Кіріспе

Құстар отбасы

Cathartidae – Жаңа әлемнің құстандары немесе кондорлар деп белгілі жыртқыш құстар отбасы. Оған бес қазіргі кездегі құстан мен бес түрге жататын екі кондор кіреді. Олар Американың жылы және қоңыржай аймақтарында таралған. Оларды "Жаңа әлем" құстандары деп атау, оларды Ескі әлемнің құстандарынан ажырату үшін қолданылады, себебі Cathartidae олармен бір туыс емес, бірақ конвергентті эволюция нәтижесінде сыртқы түрі мен мінез-құлқы ұқсас. Басқа құстандар сияқты, Жаңа әлемнің құстандары да өлексе жейді, өлген жануарлардың денелерін зиянсыз әсерлерсіз пайдаланады. Жаңа әлемнің құстандарының кейбір түрлері жақсы иіс сезу қабілетіне ие, ал Ескі әлемнің құстандары өлекселерді көру арқылы ғана табады. Ескі және Жаңа әлемнің құстандарының ортақ бейімделулеріне қалың жұнсыз бас (тамақтану кезінде шіріген қалдықтардың жиналуын болдырмау үшін) және өте жұқпауға төзімді ас қорыту жүйесі жатады.

Сипаттама

Жаңа әлемнің құстарындағы өлік жеушілер әдетте ірі болады, ұзындығы кіші сарыбас өлік жеушіден бастап 56–61 сантиметр (22–24 дюйм) және Калифорния мен Анд кондорларына дейін, олардың екеуі де 120 сантиметрге (48 дюйм) дейін жетеді, ал салмағы 12 килограмнан (26 фунттан) астам болуы мүмкін. Қауырсыны көбінесе қара немесе қоңыр түсті, кейде ақ дақтармен кездеседі. Барлық түрлердің басы мен мойны қауырсынсыз болады. Кейбір түрлерінде бұл тері жарқын түсті, ал патша өлік жеушісінде түрлі-түсті етті өскіндерге және жапырақшаларға айналады. Жаңа әлемнің өлік жеушілерінің барлығында ұзын, кең қанаттары мен қатаң құйрығы болады, бұл оларды ауада тік ұшуға бейімдейді. Олар барлық құстардың ішінде ауада тік ұшуға ең жақсы бейімделгендері. Аяқтары тырнақты, бірақ әлсіз және ұстауға жарамсыз. Алдыңғы саусақтары ұзын, тамырында кішкентай жарғақтары бар. Жаңа әлемнің өлік жеушілерінде құстардың дауыс органы – сиринкс болмайды. Сондықтан олардың дауысы сирек ырғақтар мен сызылуларға дейін шектеледі. Мүсіні сәл иіліңген және басқа жыртқыштармен салыстырғанда салыстырмалы түрде әлсіз. Мұрын жолы толық ашық, septum-мен бөлінбеген, сондықтан жағынан қарағанда мүсінен көруге болады. Көздері ірі, және бүркіттер, қашарлар мен соколдағылардың көздерінен айырмашылығы, оларды маңдай сүйегі көлеңкелемейді. Жаңа әлемнің өлік жеушілерінде урогидроз, яғни дене температурасын төмендету үшін аяқтарына нәжіс шығару сияқты ерекше әдет бар. Бұл мінез-құлық шағалаларда да кездесетіндіктен, екі топтың жақын туыс екенін көрсететін аргументтердің бірі болып табылады. Көптеген түрлер негізінен қоныс жасайды, бірақ индік өлік жеушісі Канада мен АҚШ-тың солтүстігінде көбейеді және қыс мезгілінде оңтүстікке көшіп кетеді. Жаңа әлемнің өлік жеушілері шөлдерден тропикалық жаңбырлы ормандарға дейін, теңіз деңгейінен тауларға дейін әртүрлі орталарда және экожүйелерде мекендейді.

Тамақтандыру

Жаңа әлемдегі барлық құсқарлар мен кондорлар – өлік жегіштер. Олардың рационы негізінен өліктерден тұрады және оларды әдетте өлік маңайында кездестіруге болады. Рационға қосымша жемістер (әсіресе шірігендері) мен қоқыс кіреді. *Cathartes* туысы өліктерді этил меркаптан иісін сезу арқылы табады, ол – шіритін жануарлардың денелерінен шығатын газ. Бұл түрлердің миындағы иіс сезу бөлігі, иіскеуді өңдеуге жауапты, басқа жануарларға қарағанда едәуір үлкен. Басқа түрлер, мысалы, американдық қара құсқар мен патша құсқар, иіс сезу қабілеті нашар және тамақты көзбен ғана табады, кейде *Cathartes* құсқарлары мен басқа өлік жегіштердің соңынан еріп. 2014 жылы 50 (түкі және қара) құсқарды зерттеуде ғалымдар бет терісі мен ірі ішектің микробтық қауымдастығын немесе микробиомын талдады. Беттегі бактериялық флора мен ішек флорасы біршама ұқсас болды, бірақ жалпы алғанда, бет флорасы ішек флорасына қарағанда әлдеқайда әртүрлі болды, бұл басқа омыртқалы жануарлардан өзгеше, себебі оларда ішек флорасы көбірек түрлі. Басқа омыртқалы жануарларда патогенді екі анаэробты фекальды бактерия тобы ерекше көзге түсті: *Clostridia* және *Fusobacteriota* (бұрынғы *Fusobacteria*). Олар, әсіресе, ішекте жиі кездеседі, *Clostridia* ДНК тізбегінің жалпы тізбек санына қатысты 26%-дан 85%-ға дейін, ал *Fusobacteriota* – қара құсқарларда 0,2%-дан 54%-ға дейін, ал түкі құсқарларында 2%-дан 69%-ға дейін құрады. Күтпегендей, екі анаэробты бактерия да ауаға ұшыраған бет терісінің сынамаларында табылды, *Clostridia* 7%-дан 40%-ға дейін, ал *Fusobacteriota* – 23%-ға дейін. Бұл құсқарлар шіріген еттің ішкі қуыстарына басын енгізген кезде оларды жұқтырады деп болжанады. Үнемі жұтылатын *Clostridia* және *Fusobacteriota* ішектегі басқа бактериялық топтарды озып кетеді және басым болады. Құс ішегінің метагеномында *Clostridium perfringens*-ке байланысты тіндерді ыдырататын ферменттер мен токсиндерді кодтайтын гендер табылды. Бұл құсқарлардың өліктердің бактериялық ыдырауынан пайда көретінін, сонымен бірге бактериялық токсиндерге төзімді екенін көрсетеді. 1987 жылы барлық тірі қалған құстарды жабайы табиғаттан алып, түрдің аман қалуын қамтамасыз ету үшін тұтқындықта өсіру бағдарламасына өткізді. Анд кондоры осал түрге жатады. Америкалық қара құсқар, түкі құсқар, кіші сарыбас құсқар және үлкен сарыбас құсқар IUCN Қызыл тізімінде «Төменгі қызығушылық тудыратын түрлер» ретінде тіркелген. Патша құсқар да «Төменгі қызығушылық тудыратын түрлер» тізімінде, бірақ оның саны азайып бара жатқанына дәлелдер бар.

Мәдениетте

Америкалық қара қарға және патша қарға майя кодекстеріндегі әртүрлі майя иероглифтерінде кездеседі. Патша қарға көбінесе бейнеленеді, оның глифін құстың тұмсығындағы өркештен және құстың көзін көрсететін концентрлі шеңберлерден оңай ажыратуға болады. Кейде ол құс басы, адам денелі құдай ретінде бейнеленеді. Майя мифологиясына сәйкес, бұл құдай адамдар мен басқа құдайлар арасында хабар алмасуды жиі жүзеге асыратын. Бұл бейне майя күнтізбесіндегі айдың он үшінші күні – Козкакваутлиді көрсету үшін де қолданылады. Ал американдық қара қарға көбінесе өліммен байланыстырылады немесе жыртқыш құс ретінде суреттеледі, ал оның глифі көбінесе адамдарға шабуыл жасап тұрған күйде бейнеленеді. Бұл түрде патша қарғаға тән діни байланыстар жоқ. Кейбір глифтерде американдық қара қарғаның ашық мұрын тесігі мен иілген тұмсығы анық көрінеді, ал кейбіреулері бүркітке ұқсас, қара түспен боялған және патша қарғаның өркеші болмағандықтан осы түрге жатады деп есептеледі.