Кіріспе

Жобаларды жоспарлау және басқару әдісі. Критикалық тізбекті жобаны басқару (КТЖБ) – жоба тапсырмаларын орындауға қажетті ресурстарға (адамдар, жабдықтар, физикалық кеңістік) баса назар аударатын жобаларды жоспарлау және басқару әдісі. Оны Элияху М. Голдратт әзірледі. Бұл әдіс, тапсырмалардың реті мен қатаң кестелеуге баса назар аударатын, сындық жол және PERT алгоритмдерінен туындаған дәстүрлі әдістерден өзгеше. Критикалық тізбекті жобалар желісі ресурстардың деңгейін тұрақтандыруға ұмтылады және олардың басталу уақытында икемді болуын қажет етеді.

Шығу тегі

Іскерлік тізбекті жобаны басқару шектеулер теориясынан туындаған әдістер мен алгоритмдерге негізделеді. CCPM идеясы 1997 жылы Элияху М. Голдраттың «Критикалық тізбек» кітабында ұсынылды. CCPM-ді қолдану арқасында жобаларды дәстүрлі әдістерге (яғни CPM, PERT, Gantt және т.б.) қарағанда 10%-дан 50%-ға дейін жылдамдатуға және/немесе төмендетуге болады. Бұл әдістер 1910-1950 жылдар аралығында әзірленген. Standish Group және басқалардың 1998 жылға дейінгі зерттеулеріне сәйкес, жобалардың бар болғаны 44%-ы уақытында аяқталады. Жобалар әдетте жоспарланған мерзімнен 222% артық, бастапқы бюджеттен 189% көп шығынмен аяқталады, жобалардың 70%-ы жоспарланған көлемге жетпейді (жеткізілген техникалық мазмұн), ал 30%-ы аяқталмай тоқтатылады. CCPM осы дәстүрлі статистикалық көрсеткіштерге қатысты нәтижелерді жақсартуға бағытталған.

Жоспарлау

Жоба жоспары немесе жұмыс бөлінісі құрылымы (WBS) сынды жолмен ұқсас жасалады. Жоспар аяқталу мерзімінен кері қарай жұмыс істейді, әр тапсырма мүмкіндігінше кеш басталады. Әр тапсырмаға ұзақтық беріледі. Кейбір бағдарламалық қамтамалар екінші ұзақтықты қосады: бірі – «нақты болжам» немесе 50% ықтималдық ұзақтығы, ал екіншісі – «қауіпсіз» ұзақтығы, оның аяқталу ықтималдығы жоғарырақ болуы керек (мысалы, 90% немесе 95%, ұйым қабылдай алатын тәуекел деңгейіне байланысты). Басқа бағдарламалық қамтамалар әр тапсырманың ұзақтығын бағалап, буферлерге жинақталатын белгілі бір пайызды алып тастайды. Әр тапсырмаға ресурстар тағайындалады, содан кейін жоспар ресурстармен деңгейленеді, агрессивті ұзақтықтар қолданылады. Жобаның басынан соңына дейін жалғасатын ресурстармен деңгейленген тапсырмалардың ең ұзақ тізбесі сынды тізбе ретінде анықталады. 50%-дық бағалауды қолданудың себебі – тапсырмалардың жартысы мерзімінен бұрын, ал жартысы кейін аяқталады, сондықтан жоба барысында ауытқулардың жиынтығы нөлге тең болуы керек. Паркинсон заңы, студент синдромы сияқты себептерге байланысты тапсырмалар көбінесе күтілген уақыттан көп уақыт алатынын ескере отырып, CCPM жоба кестесі мен қаржылық көрсеткіштерді бақылау үшін «буферлерді» пайдаланады. Сынды тізбедегі әр тапсырманың «қосымша» ұзақтығы – «қауіпсіз» және 50%-дық ұзақтықтар арасындағы айырмашылық – жоба соңындағы буферде жиналады. Сол сияқты, буферлер сынды тізбеге қосылатын тапсырмалар тізбесінің соңында жиналады. Жобалық буфердің аяқталу мерзімі сыртқы тараптарға тапсыру мерзімі ретінде беріледі. Соңында, жобаның қаржылық мониторингін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін бастапқы деңгей белгіленеді. Ұзақтықты бағалаудың тағы бір әдісі – Монте-Карло симуляциясын қолдана отырып, ықтималдыққа негізделген сандық өлшеу. 1999 жылы бір зерттеуші жобаның әр компонентімен байланысты тәуекелдердің жоба ұзақтығына, құнына және нәтижелеріне тигізетін әсерін бағалау үшін симуляцияны қолданды. Монте-Карло симуляциясын пайдалана отырып, жоба менеджері жоба компонентіне әсер ететін әртүрлі тәуекел факторлары үшін әртүрлі ықтималдықтарды қолдана алады. Оқиғаның болу ықтималдығы 0%-дан 100%-ға дейін өзгеруі мүмкін. Тәуекелдің әсері симуляциялық модельге оның болу ықтималдығымен бірге енгізіледі. Монте-Карло симуляциясының итерациялар саны қатеге төзімділік деңгейіне байланысты және жоба нәтижесіне тәуекел әсерінің жалпы ықтималдығын көрсететін тығыздық графигін ұсынады.

Атқару

Жоспар толыққаннан кейін және жоба бастауға дайын болғанда, жоба желісі бекітіледі және буферлердің мөлшері "қаттастырылады" (яғни, олардың жоспарланған ұзақтығы жоба барысында өгертілмейді), себебі олар жобаның кестесі мен қаржылық көрсеткіштерін бақылау үшін қолданылады. Жеке тапсырмалардың ұзақтығында бос уақыт болмағандықтан, ресурстар қолдағы тапсырманы аяқтауға және оны келесі адамға немесе топқа тапсыруға ынталандырылады. Мұндағы мақсат – зиянды көп тапсырмалылықты жою. Бұл барлық ресурстарға басымдық туралы ақпарат беру арқылы іске асырылады. Әдебиетте бұл эстафетамен салыстырылады. Жобаның әрбір бөлігі мүмкіндігінше жылдам жұмыс істеуге шақырылады: олар жобаның "кезегін" орындағанда, берілген тапсырманы мүмкіндігінше тез аяқтауға, көңіл алаңдатуды азайтуға және көп тапсырмалылықтан аулақ болуға назар аударуы керек. Кейбір жағдайларда, адамдар тізбектегі маңызды тапсырмаларды орындаған кезде, олардың үстелдеріне нақты эстафета таяқтары ілінген деген мәліметтер бар, соның арқасында басқалар бұзып кірмеу керектігін біледі. Бұл жердегі мақсат – уақыт бар сияқты сезілген кезде жұмысты кейінге қалдыру немесе артық жұмыс істеуге бейімділікті жеңу. CCPM әдебиеті мұны "дәстүрлі" жоба басқарумен салыстырады, ол тапсырмалардың басталу және аяқталу күндерін бақылайды. CCPM адамдарды күндерге қарамастан, мүмкіндігінше жылдам жұмыс істеуге шақырады. Тапсырманың ұзақтығы 50% ықтималдықпен жоспарланғандықтан, ресурстарға студенттік синдром мен Паркинсон заңынан арылып, сын тізбегіндегі тапсырмаларды мүмкіндігінше тез аяқтау үшін үлкен қысым түседі.

Бақылау

Ұстаздардың пікірінше, бақылау – Критикалық тізбек әдісінің ең маңызды артықшылығының бірі. Жекелеген тапсырмалардың ұзақтығы 50%-дық бағалаудан өзгеше болғандықтан, әр тапсырманы "уақтылы" аяқтауға мәжбүрлеудің қажеті жоқ, өйткені бағалаулар ешқашан толық бола алмайды. Оның орнына жоспарлау кезеңінде жасалған буферлерді бақылаймыз. Жобаның аяқталу деңгейіне байланысты буфердің қысылуын көрсету үшін температура графигі сияқты кесте жасап, ілуге болады. Егер буфердің қысылу қарқыны төмен болса, жоба жоспар бойынша жүріп жатыр деген сөз. Егер қысылу қарқыны жоба аяқталар кезде буфердің аз немесе мүлдем қалмауына алып келсе, шығынды өтеу үшін түзету шаралары немесе қалпына келтіру жоспарларын жасау қажет. Буфердің қысылу қарқыны белгілі бір шекті мәннен асып кетсе (шамамен: жоба аяқталуына дейін буфердің толығымен қысылып қалуы мүмкін, нәтижесінде аяқталу мерзімі кешіктіріледі), онда балама жоспарларды іске қосу керек.

Тарих

1960 жылдары маңызды тізбек анықталған.