Кіріспе

Француз Гвианасындағы француз және еуропалық ғарыш айлағы – Гвиана ғарыш орталығы (; CSG), сонымен қатар Еуропаның ғарыш айлағы деп аталады, Оңтүстік Америкадағы Францияның Француз Гвианасы аумағындағы Куру қаласының солтүстік-батысында орналасқан. Куру экватордан шамамен 5° солтүстік ендікте орналасқан. 1968 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан бұл орын, экваторға жақын орналасуы және шығысында ашық теңіздің болуы себепті ғарыш айлағы үшін өте қолайлы. Еуропалық ғарыш агенттігі (ESA), Еуропалық одақтың ғарыш бағдарламасы агенттігі (EUSPA), Францияның ғарыш агенттігі CNES (Ұлттық ғарыш зерттеулері орталығы), Әзірбайжан Республикасының ғарыш агенттігі (Azercosmos) және Arianespace коммерциялық компаниясы Курудан ұшыру операцияларын жүргізеді. ЕКА бұл айлақты Халықаралық ғарыш станциясына Автоматтандырылған тасымалдау көлігі арқылы жабдықтарды жеткізу үшін пайдаланған.

Тарих

1964 жылы Гвиана Францияның ғарыш айлағы ретінде таңдалды. 1975 жылы Франция Куруды Еуропалық ғарыш агенттігімен (ЕКА) бөлісуді ұсынды, қазіргі таңда ЕКА Гвиана ғарыш орталығының бюджетінің үштен екі бөлігін жабады. Коммерциялық ұшыруларды еуропалық емес компаниялар да сатып алады. ЕКА ғарыш айлағының жылдық бюджетінің үштен екі бөлігін төлейді және сонымен қатар Ariane ұшыру құралдарын дамыту барысында жасалған жаңартуларға қаржы жұмсады. 2017 жылдың 4 сәуірінде орталық Француз Гвианасындағы 2017 жылғы әлеуметтік толқулар кезінде 30 кәсіподақ пен жергілікті халықтардың көшбасшылары тарапынан басылып алынды, бірақ 2017 жылдың 24 сәуірінде қайтадан бақылауға алынды.

Мекемелер

Ғарыш орталығының орналасуы әртүрлі факторларға сәйкес таңдалды. Бұл ғарыш айлағының басты артықшылықтарының бірі – экваторға жақын орналасқандығы. Бұл экваторға жақын және геостационарлық орбитаға ғарыш кемесін жоғары ендіктегі ғарыш айлақтарынан ұшырумен салыстырғанда тиімдірек етеді, себебі айтарлықтай аз энергия жұмсалады. Сонымен қатар, орталықтың шығыс жақта ашық теңізге жақын орналасуы зымыран сатыларының және ұшыру кезіндегі апаттардан қалған қалдықтардың адамдар тұратын елді мекендерге немесе олардың жанына құлау қаупін азайтады, бұл ғарышқа ұшу кезіндегі қауіпсіздікті арттырады. Зымырандар әдетте Жердің айналымын және оның бұрыштық импульсін пайдалану үшін шығысқа қарай ұшырылады. Гвиана ғарыш орталығының экваторға жақын орналасуы төмен еңістікке немесе геостационарлық Жер орбитасына ұшыруға қолайлы, себебі ракеталарды 6 градусқа дейін еңістікпен орбитаға шығаруға болады. Ал, 28,5 градус ендікте орналасқан Кейп-Канаверал ғарыш күштері станциясынан ұшырылған ракетаны тек 28,5 градус еңістікпен ұшыруға болады, бұл еңістікті өзгерту үшін көп мөлшерде отын қажет етеді. Гвиана ғарыш орталығының орналасуы төмен еңістікке немесе геостационарлық Жер орбитасына ғарыш кемесін ұшыру үшін артықшылықтар ұсынады. Протон және Ариан 5 зымырандары сияқты, басқа ғарыш айлақтарында спутникті геостационарлық орбитаға (GTO) орналастыру үшін қолданылатын ұқсас өлшемдегі ракеталар, Жердің төменгі орбитасына (LEO) да ұқсас жүк жібере алады. Мысалы, Ресейдің жоғары ендіктерінен ұшырылған Протон ракетасы GTO-ға бар болғаны 6270 кг жүк жібере алады, ал Курудан ұшырылған Ариан 5 ракетасы GTO-ға 10000 кг-нан астам жүк жібере алады.

BEC/ELA-1/ELV

Бастапқыда 1960 жылдары Base Équatoriale du CECLES (Еуропалық ұшыру машиналарын дамыту ұйымы) деген атпен салынған, бұл ұшыру алаңы Europa II ұшыру құралы үшін жобаланған. 1971 жылы осы алаңнан бір Europa II ұшырылды, бірақ бағдарлама тоқтатылуына себеп болған бағыттау мәселесінен ұшыру сәтсіз аяқталды. Гианадағы алаң бұзылып, кейіннен ELA (Ensemble de Lancement Ariane) ретінде Ariane үшін алғашқы ұшыру кешені ретінде қайта салынды. Кейіннен ELA 1 деп аталып, 1989 жылы қолданыстан шығарылғанға дейін Ariane 1, Ariane 2 және 3 ұшыруларында пайдаланылды. 2001 жылдың қараша айында Vega зымыраны үшін қайта жаңартылып, ELV (Ensemble de Lancement Vega) деп қайта аталды. Алғашқы ұшыру 2012 жылдың 13 ақпанында өтті.

ELA-2

1986 жылы салынған ELA 2 (Ensemble de Lancement Ariane 2) ұшыру алаңы 1988 жылдан 2003 жылға дейін Ariane 4 зымырандарын ұшыруға пайдаланылды. 1988 жылға дейін, Ariane 4 үшін арнайы салынған болғанымен, бұл алаңда Ariane 2 және екі Ariane 3 зымырандары ұшырылған. Алаң екі бөліктен тұрды: зымыранды дайындау аймағы мен ұшыру алаңы, олар бір километрге бөлінген. Бұл бір зымыран дайындау аймағында құрастырылып жатқанда, екіншісін ұшыруға мүмкіндік берді. Ұшыру алаңындағы жылжымалы сервистік мұнара, зымыранның жүк бөлімін орнату және соңғы дайындықтарды жүргізу үшін қорғалған ортаны қамтамасыз етті. Ariane 4 зымыраны Ariane 5 зымыранымен алмастыруға байланысты, 2011 жылдың қыркүйегінде алаңның сервистік мұнарасы жарылғыш заттарды қолдану арқылы бұзылды.

ELA-3

ELA 3 (Ensemble de Lancement Ariane 3) 1996 жылдан бері Ariane 5 зымырандарын ұшырып, белсенді жұмыс істеп келеді. Бұл құрылыс орналасқан және ауданы құрайды.

ELA-4

ELA4 Рош-Кристин алаңында, Route de l'Espace бойында, ELA 3 және ELS ұшыру қондырғыларының арасында орналасқан. CNES жаңа ұшыру алаңын қоса, Ariane 6 жер сегменттерін салуға жауапты болды. 150 гектарлық ұшыру алаңындағы жер жұмыстары 2015 жылдың маусым айының соңында басталып, 2016 жылдың басында аяқталды. Ұшыру алаңын, сұйық оттегі және сутегі резервуарларын, сондай-ақ құрастыру ғимаратын орналастыру үшін төрт платформа тегістелді. Жалын шөгіндісі және басқа ғимараттардағы азаматтық инженерлік жұмыстар 2016 жылдың жазында басталып, 2019 жылы аяқталды. Жаңа ұшыру қондырғысы 2021 жылдың 28 қыркүйегінде пайдалануға берілді, ал Ariane 6-ның алғашқы ұшуы 2024 жылға жоспарланған.

ELS / Союз CSG-де

ЕКА ELS (Ensemble de Lancement Soyouz) ны Ресейдің Союз-2 зымыраларын ұшыру үшін салған. ELS-тен алғашқы "Союз" ұшырылымы бірнеше рет кейінге жылдырылды, бірақ 2011 жылдың 21 қазанында сәтті ұшырылды. ELS Синнамари коммунасының аумағында, Куру портынан орналасқан. Ол "Ариан-5" ұшыру алақанынан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Ресей-Еуропалық бірлескен кәсіпорнының шарттарына сәйкес, ЕКА өзінің ұшыру құралдары паркін "Союз" зымырандарымен толықтырады – оларды ЕКА немесе коммерциялық жүктерді ұшыру үшін пайдаланады, ал ресейліктер өз жүктерін ұшыру үшін "Союз" зымырандарын пайдаланып Кору ғарыш айлағына қол жеткізеді. Ресей Байқоңыр ғарыш айлағынан өзге Гвиана ғарыш орталығын да пайдаланады. Гвиананың экваторға жақын орналасқандығының артығынша пайдасы – жүк көтеру қабілетінің едәуір артуы. Байқоңырдан геостационарлық орбитаға 1,7 тонна жүк көтеретін "Союз" зымыраны Гвианадан ұшқанда 2,8 тоннаға дейін жүк көтеру мүмкіндігіне ие болады. ELS жобасын Arianespace, ЕКА және Еуропалық Одақ бірлесіп қаржыландырады, ал CNES бас мердігер болып табылады. Жобаның жалпы құны шамамен 320 миллион еуроны құрайды, оның 120 миллион еуросы "Союз" зымырасын жаңғыртуға бөлінеді. Ұшыру алаңының құрылысының ресми ашылуы 2007 жылдың 27 ақпанында өтті. 2010 жылдың 13 қыркүйегінде Spaceflight Now хабарлағандай, жылжымалы мұнараның құрылысындағы бірнеше кешігулерге қарамастан, ұшыру алаңы аяқталды және "Союздың" алғашқы ұшуы 2011 жылдың басында күтілуде. 2010 жылдың қазанына дейін 18 ұшыру шартына қол қойылды. Arianespace ресейлік өнеркәсіптен 24 зымыранды тапсырыс берді. 2011 жылдың 21 қазанында екі Galileo IOV 1 және IOV 2 спутнигі "Soyuz ST" зымырасымен "Француз Гвианасындағы Еуропаның ғарыш айлағынан ұшырылған алғашқы ресейлік "Союз" құралы" арқылы ұшырылды. 2022 жылдың 26 ақпанында Роскосмос Ресей-Украина соғысы кезіндегі халықаралық санкцияларға жауап ретінде ELS-тегі операцияларды тоқтататынын мәлімдеді. Arianespace компаниясының бас директоры Стефан Исраэльдің сөзіне сүйенсек, "Гвиана ғарыш орталығынан "Союз" ұшырулары енді болмайды".

Соңғы құрастыру ғимараты

Астриум әрбір Ariane 5 зымыранын Ұшыру интеграциясы ғимаратында жинайды. Содан кейін Arianespace компаниясы пайдалы жүк интеграциясын жүргізу үшін зымыранды Соңғы құрастыру ғимаратына жеткізеді. Соңғы құрастыру ғимараты ELA 3 ұшыру аймағынан орналасқан. Жылдамдықты ұшыру платформасы Ariane 5 зымыранымен бірге шамамен бір сағатта саяхатын аяқтайды. Одан кейін ол ұшыру платформасының оттық каналдарының үстінде бекітіледі.

Ұшыру қауіпсіздігі

Өрт қауіпсіздігін Париж өрт сөндіру бригадасының бөлімі, Франция армиясының бір бөлігі қамтамасыз етеді. Базаның айналасындағы қауіпсіздікті Франция жандармериясы күштері қамтамасыз етеді, оларға Франция шетел легионының 3-ші шетелдік жаяу әскер полкі көмектеседі. Ұшыру уақыттары алдында және кезінде CSG нысанының қауіпсіздігі адамдарға және ұшақтарға қарсы шаралармен күшейтіледі, олардың нақты құрамы Франция әскерилерімен құпия сақталады. Ұшыру кешеніне кіретін барлық адамдар нысанға кіруге рұқсаттарын тексеруден өтеді. Гвиана ғарыш орталығы (CNES деректері бойынша) Îles du Salut аралдарын да қамтиды, бұл бұрынғы жазалау ошағы, соның ішінде танымал Devil's Island. Қазір туристік орын болған аралдар геосинхронды орбитаға ұшыру жолында орналасқан және ұшыру кезінде эвакуациялануы тиіс.

Алғашқы іске қосулар

10 наурыз 1970 – Алғашқы Diamant B DIAL/MIKA және DIAL/WIKA спутниктерін ұшырды. DIAL/MIKA ұшырылған кезде істен шықты, бірақ 111 кг жалпы массамен орбитаға шықты. DIAL/WIKA ұшырылғаннан кейін шамамен екі ай бойы деректер берді.

Соңғы шығарылғандар

2011 жылдың 21 мамыры – 04:38 (GMT+08:00) Ariane 5 ECA зымыран тасығышы ST 2 спутнигін ұшырды, ол Singtel-дің 1998 жылы ұшырылған алғашқы спутнигі ST 1-ден екі есе қуатты. Бұл спутник ST 1-ге қарағанда 20 пайызға артық транспондерлік сыйымдылықты және кеңірек қамту аймағын қамтамасыз етеді, Орта Шығыс, Орталық Азия, Үнді субконтиненті және Оңтүстік-Шығыс Азия аймақтарын C және Ku жолақтарымен қамтиды. 2011 жылдың 21 қазаны – екі Galileo спутнигін тасымалдайтын Soyuz 2 зымыраны ұшырылды. Бұл Гайана ғарыш орталығында Soyuz зымырасының алғашқы ұшырылуы болды. 17 желтоқсан 2011 – француз ғарыш агенттігінің Pleiades 1 Жерді бейнелейтін спутнигі, төрт ELISA электрондық барлау спутнигі және Чили әскерилері үшін SSOT қашықтан зондтау спутнигін тасымалдайтын Soyuz ұшырылды. Бұл Гвиана ғарыш орталығындағы Soyuz-дың екінші ұшырылуы. 13 ақпан 2012 – Италияда жасалған Vega өз алғашқы сапарында UTC сағат 10:00-де ұшып кетті. Зымыран орбитаға тоғыз спутник шығарды: екі итальяндық және жеті пико спутник. 5 шілде 2012 – адамсыз Ariane 5 зымыраны американдық байланыс спутнигі мен еуропалық ауа райын бақылайтын ғарыш кемесін орбитаға жіберді. Ұшыру UTC сағат 21:36-да болды. 30 тамыз 2013 – Үндістанның ғарыш зерттеулер ұйымы (ISRO) GSAT 7 жолсерігін ұшырды. Бұл Ariane 5 зымыранымен ESA-дан ұшырылған 17-ші үнді спутнигі. 16 қазан 2014 – ARSAT 1 байланыс спутнигін орбитаға шығарған Ariane 5 зымыран тасығышы. Бұл Латын Америкасы елдері арасында Аргентинаның алғашқы геостационарлық спутнигі және Америка құлғысының екінші спутнигі (АҚШ-тан кейін). 30 қыркүйек 2015 – ARSAT 2 байланыс спутнигін орбитаға шығарған Ariane 5 зымыран тасығышы, екі жылдың ішінде Аргентинаның екінші геостационарлық спутнигі. 1 қазан 2015 – Sky Muster (NBN Co 1A) – Ariane 5 ECA зымыран тасығышымен ұшырылған байланыс спутнигі. Sky Muster – NBN бағдарламасы арқылы Австралияның интернетін жақсартуға бағытталған операцияның алғашқы спутнигі. 6 қазан 2016 – Sky Muster II (NBN Co 1B) – Ariane 5 ECA зымыран тасығышымен ұшырылған байланыс спутнигі. Sky Muster II – Австралияның интернетін жақсартуға бағытталған операцияның екінші спутнигі. 28 қаңтар 2017 – Hispasat 36W 1 геостационарлық байланыс спутнигін орбитаға шығарған Soyuz 2 STB зымыраны. Бұл ESA-ның "Small GEO" класындағы спутниктердің біріншісі. 14 ақпан 2017 – Sky Brasil 1 (Intelsat 32e) және Telekom 3S коммерциялық байланыс спутниктерін геостационарлық орбитаға шығарған Ariane 5 зымыран тасығышы. 25 қаңтар 2018 – Ariane 5 VA241 рейсі кезінде Ariane 5 зымыран тасығышының ішінара сәтсіздікке ұшырауы. 19 қазан 2018 – Ariane 5 Меркурий планетасына Еуропалық-жапондық BepiColombo миссиясын ұшырды. 5 ақпан 2019 – Ariane 5 саудтық геостационарлық спутнигі SGS 1 (SaudiGeosat 1/HellasSat 4 деп те аталады) ұшырды. 11 шілде 2019 – Vega Біріккен Араб Әмірліктерінің Қарулы Күштері үшін Falcon Eye 1 спутнигін ұшыруда сәтсіздікке ұшырады. 15 тамыз 2020 – Ariane 5 MEV 2, BSAT 4b және Galaxy 30 спутниктерін ұшырды. 17 қараша 2020 – Vega TARANIS және SEOSat Ingenio спутниктерін ұшыратуда сәтсіздікке ұшырады. 25 желтоқсан 2021 – Ariane 5 Джеймс Уэбб ғарыш телескобын ұшырды. 13 желтоқсан 2022 – Ariane 5 үшінші буын Meteosat спутнигінің біріншісін – Meteosat MTG I1 ұшырды. 21 желтоқсан 2022 – Vega C Airbus Defence and Space компаниясының екі Pléiades Neo спутнигін ұшыруда сәтсіздікке ұшырады. 14 сәуір 2023 – Ariane 5 JUICE ғарыш зондын 8 жылдық Юпитерге сапарға шығарды, онда Ай, Жер және Венерада төрт гравитациялық маневрлер жасалады, содан кейін Юпитердің Галилейлік үш серігі – Ганимед, Каллисто және Европа зерттеледі. 5 шілде 2023 – Ariane 5 Франция мен Германияның екі әскери байланыс спутнигін (Syracuse 4B және Heinrich Hertz) ұшырды, бұл оның соңғы миссиясы болды.

Ұшыру статистикасы

2017 жылға дейін, Куру ғарыш айлағы сәтті ұшырылымдардың ең жоғары пайызына ие ғарыш айлақтарының қатарында болды, соның ішінде қатарынан жасалған және жалпы ұшырылымдар бойынша. Міне, 1970 жылдан бері француз және еуропалық ғарыш бағдарламалары шеңберінде Куру ғарыш айлағынан жасалған барлық орбиталық ұшырулардың тізімі.

Жергілікті әсер

2014 жылы ғарыш секторы Француз Гвианасының ЖІӨ-сінің шамамен 15%-ын құрады, бұл 1990 жылы болған 28%-дың жартысына жуық көрсеткіш. Бұл азаюдың себебі ғарыш саласындағы қызметтің төмендеуі емес, көбінесе басқа секторлардың кеңеюіне байланысты. 2020 жылы Гвианадағы ғарыш секторында 4620 адам жұмыс істеді, яғни бұл теңізден тыс департаменттегі жалақылы жұмыс орындарының 10%-дан азын құрады. Дегенмен, ғарыш айлағындағы қызмет нәтижесінде 9000-ға жуық адам тікелей және жанама түрде жұмыспен қамтылған деген болжамдар бар. Гвиана ғарыш орталығы (немесе CSG) әлемдегі ең көп трафикке ие ғарыш айлақтарының бірі болып табылады және Еуропалық ғарыш агенттігінен (ESA) ауқымды қаржыландыру алады. Аталған ұйым ғарыш айлағының жылдық бюджетінің шамамен 66%-ын жабады, сондай-ақ жаңа нысандарды қаржыландырады. Жергілікті және азаматтық белсенділер Францияның ғарыш орталығына ғана қызығушылық танытатынын, ал орталыққа бөлінетін қаржы департамент пен материктік Франция арасындағы өмір сүру деңгейінің айырмашылығын ескере отырып, символикалық сипаттағы көмек екенін айтады. Мысалы, департаментте кедейлік деңгейі жоғары және жұмыссыздық 20%-дан асып түссе де, импортталған азық-түлік пен ресурстарға тәуелділік салдарынан өмір сүру құны жоғары болып қалады. Бірақ, үлкен қаржы көлемі департаменттегі әлеуметтік қызметтерге емес, ғарыш бағдарламасына инвестицияланады. 2017 жылдың наурыз және сәуір айларында департаментте француз Гвианасының алдында тұрған қауіпсіздік және инфрақұрылымдық мәселелерді көрсету мақсатында ереуілдер мен наразылық акциялары өтті. 30 кәсіподақпен қатар, «500 бауырлас» ұжымы да наразылық акцияларын ұйымдастырды. Бұл акциялар бүкіл елге таралып, Францияда резонанс тудырды. 2017 жылдың 21 наурызында Бразилия және Оңтүстік Корея спутниктерін тасымалдаған Ariane 5 зымырасының ұшырылуы CSG қызметкерлері мен наразылық білдірушілердің орталықты блокадалауына байланысты тоқтатылды. Келесі ереуілдер мен ғарыш орталығының басып алынуы салдарынан спутниктерді 2017 жылдың мамырына дейін ұшыру мүмкін болмады. Француз үкіметі мен Гвианалық наразылық білдірушілер арасындағы келіссөздер нәтижесінде француздар ұсынған 1,1 миллиард еуро көлеміндегі көмек қабылданбады, ал Гвиана тарапы кем дегенде 3 миллиард еуро көмек талап етті. Осы наразылықтардан кейін, CNES (Ұлттық ғарыш зерттеулер орталығы) – ғарыш айлағын басқаратын французтік мемлекеттік агенттік, француз Гвианасындағы экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыруға бұрын уәде берген 40 миллион еуроға қосымша 10 миллион еуро бөлді.