Кіріспе

Француз тарихшысы, оратор және мемлекет қайраткері (1787–1874)

Франсуа Пьер Гийом Гизо (fʁɑ̃swa pjɛʁ ɡijom ɡizo; 4 қазан 1787 – 12 қыркүйек 1874) – француз тарихшысы, оратор және мемлекет қайраткері. Гизот 1848 жылғы революцияға дейін француз саясатындағы маңызды тұлға болды. Король Карл X-тің заң шығару билігін тартып алу әрекетіне қарсы болған консервативті либерал, ол 1830 жылғы шілде революциясынан кейін конституциялық монархияны сақтау үшін жұмыс істеді. Одан кейін ол «азамат патшасы» Луи Филиппке білім министрі (1832–1837), Лондон елшісі, сыртқы істер министрі (1840–1847) және, ақырында, 1847 жылдың 19 қыркүйегінен 1848 жылдың 23 ақпанына дейін Франция премьер-министрі болып қызмет етті. Гизоттың ықпалы мемлекеттік білім беруді кеңейтуде шешуші роль атқарды, оның министрлігі кезінде Францияның әрбір коммунасында бастауыш мектептер ашылды. «Доктринаторлар» тобының жетекшісі ретінде, Луи Филипптің саясатын қолдауға және саяси сайлау құқығын одан әрі кеңейтуге шектеу қоюға мүкіндік берген ол, солшыл либералдар мен республикашылдардың наразылығын тудырды. Ол мүліктік жағдайы бар азаматтарға ғана сайлау құқығын беруді қатаң түрде жақтады және дауыс беруге ниеттенгендерге «еңбек ету және үнемдеу арқылы байыңдар» (enrichissez vous) деп кеңес берді. Премьер-министр ретінде, Гизоттың 1848 жылдың қаңтарындағы саяси жиналыстарға тыйым салуы (бұл «кампань де банке» немесе «Париж банкеттері» деп аталды, оларды Луи Филиппті құлатуға әкелген революцияны бастаған, сайлау құқығын кеңейтуді қалаған орталық либералдар ұйымдастырды) Луи Филипптің төңкерілісіне және француздық Екінші Республиканың құрылуына себеп болды. Ол Коммунистік манифестінің танымал кіріспе бөлімінде («Еуропаны бір рух билеп жүр…») Ескі Еуропаның контрреволюциялық күштерінің либералдық фракциясының өкілі ретінде еске алынады, бұл Клеменс фон Меттерних сияқты реакциялық күштермен салыстырылады. Маркс пен Энгельс бұл кітапты Гизоттың 1848 жылғы революцияда құлатылуына бірнеше күн бұрын жариялады.

Алғашқы жылдар

Гизот Ним қаласында буржуазиялық протестант отбасында дүниеге келді. 1794 жылғы 8 сәуірде, Франсуа Гизот 6 жаста болғанда, оның әкесі Террор кезінде Нимде атылды. Осыдан кейін баланы тәрбиелеу толығымен анасына жүктелді. Революциядан кейін Нимнен қуылған Гизот анасымен бірге Женеваға кетіп, онда білім алды. Анасы, өзінің кальвинистік көзқарастарына қарамастан, Жан-Жак Руссоның идеяларына ықпал етті. Ол тіпті Руссоның "Эмиль" еңбегінде айтылған, әрбір адам қолөнерді үйренуі керек деген ойды қабылдады. Гизот ағаш өңдеуді үйреніп, өз қолымен жасаған үстелін сақтап қалды. 1805 жылы Парижге келді және 18 жасында Францияда бұрынғы швейцариялық министр М. Стэпфердің отбасына тәрбиеші болып орналасты. Біраз уақыттан кейін Жан Батист Антуан Суард басқарған "Publiciste" журналында жазуды бастады. Осылайша ол Париждің әдеби ортасына енді. 1809 жылдың қазан айында, 22 жасында Франсуа Рене де Шатобрианның "Шейіттер" роматына рецензия жазды, ол Шатобрианның мақұлдауына ие болды және мерзімді баспасөзге үлес қосуын жалғастырды. Суард арқылы ол Паулин де Мюланмен (1773 жылғы 2 қарашада туған), Суард журналына үлес қосушымен танысты. Оның жазулары ауру салдарынан тоқтап, кейін белгісіз біреу жалғастырды. Франсуа Гизот оның орнына жазғаны анықталды. 1812 жылы Мадмуазель де Мюлан Гизотқа үйленді. Ол 1827 жылы қайтыс болды. (Бір ұлы Франсуа 1819 жылы туып, 1837 жылы қайтыс болды.) 1828 жылы Гизот бірінші әйелінің қызы, сонымен қатар жазушы Элиза Диллонға үйленді. Ол 1833 жылы қайтыс болды, екі қызы – Генриетта (1829–1908), әкесімен бірге жазған және өте жақсы жазушы, Паулин (1831–1874) және ұлы Гийом (1833–1892) қалды, ол ғалым және жазушы ретінде танылды. Франсуа Гизо мен тарихшы Франсуа Мигне буржуазиялық революция тұжырымын ойлап тапты. 1837 жылғы 15 маусымда Гизот герцог де Бролье берген кеште принцесса Ливеннің жанында отырды. 20 жыл бойы Лондонда Ресей елшісі болғаннан кейін ол күйеуінен ажырасып, Парижге келді, онда 1835 жылдан бастап Гизоттың да қатысқан ықпалды салон өткізді. Ол 1837 жылы ұлының қайтысына байланысты оған көңіл жасай білді. 15 маусымнан бастап олар 5000-нан астам хат алмасып, жақын және мейірімді достық қарым-қатынас орнатты. Ол 1856 жылы Парижде қайтыс болды. Оның аристократиялық, саяси және дипломатиялық орталардағы мақсаттарын қолдау және ықпал етудегі рөлі зор болды, Англиядағы байланыстарының көптігіне және оның ағасы Ресейдегі құпия полиция бастығы және патшаның сенімді адамы болғанына байланысты. Бірінші француз империясы кезінде Гизот толығымен әдебиетпен айналысып, француз синонимдерінің жинағын (1809), көркем өнер туралы эссе (1811) және Эдвард Гиббонның "Рим империясының құлдырауы мен түсуі тарихы" еңбегін қосымша жазбалармен бірге 1812 жылы аударды. Бұл еңбектер оны Франция университетінің бас директоры Луи Марселин де Фонтанға ұсынды, ол 1812 жылы Гизотты Сорбоннадағы заманауи тарих кафедрасына таңдады. Ол сол жылдың 11 желтоқсанында алғашқы лекциясын оқыды (кейін естеліктерінде қайта басылды). Ол өз қамқоршысының кеңесіне қарамастан, құдіретті императорға дәстүрлі мақтау сөздерін айтпады, бірақ бұл бағыт 19 ғасырда Францияда тарихи зерттеулердің қайта жаңғыруының бастауын берді. Ол қазір Париж қоғамында маңызды орынға ие болды және Ройер Коллард пен либералдық партияның жетекші мүшелерімен, соның ішінде жас герцог де Бролимен достық қарым-қатынас орнатты. 1814 жылы Наполеон құлаған кезде Парижде болмағандықтан, ол бірден Ройер Коллардтың ұсынысы бойынша король Людовик XVIII үкіметінде ішкі істер министрлігінің бас хатшысы болып тағайындалды, аббат де Монтескюге бағынышты болды. Наполеон Эльбадан оралғаннан кейін ол 1815 жылғы 25 наурызда дереу отставкаға келіп, әдебиетпен айналысуына оралды.

"Гент қаласының адамы"

Жүз күндік соғыстан кейін Гентке оралған ол XVIII Людовикпен кездесіп, либералдық партия атынан либералдық саясатты ашық қабылдау ғана қалпына келтірілген монархияның тұрақтылығын қамтамасыз ете алатынын мәлімдеді. Бұл кеңес патшаның сенімді кеңесшілері тарапынан жақсы қабылданбады. Кейінірек саяси қарсыластары Гентке жасаған бұл сапарын оның патриоттық еместігімен байланыстырып сынады. Оның билік құрған кезінде оған жиі тағылған айыптаулардың бірі – «Гент адамы» деген атау болды. Алайда, бұл айыптаудың негізі жоқ сияқты. Ол құлдырап бара жатқан империяны сақтап қалуды емес, либералдық монархия құру және реакциялық ультрароялистермен күресуді мақсат тұтқан. Екінші рет монархия қалпына келтірілген кезде Гизот де Барбе Марбуа басшылығымен әділет министрлігінің бас хатшысы болып тағайындалды, бірақ 1816 жылы өзінің басшысымен бірге отставкаға шықты. 1819 жылы ол «Le Courrier français» либералдық газетінің негізін қалаушылардың бірі болды. Содан кейін 1819 жылы ішкі істер министрлігінде коммуналар мен департаменттердің бас директоры болып тағайындалды, бірақ 1820 жылы ақпанда Деказдің құлауына байланысты лауазымын жоғалтты. Осы жылдары Гизот Доктринарийлердің жетекшілерінің бірі болды. Бұл партия жарғы мен тәжге берік ұстанып, Гизот есімімен байланыстырылған (әсіресе Эмиль Фаге айтқандай) «орташа жол» саясатын қолдады – абсолютизм мен халықтық үкімет арасындағы орталық позиция. Олар бостандық пен төзімділік принциптерін ұстанып, революцияның анархиялық дәстүрлеріне қарсы күресті. Анархиялық элементтерді орта таптың сайлау құқығына негізделген және сол кездегі көрнекті жазушылар қолдаған шектеулі конституцияның күшімен бағындыруға тырысты. Олар дәуірдің демократиялық рухына, империяның әскери дәстүрлеріне, сондай-ақ патша сарайының фанатизмі мен абсолютизміне де қарсы болды. 1830 жылғы шілде революциясынан кейін Доктринарийлердің ықпалы азайды. 1820 жылы герцог де Берридің қазасы мен герцог Деказдің министрлігінің құлауынан кейін реакция күшейген кезде Гизот лауазымынан алынды, ал 1822 жылы тіпті оның лекцияларына тыйым салынды. Келесі жылдары ол Карл X үкіметіне қарсы либералдық оппозицияның жетекшілерінің бірі болды, бірақ ол әлі парламентке сайланбаған еді, бұл оның ең өнімді әдеби қызметінің кезеңі болды. 1822 жылы ол өкілдік үкімет туралы лекцияларын жариялады (Histoire des origines du gouvernement représentatif, 1821–1822, 2 том; ағылш. аудармасы, 1852); сондай-ақ саяси қылмыстар үшін өлім жазасы және бірнеше маңызды саяси памфлеттер жазды. 1822 жылдан 1830 жылға дейін ол тарихи дереккөздердің екі маңызды жинағын – 26 томдық Англия тарихының естеліктерін және 31 томдық Франция тарихының естеліктерін, Шекспирдің жаңа аудармасын және Франция тарихына арналған эсселер жинағын жариялады. Осы кезеңде жазылған оның «Англия революциясы тарихы» (Histoire de la révolution d'Angleterre depuis Charles I à Charles II, 2 том, 1826–1827; ағылш. аудармасы, 2 том, Оксфорд, 1838) еңбегін 1848 жылы Англияға жер аударылғаннан кейін аяқтады. Мартиньяк үкіметі 1828 жылы Гизотты профессорлық қызметке және мемлекеттік кеңеске қайтарды. Париж университетінде оқыған кезінде оның лекциялары оған белгілі тарихшы ретінде танымал есім алып келді. Бұл лекциялар оның «Еуропадағы өркениет тарихы» (Histoire de la civilisation en Europe, 1828; ағылш. аудармасы Уильям Хазлиттің 3 томдық, 1846) және «Франциядағы өркениет тарихы» (Histoire de la civilisation en France, 4 том, 1830) еңбектерінің негізі болды. 1830 жылдың қаңтарында ол Лизие қаласынан депутаттар палатасына сайланды және өмірінің соңына дейін осы мандатын сақтап қалды. Гизот 1830 жылдың наурыз айында депутаттар палатасында саяси еркіндікті кеңейту туралы үндеу жасады. Ұсыныс 221 дауысқа қарсы 181 дауыспен қабылданды. Карл X жауабында палатаны таратып, жаңа сайлау шақырып, ол таққа қарсы оппозицияны күшейтті. 27 шілдеде Нимнен Парижге оралғанда Карл X-тің құлауына аз уақыт қалған еді. Гизоттың достары Казимир Периер, Жак Лаффитт, Вильмен және Дюпен оны шілдедегі корольдік жарлықтарға қарсы либералдық депутаттардың наразылығын дайындауға шақырды, ал ол олармен бірге соңғы күрестің революциялық сипатын бақылауға тырысты. Жеке Гизот Франциядағы парламенттік үкімет үшін Карл X пен Принц Полиньяқтың әрекетсіздігі мен қабілетсіздігі мұрагерлік таққа үміткерді өзгертуді қажет ететініне өкініш білдірді. Бұл оқиғаның болатынына көз жеткізгеннен кейін ол Луи-Филипптің ынталы жақтасы болды. 1830 жылдың тамызында Гизот ішкі істер министрі болып тағайындалды, бірақ қарашада отставкаға шықты. Ол енді орталық либералдардың қатарына қосылды және келесі он сегіз жыл бойы демократияның қатал қарсыласы, «шектеулі буржуазиямен шектелген монархияның» тұрақты жақтасы болды.

Король Людовик Филипптің министрі

1831 жылы Казимир Периер күшті және жинақы әкімшілік құрды, ол 1832 жылдың мамырында оның қайтысымен аяқталды; сол жылдың жазында Парижде республикалық көтеріліс болды, ал 1832 жылдың 11 қазанында ғана тұрақты үкімет құрылды, онда маршал Соулт бірінші министр, Виктор, 3-ші герцог де Бройль – сыртқы істер министрі, Адольф Тьерс – ішкі істер министрі, ал Гизо – халыққа білім беру министрі болды. Алайда Гизо либералдық партияның прогрессивті мүшелері арасында танымал емес еді. Ол өмірі бойында танымал болған жоқ. Дегенмен, оның зор қабілеттері еліне осы лауазымда – екінші деңгейдегі, бірақ маңызды халыққа білім беру министрлігінде қызмет еткен кездегіден гөрі ешқашан көбірек пайда келтірген емес. Оған жүктелген міндеттер оның әдеби талғамына толыққандай сай келіп, ол олармен байланысты мәселелерді жақсы білді. Ол ең алдымен Францияда бастауыш білім беруді құру және ұйымдастыру жөніндегі 1833 жылғы 28 маусымдағы заңды қабылдауға күш салды. Гизо Наполеон жойған Франция институтының Моральдық және саяси ғылымдар академиясын қайта жаңғыртты. Бұл білімді ұйымның ескі мүшелері – Талейран, Сиес, Родерер және Лаканал – қайтадан өз орындарына оралды, ал саяси және әлеуметтік ғылымның маңызды мәселелерін еркін талқылау үшін сайлау арқылы көптеген жаңа белгілі тұлғалар қосылды. Франция тарихы қоғамы тарихи еңбектерді жариялау үшін құрылды және мемлекеттік қаражат есебінен орта ғасырлық жылнамалар мен дипломатиялық құжаттарды кең көлемде жариялау жобасы қолға алынды. 1839 жылы Луи Матье Моле аралық үкімет құрғаннан кейін шілде монархиясына қауіп төнді. Гизо, сол орталық және солшылдардың басшылары Тьер мен Одилон Барро Молені тоқтату үшін бірлесіп жұмыс істеді. Жеңіс принциптерді құрбан ету арқасында жемісті болды, ал Гизоның үкіметке жасаған шабуылы дағдарыс пен республикалық көтеріліске әкелді. Бұл одақтың үш көшбасшысының ешқайсысы министрлік лауазымға тағайындалмады, ал Гизо Лондондағы елші лауазымын қабылдауға келісіп, оны бір уақытқа парламенттік күрестен шығарды. Бұл 1840 жылдың көктемінде болды, ал Тьер одан кейін көп ұзамай сыртқы істер министрлігіне өтті. Гизоны Виктория патшайымы мен лондондық қоғам құрметпен қарсы алды. Оның әдеби еңбектері жоғары бағаланды, ол екі елдің одақтастығы мен бейбітшілік ісіне шын жүректен берілді. Ол сондай-ақ Тьердің талабы бойынша Наполеонның күлін Францияға қайтаруды қамтамасыз етті. Өзінің айтуынша, ол Англияға жат және дипломатияда жаңа болды; Франция үкіметі Еуропаның біртұтас саясатынан бөлінген Сирия соғысы мәселесі, және мүмкін, елші мен сыртқы істер министрі арасындағы толық сенімнің болмауы оны қиын және тіпті жалған жағдайға түсірді. Оның Тьерге жіберген ескертулеріне сенілмеді. 15 шілдедегі келісім оның білуіне дейін қол қойылды және оның кеңесіне қарсы орындалды. Бірнеше апта бойы Еуропа соғысқа қадам тастағандай болды, патша Тьердің әскери дайындықтарына келісім бермей, дағдарысты аяқтады және Гизоны Лондоннан шақырып, министрлікті құруға және оның Ұлылығы "анархияға қарсы табанды күрес" деп атаған ісіне көмектесуге шақырды.

Екінші Соулт үкіметі

Осылайша, қараңғы және қолайсыз жағдайларда, 1840 жылдың 29 қазанында, маңызды әкімшілік басталды, онда Гизот шамамен сегіз жыл бойы басшылықты ұстады. Ол өзі сыртқы істер министрі қызметін қабылдап, маршал Сульттің отставкасынан кейін премьер-министр болды. Оның басты мақсаты – Еуропаның басқа державаларымен бейбітшілікті сақтап, достық қарым-қатынастарды қалпына келтіру болды. Оның жетістігі умеренде либералдық партияның бірігуіне және күшін арттыруына мүмкіндік берді, олар енді өздерінің алдында ұлы көшбасшы бар деп сенді. Гизот сыртқы істер министрі қызметін атқарган кезде ол және сэр Роберт Пилдің сыртқы істер хатшысы лорд Абердин жақсы қарым-қатынас жасады, осылайша Франция мен Ұлыбританияның сердектік келісімін қамтамасыз етті. Келісімнің бір бөлігі Гизоттың Наполеонның күлін Сент-Еленадан француз үкіметіне беруді қамтамасыз еткен кезде қалыптасты. Франциядағы оппозиция Гизоттың сыртқы саясатын Англияға мойынсұнушылық деп айыптады. Ол: «Сендер қаншама қараласаңдар да, менің жек көруіме жете алмайсыңдар!» (Vous n'arriverez jamais à la hauteur de mon dédain!) деп жауап берді. 1845 жылы британдық және француздық әскерлер алғаш рет Рио-де-ла-Платаны блокадалау кезінде бірігіп шайқасты. 1846 жылы Пил үкіметінің құлауы осы тығыз қарым-қатынастарды өзгертті, ал Палмерстонның сыртқы істер министрлігіне оралуы Гизотты британдық кабинеттің қайтадан ыстық бәсекелестігіне ұшырағанына сендірді. Екі сарайдың арасында жас испан патшайымының болашақ некесіне қатысты достық түсінік орнатылған еді. Лорд Палмерстонның тілі мен сэр Генри Булвердің (кейін Лорд Даллинг) Мадридтегі әрекеттері Гизотты осы түсініктің бұзылғанына сендірді, бұл Гизоттың Ұлыбританияның Испания тағына Кобургты отырғызуға ниеттенгеніне сенгеннен кейін испан некелеріне қатысты дауға себеп болды. Мұндай интригаларға қарсы тұруды шешкен Гизот пен король қарсы интригаға батылды, бұл олардың Ұлыбританияға бұрынғы міндеттемелеріне қайшы келді және Испания патшайымының бақытына қауіпті болды. Олардың ықпалымен ол Бурбон үйінің қарапайым өкілімен үйленді, ал оның қарындасы француз королінің кіші ұлына тұрмысқа шықты, бұл Луи Филипптің уәделерін тікелей бұзды. Бұл мәміле сол кезде Франция саясатының жеңісі деп жарияланса да, шындығында монарх үшін де, министр үшін де зиянды болды. Бұл құпиялылық пен зорлық-зомбылықпен жүзеге асырылды. Оны айла-шарғылармен қорғады. Оның тікелей салдары – англо-француздық одақтың бұзылуы және Гизоттың Меттерних пен Солтүстік сарайлардың реакциялық саясатына жақындауы болды. Премьер-министр ретінде Гизоттың бірінші мақсаты – бұрынғы келіспеушіліктер мен министрлік өзгерістерден бөлініп қалған умеренде либералдық партияны біріктіру және тәртіпке келтіру болды. Ол парламенттік көшбасшы ретінде өзінің батылдығы мен шешендігімен және Францияның үстем министрге берген барлық ықпал ету құралдарын пайдалану арқылы мұнда толығымен сәтті болды. Гизоттың өзінің мінез-құлқының тазалығына және мүддесін ойламауына ешкім күмән келтірмеді. Ол ақшаны жек көреді, қарапайым өмір сүрді және қайтыс болды, және ол француз ұлтында ақша табудың қызуын ынталандырса да, оның әдеттері бастапқы қарапайымдылығын сақтап қалды. Бірақ ол өзінен ада болған төменгі құмарлықтарды басқаларда пайдаланудан бас тартпады. Оның кейбір құралдары нашар болды, ол оларды олардың табиғатына сәйкес нашарлықпен күресу үшін қолданды. 1846 жылы оппозиция үкіметті сайлаушылардың дауысын сатып алуда айыптады. Гизот жемқорлықтың орын алғанын мойындады, бірақ үкімет оны тоқтата алмады. Сайлауға қатыса алмағандар сыбайлас жемқорлықтың орын алғанын асыра көрсетіп, олардың сайлау құқығын кеңейту қажеттігін көрсетуге тырысты. Гизот сайлау құқығын кеңейту талабын қанағаттандыруда мүлдем сәтсіз болды. Кейбір ғалымдар сыбайлас жемқорлық, әрине, болғанмен, Депутаттар палатасының дауыс беру нәтижелеріне үлкен әсер етпегенін атап өтеді. Гизоттың сөйлеу шеберлігі – тікелей және анық стильде сөйлеу қабілеті болды. Ол, негізінен, қарсылыққа қарағанда қорғауда күшті министрлік спикері болды. Ол парламенттік тактиканы және дебаттардағы кенеттен болатын өзгерістерді және қозғалыстарды, бұл кейде шайқаста сияқты күннің бағытын өзгертетін шеберлікке де ие болды. Оның өзіне және палатаның көпшілігіне деген сенімділігі шексіз болды, ол өзінің еркіне сай қалыптастырды, және ұзақ табыс пен билік әдеті оны Франция сияқты елде шағын сайлау округімен сайланған халық бар екенін ұмытуға мәжбүр етті, оған министр мен корольдің өзі жауапты болды. Гизоттың саясатқа қарайтын көзқарасы тарихи және философиялық болды. Оның талғамдары мен білімі оған әкімшілік басқарудың практикалық мәселелерін түсінуге көмектеспеді. Ол қаржы туралы ештеңе білмейтін, сауда мен коммерция оған жат, әскери және теңіз істерімен таныс емес еді, ол осы мәселелердің барлығын өзінің достары арқылы, Пьер Сильвен Дюмон (1797–1870), Шарль Мари Таннеги, граф Дюшатель (1803–1867) немесе маршал Бюжо арқылы шешті. Нәтижесінде оның басқаруымен көптеген практикалық жақсарту шаралары қабылданбады. Үкімет парламенттік реформа талабына да құлақ қоймады. Бұл мәселеде корольдің көзқарастары еңбек етілмейтін болды, ал оның министрлері оларға мойынсұнуға әлсіздік танытты. 200 000 азаматқа сайлау құқығын шектеу және жартысы жұмыс істейтін палатаны сайлау жүйесін қорғау мүмкін емес еді. Францияда жерге иелік етуге сайлау құқығын байланыстыру арқылы умеренде либералдық партияны күшейту оңай болған, бірақ үкімет оппозицияның умеренде талаптарына толық қарсылық көрсетті. Ескертулер мен ескертулер достары мен жаулары тарапынан бекер берілді, және олар өздерінің қаупін сезінбей, оларға ұшыраған сәтке дейін сезбеді.

1848 жылғы төңкеріс

1848 жылғы 23 ақпанның түстен кейін король Людовик Филипп Гизотты сол кезде отырған палатадан шақыртып алып, оған сайлау реформасы үшін өткізілген банкеттер кезінде Париждегі және елдің басқа жерлеріндегі ахуалды, сондай-ақ патша отбасындағы алаңдаушылықты және пікірлердің қақтығысын ескере отырып, Гизотты өзінің премьер-министрі ретінде сақтап қалуға күмәнданатынын жеткізді. Гизот дереу отставкаға келіп, палатаға оралып, әкімшіліктің аяқталғанын және король Луи Матье Молені шақырғанын хабарлады. Моле үкімет құруға тырысып, сәтсіз аяқтады. Түн ортасы мен таңғы сағат бір арасында, әдеттегідей демалуға ерте кеткен Гизот қайтадан Тюильриге шақырылды. Король оның кеңесін сұрады. "Біз енді Сіздің Шаңырағыңыздың министрлері емеспіз", - деді Гизот; "қадамды қалай қою керектігін шешу олардың міндеті. Бірақ бір нәрсе анық: бұл көшедегі тәртіпсіздік тоқтатылуы керек; баррикадалар алынуы керек; осы мақсатта, менің пікірімше, маршал Бугеоға толық өкілеттік беріліп, қажетті әскери шараларды қабылдауға бұйрық берілуі керек. Сіздің Шаңырағыңыздың қазіргі уақытта министрлері болмағандықтан, мен осындай бұйрықты дайындауға және растауға дайынмын". Маршал, сол жерде болған, міндетті қабылдап, "Мен ешқашан жеңілген емеспін, және ертең де жеңілмеймін. Баррикадалар таң атқанға дейін алынады", - деді. Адольф Тьер мен Барро әскерді қайтару туралы шешім қабылдады. Гизот бірнеше күн бойы Парижде, өзімен достық қарым-қатынаста болған қарапайым миниатюра суретшісінің үйінде қауіпсіз баспана тапты. Біраз уақыттан соң ол Бельгия шекарасын өтіп, Лондонға қашып кетті, ол 3 наурызда жетті. Оның анасы мен қыздары одан бұрын келген, ол Пелхэм Кресент, Бромптон жеріндегі қарапайым үйге орналасты. Англия қоғамы, оның соңғы саясатының көп бөлігін мақұлдамаса да, құлаған мемлекет қайраткерін 1840 жылы корольдің елшісіне көрсеткендей құрметпен қарсы алды. Оксфордта профессорлық қызмет туралы сөз болды, бірақ ол одан бас тартты. Ол Англияда шамамен бір жыл тұрып, тарихқа қайта оралды. 1850 жылы Парижде Гизот ағылшын революциясы туралы тағы екі том жариялады – «Англия революциясы неге сәтті болды?» және «Англия революциясы тарихы туралы сөздер». 1850 жылғы ақпанда Карл Маркс пен Фридрих Энгельс осы екі томдық тарихқа сынды пікір білдірді.

Кейінгі өмірі

Франция премьер-министрі қызметінен кеткен соң, ол саясаттан қол үзді. Өзі мен қоғамдық өмір арасындағы байланыс мәңгілікке үзілгенін білді және оны қайта жаңартуға ешқандай тырысқан жоқ. Жылдың көп бөлігін ол Нормандиядағы Лизие қаласына жақын, бірінші революция кезінде сатылған Вал Ричердегі, бұрынғы цистерциандық монастырында өткізді. Оның екі қызы Амстердамның аристократтық Де Витт отбасының екі ұрпағына үйленді, оларды бұрынғы Ұлы зейнеткер Йохан де Витттің танымал Дордрехт отбасымен шатастырмау керек. Екеуі де Францияның гугеноттарына дін және мінез-құлық жағынан жақын болғандықтан, олардың үйінде тұрды. Оның бір күйеу баласы осы шаруашылықты басқарды. Гизот өзінің соңғы жылдарын әдеби еңбекке толассыз күш салып жұмсады, бұл оның негізгі күнкөріс көзі болды. 1854 жылы Гизот «Англия республикасы және Кромвель тарихы» (2 том, 1854) еңбегін, содан кейін «Кромвельдің протектораты және Стюарттардың қайта орнату тарихы» (2 том, 1856) еңбегін жариялады. Ол сондай-ақ Пил туралы эссе жариялады, ал 1858–1868 жылдар аралығында дін туралы көптеген эсселердің арасында тоғыз томдық «Mémoires pour servir à l'histoire de mon temps» атты кең көлемді еңбегі жарық көрді. Оның сөздері 1863 жылы «Францияның парламенттік тарихы» (5 том, 1863) жинағына енгізілді. Парламенттік сөздер жинағы, 1863). Немерелері өскен кезде, ол оларға француз тарихын оқытуды бастады. Осы сабақтардың нәтижесінде оның соңғы еңбегі – «Менің кішкентай немерелерім үшін Франция тарихы» жарық көрді. Тарих 1789 жылға дейін баяндалды, ал оның қызы Мадам Гизот де Витт оның әкесінің жазбаларынан 1870 жылға дейін жалғастырды.

Білімді қоғамдар

Екінші империя кезінде де өз тәуелсіздігін сақтап қалған екі институт: Франция институты және протестант консисториясы. Гизот осы екі институттың да жұмысына соңына дейін белсенді қатысты. Ол Франция институтының құрамындағы бес академияның үшiне мүше болды. Адеп және саяси ғылымдар академиясы оның арқасында қайта құрылды, ал ол 1832 жылы оның алғашқы мүшелерінің бірі атанды. 1833 жылы Жазулар және әдебиет академиясы оны Дасьердің орнына сайлады. 1836 жылы ол елдің ең жоғары әдеби наградасы – Француз академиясының мүшесі болып сайланды. Осы ғылыми институттарда Гизот шамамен қырық жыл бойы қызығушылық танытып, зор ықпал етті. Ол олардың тәуелсіздігін қорғауға белсенді түрде атсалысты. Жаңа кандидаттарды іріктеуде оның пікірі ең бағалы болды; француз жазушыларының жас буыны одан үміт күткен, ал оның басты мақсаты – әдебиет саласының беделін және тазалығын сақтау болды. 1842 жылы ол Швеция Корольдік Ғылым академиясының шетелдік мүшесі, ал 1855 жылы Америка өнер және ғылым академиясының құрметті шетелдік мүшесі болып сайланды.

Протестанттық консистория

Гизот Париждегі протестант шіркеуінің консисториясында да сондай ықпалға ие болды. Оның ерте білімі мен өмір тәжірибесі діни сезімдерін нығайтуға бірлесіп жұмыс істеді. Ол өмірінің соңына дейін аянның шындығына берік сеніп, "Христиан діні туралы толғаулар" атты еңбегінің бірі соңғы туындыларының бірі болды. Бірақ ол әкелерінің дініне қатаң ұстанып, оны құртумен қауіптендірген дәуірдің рационалистік тенденцияларымен күрессе де, кальвинистік нанымның төзімсіздігі мен қаталдығының ең аз белгісін де көрсетпеді. Ол Рим шіркеуіндегі көптеген отандастарының сенімін құрметтеді, ал ұлы католик шіркеу басшылары Боссуэ мен Бурдалудің жазбалары оған өзінің сенімімен бірдей таныс және жақын болды және оларды отбасылық құлшылықтың күнделікті практикасында жиі пайдаланды.

Өлім және мұра

1874 жылдың жазына дейін Гизоттың зиялы қабілеті мен белсенділігі сақталды. Ол тыныш қайтыс болды және өлім төсегінде Пьер Корнельдің өлеңдерін және Киелі кітаптан аяттарды оқыған дегенді айтады. 1820 жылдары Гизот еуропалық либералдық зиялы қауымның сүйікті тұлғаларының бірі болды. Оның "Еуропадағы өркениеттің жалпы тарихы" (1828) және "Франциядағы өркениет тарихы" (1830) сияқты тарихи еңбектері Джон Стюарт Милл ("Мен адамдарға Гизоттың ұлы ойшыл және жазушы екенін қайта-қайта жеткіздім"), Иоганн Вольфганг фон Гете ("Гизот – менің руыммен жақын адам. Ол терең біліммен, нұрлы либерализммен үйлесім таба білді"), Шарль Сент-Бёв ("осы таңғажайып адам туралы көп айтуға болады") және Алексис де Токвиль сияқты ойшылдардың жоғары бағасына ие болды. 1840 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Гизоттың жалпыға бірдей сайлау құқығына қатысты нық қарсылығы оның сыншыларын консервативті, тіпті реакциялық деп санауға әкелді. Дегенмен, Гизотты абсолютизмге және демократияның артық өршуіне қарсы парламенттік үкіметті қорғаған орталық саясаттың (juste milieu) жақтаушысы деп сипаттау дәлірек болар. Оның ақыл-ойдың басымдығы туралы доктринасы – егемендікті бөліп, шектеудің либералдық стратегиясы ретінде, сондай-ақ 1814 жылғы Хартияның конституциялық жемістерін бекіту мақсатымен жасалған. Оның идеялары Еуропадағы келесі либералдық реформаторларға, мысалы, Венгриядағы Йозеф Эотвосқа, Нидерландыдағы Йохан Рудольф Торбеккеге және Испаниядағы Хосе Ортега-и-Гассетке әсер етті. Морис Гизот, М. Гизоттың зейнеткерлік жылдары (1901). Гизотқа арналған кітаптар мен мақалалардың толық тізімі үшін HP Thième, 1800–1906 жылдардағы француз әдебиетінің библиографиялық көрсеткіші (с. с. Гизот, Париж, 1907) қараңыз. Оның бірінші әйелі туралы мәліметтер үшін Шарль Огюстен Сент-Бёвтың "Әйелдер портреттері" (1884) және Ch. de Rémusat-тың "Әдеби сын және зерттеулер" (2-том, 1847) еңбектерін қараңыз.