі экспрессионизммен байланысты болды, бірақ ол сұйық пішіндерді, абстрактілі массаларды және лирикалық қимылдарды қолдануымен танылды. Ол көбінесе қарапайым абстрактілі композициялар жасаған үлкен форматтарды пайдаланды. Оның стилі спонтандылыққа баса назар аударумен ерекшеленеді, өйткені Франкенталердің өзі айтқандай: "Шынымен жақсы картина бірден пайда болғандай көрінуі керек". 1950 жылдары оның туындылары көбінесе орталық композициялар болып келді.

Түс өрісі бояуы

1960 жылы Франкенталердің туындыларын сипаттау үшін «түстік өріс суреті» термині қолданылды. Жалпы алғанда, бұл термин канвасқа үлкен аумақтардағы немесе өрістердегі түстерді жағуды білдіреді. Бұл стильге тон немесе қарқындылығы ұқсас түстердің қолданылуы, сондай-ақ үлкен форматтар мен қарапайым композициялар тән болды – барлығы да Франкенталердің 1960 жылдардан бастап жасаған туындыларын сипаттайды.

Техника

Франкенталер көбінесе терпентинмен қатты сұйылтқан майлы бояулармен дайын емес кенепке бояу жағар еді, бұл әдісті ол "сіңіру бояуы" деп атады. Бұл бояулардың тікелей кенепке сіңіп кетуіне мүмкіндік берді, нәтижесінде сұйық, мөлдір эффект пайда болды, ол акварельге өте ұқсас. "Сіңіру бояуы" – бұл бейне мен кенептің толыққанды бірігуі екені айтылды, ол суреттің жазықтығына назар аударады. Бұл әдісті басқа суретшілер де қабылдады, әсіресе Моррис Луис (1912–1962) және Кеннет Ноланд (1924–2010), және түсті өріс мектебінің екінші буынын қанаттандырды. Франкенталер көбінесе кенептерін жерге жайып, Джексон Поллоктан шабыттанған тәсілмен жұмыс істеді.

Суреттер

"Таулар мен теңіз" атты алғашқы кәсіби көрмесінде Франкенталер суға батырып бояу әдісін қолданды. Бұл жұмыс Жаңа Шотландияға саяхаттан кейін жасалған, ол шығарманың бейнелеу емес статусының дәрежесін қамтиды. "Таулар мен теңіз" Жаңа Шотландияның жағалауының тікелей бейнесі болмаса да, жұмыстың элементтері көк түстің сызықтары жасыл аймақтармен біріккендей, теңіз немесе ландшафттың бір түрін ұсынады. "Таулар мен теңіз" сияқты, Франкенталердің "Баск пейзажы" (1958) да нақты сыртқы ортаға сілтеме жасайтын сияқты, бірақ ол да абстрактілі. "Swan Lake #2" (1961) кенепте үлкен көк бояудың бейнесін көрсетеді, түстің ақ қалдырылған үзілістерімен. Тікбұрышты қоңыр түсті шаршы көк түсті қамтиды, көк түстің салқын тондары мен қоңырдың жылуын, бояудың еркін жайылғандығын шаршының қатаң сызықтығымен теңестіреді. Ол 1985 жылдан 1992 жылға дейін Ұлттық өнер жөніндегі кеңес құрамында қызмет етті. Оның басқа марапаттары: Париж биенналында сурет салу бойынша бірінші жүлде (1959); Пенсильвания Көркемөнер академиясының алтын медалі, Филадельфия (1968); Нью-Йорк қаласы мэрінің өнер және мәдениет саласындағы құрметті сыйлығы (1986); және Колледж өнер қауымдастығының өмірлік жетістіктері үшін ерекше суретші сыйлығы (1994). 1990 жылы ол Ұлттық дизайн академиясының қауымдасқан мүшесі болып сайланды және 1994 жылы толық академик атанды. Франкенталер өзін феминист деп санамады: "Мен үшін "әйел суретші" болу ешқашан мәселе болған емес. Мен әйел суретші болғанымды жек көрмеймін. Мен оны пайдаланбаймын. Мен сурет салам." Мэри Бет Эдельсонның феминистік жұмысы "Америкалық әйел суретшілер / Соңғы кешкі ас" (1972) Леонардо да Винчидің "Соңғы кешкі ас" туындысын иеленді, онда Франкенталер сияқты көрнекті әйел суретшілердің бас суреттері Мәсіх пен оның апостолдарының бас суреттеріне қосылды. Әйелдердің бағыныштылығындағы діни және өнер тарихындағы иконографияның рөлін қарастыратын бұл сурет "феминистік өнер қозғалысының ең танымал суреттерінің біріне" айналды. 1953 жылы Кеннет Ноланд пен Моррис Луис оның "Таулар мен теңіз" атты жұмысын көрді, Луис кейін бұл жұмыстың "Поллок пен мүмкін болатын нәрсе арасындағы көпір" екенін айтты. Дегенмен, кейбір сыншылар оның жұмысын "жай ғана әдемі" деп сипаттады. Грейс Глюктың The New York Times газетіндегі некрологы Франкенталердің мансабын былай қорытындылады: <blockquote>Сыншылар Фрэнкенталердің өнерін бірауыздан мақтаған жоқ. Кейбіреулер оны мазмұны жағынан жұқа, әдісі жағынан бақылаусыз, түсі жағынан тым тәтті және "поэтикалық" деп санады. Бірақ ол Барбара Роуз сияқты сыншылардың жоғары бағасын алды, ол 1972 жылы Фрэнкенталердің "бейненің бостандығы, спонтандығы, ашықтығы және күрделілігі үшін, студияның немесе сананың ғана емес, сонымен қатар табиғат пен адамдық сезімдермен тікелей және тығыз байланысты" сыйлығына тоқталды. 2021 жылы қор Frankenthaler Climate Initiative жобасын құрды. 2021 жылдың шілдесінде қор жалпы сомасы 5,1 миллион доллар болатын гранттардың бірінші раундын берді. Гранттарды алғандардың қатарында Музео де Арте де Понсе, Санта-Роза үнді музейі және мәдени орталығы, Гарлемдегі Студия музейі және Йель университетінің өнер орталығы болды. 2023 жылы Нью-Йорк Жоғарғы сотына берілген сот ісінде Фрэнкенталердің жүрдек інісі Фредерик Иземан Клиффорд Росс пен басқа да отбасы мүшелері Хелен Фрэнкенталер қорын "өздерінің жеке мүдделері мен мансабын ілгерілету үшін" пайдаланғанын және жақын арада қорды толық жабуға ниеттенгенін мәлімдеді.</blockquote>

Көрмелер

Франкенталердің алғашқы жеке көрмесі 1951 жылдың күзінде Нью-Йорктегі Тибор де Нагги галереясында өтті. Оның алғашқы ірі музейлік көрмесі, 1950-ші жылдардағы шығармаларының ретроспективі, сыншы және ақын Фрэнк О’Хараның каталогпен, қазіргі заманғы өнер мұражайының кураторы болған, 1960 жылы еврей мұражайында өтті. Келесі жеке көрмелерге "Хелен Франкенталер", Уитни американдық өнер мұражайы, Нью-Йорк (1969; Лондонның Уайтчепель галереясына, Ганновердің Оранжерия Херренхаузеніне және Берлиннің Конгресс-холына саяхаттады), және "Хелен Франкенталер: Сурет салу ретроспективі", Форт-Уэрт заманауи өнер мұражайы (1989–90; Нью-Йорк заманауи өнер мұражайына, Лос-Анджелес округінің өнер мұражайына және Детройт өнер институтына саяхаттады) кірді. Майлз МакЭнерри галереясы, Нью-Йорктегі заманауи өнер галереясы, түсті өрістер мен абстрактілі экспрессионизм картиналарын көрсетті, және 2009 жылы оның шығармаларының бір бөлігін ұсынды ("Хелен Франкенталер", 2009 жылдың 10 желтоқсаны – 2010 жылдың 23 қаңтары). 2016 жылы оның жұмыстары Денвер өнер мұражайы ұйымдастырған "Абстрактілі экспрессионизм әйелдері" көрмесіне қосылды. 2019 жылдың 6 қазанында Франкенталер Нью-Йорк штатының Вестчестер округіндегі Катона өнер мұражайында өткен 9-шы көшедегі "Жарқыраған амазонкалар: Абстрактілі экспрессионизм әйелдері" көрмесіне қатысты, ол 2020 жылдың 26 қаңтарына дейін жалғасты; *2019: "Соғыстан кейінгі әйелдер: Нью-Йорктегі өнер студенттері лигасының 1945–1965 жылдардағы түлектері", Филис Харриман галереясы, Нью-Йорктегі өнер студенттері лигасы; кураторы Уилл Корвин. ; 2020: "9th Street Club", Gazelli Art House, Лондон; кураторы Уилл Корвин.

2021 жылы, оның қайтысынан кейін он жыл өткен соң, Нью-Британ Америка өнер мұражайы оның 1990–2003 жылдардағы соңғы кезеңдерінен жасалған қағаздағы туындыларынан "Хелен Франкенталер; Соңғы жұмыстар" көрмесін ұйымдастырды. 2023 жылы оның жұмыстары Лондонның Уайтчепель галереясында өткен "Action, Gesture, Paint: Women Artists and Global Abstraction 1940–1970" көрмесіне енгізілді.

Ұлттық өнер қоры

Ол Ұлттық өнер жөніндегі кеңес президентінің тағайынымен келді, ол NEA төрағасына кеңес беретін еді. 1989 жылы The New York Times газетінде ол өнерге мемлекеттік қаржыландыру «демократиялық процестің бір бөлігі емес» және «өнер монстры тудыра бастады» деп мәлімдеді. Los Angeles Times газетінің мәліметінше, «Франкенталер 1980-ші жылдардың соңындағы «мәдени соғыстар» кезінде өте белсенді ұстаным білдірді, бұл нәтижесінде Ұлттық өнер қорының бюджетіне елеулі кесімдер жасалды және жеке суретшілерге гранттар беруге тыйым салынды, ол әлі де күшінде. 1989 жылы The New York Times газетінде жарияланған мақаласында ол «цензура және өнердің бағыттары мен стандарттарына үкіметтің араласуы қауіпті және демократиялық процеске жатпайды», бірақ Андрес Серрано, Роберт Мапплторп және басқаларға берілген даулы гранттар NEA-ның «көбінесе күмәнді сапалы» туындыларды қолдайтын тенденциясын көрсетті деп жазды. Алғаш көмектескен кеңес енді өнер монстры тудыра бастады ма? Эксперименттерді мақұлдау сылтауымен біз өнерді жоғалтамыз ба?»

Өлім

Фрэнкенталер 2011 жылғы 27 желтоқсанда 83 жасында Коннектикут штатының Дариен қаласында ұзаққа созылған, жария етілмеген аурудан кейін дүние салды.