Кіріспе

Уақытты басқару – нақты іс-әрекеттерге жұмсалатын уақытты жоспарлау және оны саналы түрде бақылау процесі, әсіресе тиімділік, нәтижелілік және өнімділікті арттыру мақсатында. Уақытты басқару жұмыс, әлеуметтік өмір, отбасы, хоббилер, жеке қызығушылықтар және міндеттемелер сияқты талаптарды қамтиды. Уақытты тиімді пайдалану адамдарға іс-әрекеттерді басқаруда көбірек мүмкіндіктер береді. Уақытты басқаруға қабілеттер, құралдар және техникалардың алуан түрлі жиынтығы көмектеседі, әсіресе нақты тапсырмаларды, жобаларды және мерзіміне дейін аяқталуға тиіс мақсаттарды орындауда. Алғашқыда «уақытты басқару» термині тек бизнес және жұмысқа қатысты іс-әрекеттерді қамтыды, бірақ кейіннен ол жеке іс-әрекеттерді де қамтуға кеңейді. Уақытты басқару жүйесі – процестердің, құралдардың, техникалардың және әдістердің үйлесімді жиынтығы. Уақытты басқару, әдетте, кез келген жобаны басқаруда қажет, өйткені ол жобаның аяқталу уақытын және ауқымын анықтайды.

Уақытты басқаруға қатысты мәдени көзқарастар

Мәдениеттің уақытқа қатысты көзқарасының айырмашылықтары олардың уақытты басқару әдісіне әсер ете алады. Мысалы, сызықты уақыт көзқарасы – уақытты бір сәттен келесі сәттерге тікелей бағытта ағып жатқандай түсіну. Америкада және Германия, Швейцария, Англия сияқты көптеген Солтүстік Еуропа елдерінде осы сызықты уақытты қабылдау кең таралған. Бұл мәдениеттердегі адамдар уақытты тиімді пайдалануға ерекше мән береді және уақытты босқа кетіруге алып келетін шешімдер мен іс-әрекеттерден қашық тұрады. Тағы бір мәдени уақыт көзқарасы – циклдік уақыт көзқарасы. Циклдік мәдениеттерде уақыт тікелей бағытта да, нақты оқиғалармен де байланыстырылмайды. Күндер, айлар, жылдар, маусымдар мен оқиғалар үнемі қайталануы себепті, уақыт циклдік деп есептеледі. Осы көзқарас бойынша, уақыт ысырап болмайды, себебі ол әрқашан қайта оралады, демек оның мөлшері шексіз.

Нейропсихология

Уақытты тиімді басқарудағы шамадан тыс және созылмалы қиындықтар назар аудару тапшылығы және белсенділік бұзылысынан (АДББ) туындауы мүмкін. Диагностикалық критерийлерге өзінің жетістігіне қанағаттанбау сезімі, ұйымдастырудағы қиындықтар, іске кірісудегі қиындықтар, бір уақытта көп жобаны жүзеге асырудағы қиындықтар және аяқтауға қабілетсіздік кіреді.

Басымдықтар мен мақсаттарды белгілеу

Бұл мақсаттар тіркелді және жобаға, іс-қимыл жоспарына немесе қарапайым тапсырмалар тізіміне жіктелуі мүмкін. Жеке тапсырмалар немесе мақсаттар үшін маңыздылық деңгейі, мерзімдері және басымдықтары анықталуы мүмкін. Бұл процестің нәтижесінде тапсырмалар тізімі, кесте немесе іс-шаралар күнтізбесі бар жоспар құрылады. Авторлар жоспарлаудың немесе қарастырудың әртүрлі ауқымымен байланысты күнделікті, апталық, айлық немесе басқа жоспарлау кезеңдерін ұсынуы мүмкін. Бұл мынадай әртүрлі тәсілдермен іске асырылады:

Парето талдау

Парето принципі – 80% нәтижелер 20% себептерден туындайды деген идея. Өнімділік тұрғысынан қарағанда, бұл 80% нәтижеге 20% жұмысты орындау арқылы қол жеткізуге болады дегенді білдіреді. Егер уақытты басқарудың мақсаты өнімділікті арттыру болса, онда осы жұмыстарға басымдық беру қажет.

Айзенхауэр әдісі

"Айзенхауэр әдісі" немесе "Айзенхауэр принципі" – басымдықтарды және жұмыс жүктемесін ұйымдастыру үшін маңыздылық және шұғылдық принциптерін пайдаланатын әдіс. Бұл әдіс Дуайт Д. Эйзенхауэрге жатқызылатын мына сөзден туындайды: "Менде екі түрлі проблема бар: шұғыл және маңызды. Шұғыл проблемалар маңызды емес, ал маңызды проблемалар ешқашан шұғыл болмайды." Эйзенхауэр бұл ойды өзіне жатқызбады, оны (аты аталмаған) "бұрынғы колледж президентіне" есептеді. Айзенхауэр шешім қабылдау принципін қолдану арқылы тапсырмалар маңызды/маңызды емес және шұғыл/шұғыл емес критерийлері бойынша бағаланып, содан кейін "Айзенхауэр матрицасы" (кейде "Айзенхауэр қорапшасы" немесе "Айзенхауэр шешім матрицасы" деп те аталады) құрамындағы тиісті төртбұрыштарға орналастырылады. Төртбұрыштардағы тапсырмалар келесідей өңделеді. Маңызды/шұғыл төртбұрыштағы тапсырмалар дереу және жеке орындалады, мысалы, дағдарыстар, мерзімдер, проблемалар. Қазіргі кезде жеке ақпаратты басқару (PIM) қосымшалары және көптеген PDA сияқты, осы әдістің көптеген цифрлық нұсқалары қолжетімді. Сонымен қатар, көптеген веб-негізгі тапсырмалар тізімі қосымшалары бар, олардың көпшілігі тегін.

Тапсырмалар тізімін ұйымдастыру

Тапсырмалар тізімі көбінесе күнделікке енгізіліп, деңгейлендіріледі. Ең қарапайым деңгейлі жүйеге адамның орындауы керек барлық тапсырмаларды тіркеу үшін жалпы тізім (немесе тапсырмаларды сақтау файлы) және күнделікті тізім кіреді. Күнделікті тізім жалпы тізімнен тапсырмаларды ауыстыру арқылы әр күні жасалады. Балама ретінде, қажетсіз тапсырмалардан аулақ болу үшін "істемеу тізімін" жасауға болады. "ABC" басымдығын белгілеуді алғашқы қолдаушы 1973 жылы Алан Лейкин болды. Оның жүйесінде "A" тапсырмалары ең маңызды ("A 1" сол топтағы ең маңыздысы), "B" келесі маңызды, "C" ең аз маңызды болды. ABC әдісін қолданудың бір әдісі "A" тапсырмаларын бір күн ішінде орындауға, "B" бір аптада, ал "C" бір айда орындауға белгілейді. Күнделікті тапсырмалар тізімін басымдыққа бөлу үшін тапсырмаларды жоғары басымдық ретімен тіркеуге болады немесе тізімделгеннен кейін оларға нөмір беруге болады ("1" - ең жоғары басымдық, "2" - екінші ең жоғары басымдық, және т.б.), бұл тапсырмаларды орындау ретін көрсетеді. Соңғы әдіс көбінесе жылдам, бұл тапсырмаларды жылдам тіркеуге мүмкіндік береді. Пайдалы емес үлгіге түсіп қалмау үшін тапсырмалар жүйесіне жүйелі (ай сайын, жарты жылдық және жылдық) жоспарлау және жүйелік бағалау сессиялары кіруі керек, бұл тиімсіздіктерді жоюға және пайдаланушының шын ниеттенген бағытта бағытталуын қамтамасыз етуге көмектеседі. Егер ұзақ мерзімді мақсаттарға жету үшін белгілі бір уақыт үнемі жұмсалмаса, адам қысқа мерзімді жоспарларға тоқталып қалуы мүмкін, мысалы, бастапқыда жоспарланғаннан гөрі әлдеқайда ұзақ уақытқа жұмыста қалуы мүмкін.

Бағдарламалық бағдарламалар

Көптеген компаниялар қызметкердің жұмыс уақытын, есептелуге жататын сағаттарын және т.б. қадағалау үшін уақытты бақылау бағдарламаларын пайдаланады, мысалы, заңдық практиканы басқару бағдарламалары. Уақытты басқаруға арналған көптеген бағдарламалық өнімдер бірнеше пайдаланушыны қолдайды. Олар бір адамға басқа пайдаланушыларға тапсырмалар беруге, сондай-ақ бағдарламаны байланыс құралы ретінде пайдалануға және тапсырмаларды басымдыққа бөлуге мүмкіндік береді. Тапсырмалар тізімі қолданбалары жеңіл салмақты жеке ақпаратты басқарушы немесе жобаны басқару бағдарламасы ретінде қарастырылуы мүмкін. Заманауи тапсырмалар тізімі қолданбаларында тапсырмалардың иерархиясы болуы мүмкін (тапсырмалар қосалқы тапсырмалардан құралады, олар өз кезегінде тағы қосалқы тапсырмаларды қамтуы мүмкін), тапсырмалар тізімін сүзу және реттеудің әртүрлі тәсілдерін қолдауы мүмкін, сондай-ақ әр тапсырмаға кез келген ұзындықтағы жазбаларды қосуға рұқсат береді.

Уақытты басқару жүйелері

Уақытты басқару жүйелері көбінесе қызметкердің жұмыс уақытын тіркеу үшін қолданылатын уақыт сағатын немесе веб-қосымшаны қамтиды. Уақытты басқару жүйелері жұмыс берушілерге өз қызметкерлерін жақсырақ түсінуге көмектеседі, оларға қызметкерлердің уақытын көруге, жоспарлауға және басқаруға мүмкіндік береді. Осылайша жұмыс берушілер еңбек құнын басқарып, өнімділікті арттыра алады. Уақытты басқару жүйесі процестерді автоматтандырып, қағазбастылықты және еңбекті қажет ететін жұмыстарды жояды.

GTD (жұмыстарды орындау)

Девид Алленнің "Істерді аяқтау" әдісі кішкентай тапсырмаларды дереу аяқтауды, ал үлкен тапсырмаларды кішірек бөліктерге бөліп, қазірден бастап орындауды қарастырады. Бұл әдіс ақпараттық жүктемеден немесе жүздеген тапсырмалар болғанда туындауы мүмкін "ой тоңудан" сақтану үшін жасалған. GTD-нің негізгі мақсаты – қолданушыны өз тапсырмалары мен ойларын мүмкіндігінше жылдам қағазға түсіріп, оңай басқару және көру үшін ұйымдастыруға ынталандыру.

Помидор

Франческо Сириллоның "Помодоро техникасы" алғаш рет 1980 жылдардың соңында пайда болды және кейін 1992 жылы нақты сипатталғанша, біртіндеп жетілдірілді. Бұл техника, Сирилло университетке оқыған кезінде қолданған, помидор (итальян тілінде – қызанақ) пішіндес ас үй таймерінің атымен аталады. "Помодоро" техника ішіндегі уақыттың негізгі өлшемі ретінде сипатталады және әдетте 30 минутқа тең, оның ішінде 25 минут жұмыс және 5 минут демалыс уақыты қарастырылады. Сирилло сондай-ақ, әр төрт "Помодородан" кейін 15-30 минуттық ұзақ демалыс жасауды ұсынады. Әртүрлі жұмыс топтарымен және жетекшілікпен жүргізілген тәжірибелер нәтижесінде Сирилло "идеалды Помодороның" ұзақтығы 20-35 минутты құрастыратынын анықтады.

Қарым-қатынас ұғымдары

Уақытты басқару келесі ұғымдармен байланысты. Жобаларды басқару: Уақытты басқару жобаларды басқарудың бір бөлігі деп қарастырылады және көбінесе жоба жоспарлау және жоба кестесін жасау ретінде белгілі. Уақытты басқару жобаларды басқарудағы негізгі функциялардың бірі ретінде анықталған. Назарды басқару – бұл танымдық ресурстарды басқаруға, әсіресе адамдардың қандай да бір іс-әрекеттерді орындау үшін өз саналарын (және өз қызметкерлерінің саналарын) бөлуіне және ұйымдастыруына қатысты. Уақытты бөліп жұмыс істеу – бұл уақытты басқару стратегиясы, ол тереңірек назар аудару және өнімділікті арттыру үшін нақты міндеттерге уақыт бөлуді ұсынады.