Кіріспе
Nyssa sylvatica, қалыпты түрде тупело, қара тупело, қара жеміс немесе қышқыл жеміс деп аталатын, Солтүстік Американың шығысында, Солтүстік-Шығыс АҚШ-тың жағалауынан және оңтүстік Онтариодан оңтүстікке қарай Флориданың ортасына және шығыс Техасқа дейін, сондай-ақ Мексикаға дейін таралған орташа мөлшердегі жапырақты ағаш.
Nyssa sylvatica, commonly known as tupelo, black tupelo, blackgum or sour gum, is a medium sized deciduous tree native to eastern North America from the coastal Northeastern United States and southern Ontario south to central Florida and eastern Texas, as well as Mexico.
Аттар
Nyssa sylvatica тұқымдасының атауы, Nyssa, грек су нимфасына сілтеме жасайды; түрлік епітеті sylvatica оның орманды өсетін жеріне сілтеме жасайды. Бұл ағаштар көбінесе жай ғана "тупело" деп аталса да, толық атауы, қара тупело, оны Nyssa туқымдасының басқа түрлерінен ажыратуға көмектеседі, олардың кейбіреулерінің таралу аймақтары үстіне түйіседі, мысалы, су тупелосы (N. aquatica) және батпақты тупело (N. biflora). "Тупело" атауы негізінен Американың оңтүстігінде қолданылады; солтүстікке қарай және Аппалачи тауларында бұл ағаш көбінесе қара желім немесе қышқыл желім деп аталады, бірақ өсімдіктің ешбір бөлігі ерекше жабысқақ емес. "Сары желім" – Қара желім сияқты батпақты ағаш емес, ол құрғақ жерлерде, төбелерде және Оңтүстік Аппалачи тауларының шатқалдарында өседі, оның биіктігі 3500 футқа жетеді.
Сипаттама
Nyssa sylvatica биіктігіне дейін өседі, сирек жағдайда дейін, діңінің диаметріне дейін, сирек жағдайда дейін жетеді. Бұл ағаштардың діңі көбінесе тік болып келеді, ал бұтақтары тік бұрышпен сыртқа қарай созылады.
Тарату
Nyssa sylvatica түрлі биіктіктерде және Оңтүстік-Батыс Мэн мен Нью-Йорк штатынан Оңтүстік Онтариоға, Мичиганның орталық бөлігіне, Иллинойс пен Миссуридің орталық бөлігіне, оңтүстік Флоридаға, Шығыс Техасқа және Шығыс Оклахомаға дейінгі аллювиалды өзендердің арналарында өседі. Оңтайлы даму Оңтүстік-Шығыс АҚШ-тағы төменгі беткейлер мен террасаларда байқалады. Сондай-ақ, ол Мексиканың шығыс және оңтүстік тауларында, Хидальго, Пуэбла және Веракрус штаттарының Оңтүстік Сьерра-Мадре-Ориентал және Сьерра-Мадре-де-Оахака және Чиапас штатының Чиапас таулы аймақтарында жергілікті түрде кездеседі. Қуыс тірек сабақтары аралар мен әртүрлі сүтқоректілерге ұя салуға немесе қыстауға мүмкіндік береді. Бұл Солтүстік Американың шығысында клоналды емес гүлді өсімдіктердің ең ұзақ өмір сүретіні, ол 650 жылдан астам өмір сүре алады.
Тіршілік ету орындары
Nyssa sylvatica кең таралғандығының арқасында әртүрлі климат аймақтарында кездеседі. Ол көбінесе оңтүстік жағалаудың жазықтарындағы арналардың түбінде, ал Оңтүстік Аппалачи тауларында шамамен [биктік көрсетілмеген] биіктікте өседі. Бұл ағаштар жақсы дренаждалған, жеңіл текстуралы топырақта, екінші жазықтың төменгі қыраттарында және сазды аллювийдің биік жазықтарында ең жақсы өседі. Жоғары жерлерде төменгі беткейлер мен шатқалдардың құнарлы балшықты және сазды балшықты топырақтарында жақсы өседі. Бұл түр 35 түрлі орман жамылғысының типтерінде кездеседі.
Жабайы табиғат
Nyssa sylvatica күзде көптеген көшіп баратын құстар үшін маңызды тағамдық көз болып табылады. Оның ерте түс өзгерісі (жапырақтардағы жемістердің қызаруы) құстарды пісіп, көптеген басқа күзгі жемістер мен жидектерге дейін жетілетін жемістерге тартады деп есептеледі. Жемісі ерекше көзге түседі, қара көк түсті, екі-үштен топталған. Қышқыл жемістерді көптеген құстар түрлері ынталы түрде іздейді, олардың ішінде: американдық қияқ, Суэйнсонның құртшасы, сұр жақты құртшасы, шұбатыр құртшасы, орман құртшасы, солтүстік кардинал, солтүстік мазақшыл, көк жай, қызылбелді тоқылдақ, сарыбелді сорғыш, солтүстік қызылқұйрық, қанатты тоқылдақ, шығыс қызылқұйрық, қоңыр құртшасы, шығыс көк құс, еуропалық жылтырақ, қызыл танагер, сұр мысық, кедр шашты құс және американдық қарға, бәрі де негізінен Шығыс Солтүстік Америка құстары, көшіп бара жатыр немесе ағаш өсетін аймақта жыл бойы тұрып жатыр. Бұл ағаштардың бұтақтары көбінесе ерте бүлінеді, ал шіріген ойықтар ақсүйектер, егерлер, Вирджиния опоссумдары үшін тамаша паналар, сондай-ақ жабайы бал аралары үшін ұялау орындары болып табылады. Жапырақтар тупело жапырақ кеншісінің личинкаларымен желінеді және орман шатырлы көбелегі жейді.
Өсіру
Nyssa sylvatica саябақтар мен үлкен бақтарда сәндік ағаш ретінде өсіріледі, онда оны көбінесе жеке тұрған немесе көлеңке беретін ағаш ретінде пайдаланады. Ағаш қорғалған, бірақ тығыз емес жерлерде жақсы өседі, жас кезінде пирамида пішіндес болып, жасы ұлғайған сайын кеңейеді. Көндірені тік өсіп, бір-біріне жалғасқан бұтақтар бағанадан тік бұрышпен шығып, көлденең немесе сәл төмен иіліп, ұзын, тар конус пішіндес қалыптастырады. Жапырақтары қысқа сағақтарынан байланысқандықтан, жеке қозғалысы шамалы, бірақ бұтақтары тұтастай қозғалады. Жапырақтары жиектері көлденең орналасқандықтан, қарағайға (Fagus) ұқсас. Күздегі әсем түстері – қызылдан күлгінге дейін – ландшафтты безендіруде жоғары бағаланады. Ол, жалпы алғанда, клен, итшоқыр, сассафрас және тәтті шайыр сияқты "көрнекті ағаштар" тобындағы ең жарқын және қызыл түсті ағаш деп есептеледі.
Бал өндіру
Nyssa sylvatica – өсіп жатқан аймақтарының көптеген жерлерінде жабайы балдың маңызды көзі болып табылады. Бұрын арашылар қара иірім ағаштарының іші қуыс бөліктерін ара ұясы ретінде пайдаланған.
Ағаш
Nyssa sylvatica ағашының сүрегі ауыр, қатты, қабыршақты келіп, әсіресе кептірілгеннен кейін жару қиын. Осы жаруға төзімділігінің арқасында одан балға, шынжыр, дөңгелек өзегі, ауыл шаруашылығы роликтері, ыдыс және жол төсеу тастары жасалды. Сүректің тозуға және кейбір қышқылдарға төзімділігі оны зауыт едендеріне қолдануға мүмкіндік берді.
Тіс тазалау сабағы
Түпкілікті американдықтар оны дәстүрлі түрде тіс тазалау таяқшасы ретінде қолданған. Сонымен қатар, оны иі суға мақтап алу үшін де пайдаланған.