Кіріспе

Француз премьер-министрі 1800 жылдары Жюль Франсуа Камиль Ферри (5 сәуір 1832 – 17 наурыз 1893) – француз мемлекет қайраткері және республикалық философ. Ол Модеративті республикашылдардың жетекшілерінің бірі болды және 1880 жылдан 1881 жылға дейін, сондай-ақ 1883 жылдан 1885 жылға дейін Франция Премьер-министрі қызметін атқарды. Ол дін мен мемлекеттің бөлінуін және отарлық кеңеюді қолдады. Үшінші республика кезінде Ферри бірнеше жаңа заңдар арқылы бастауыш білім беруді тегін және міндетті етті. Дегенмен, ол 1885 жылы Қытай-Француз соғысынан кейін халық арасындағы наразылық пен соғысқа қарсы пікірлердің күшеюіне байланысты отставкаға кетуге мәжбүр болды.

Жас шағы мен отбасы

Ферри Францияда, Вогез департаментінде, Сент-Дие қаласында қоңырау жасаумен айналысқан отбасынан шыққан заңгер Чарльз Эдуард Ферри мен Аделаида Жамелеттің отбасында дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі, Франсуа Жозеф Ферри, консулдық және Бірінші империя кезеңінде Сент-Дие қаласының мэрі болды. Бірақ ол көп ұзамай саясатқа қатысып, түрлі газеттерге, әсіресе Le Temps газетіне материалдар жазды. Ол Екінші француз империясын қатты сынап, қарсылығын Сена департаментінің префекті барон Хаусманға қарсы бағыттады. Оның Le Temps газетінде жарияланған мақалалары кейін "Хаусманның фантастикалық әңгімелері" (1868) деген атпен қайта басылды. Ол бұл қызметте Парижді қоршау кезінде басқарудың қиын міндетін атқарды, ал Париж Коммунасынан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды (1871 жылдың 5 маусымы). 1872-1873 жылдары Адольф Тьерс оны Афинаға министр ретінде жіберді, бірақ ол Вогез департаментінен депутат ретінде палатаға оралды және оппортунисттік республикашылардың жетекшілерінің бірі болды. 1879 жылдың 4 ақпанында У.Х. Уоддингтон басқаратын алғашқы республикалық министрлік құрылғанда, ол оның құрамына кірді және екі қысқа үзілістен басқа (1881 жылдың 10 қарашасынан 1882 жылдың 30 қаңтарына дейін және 1882 жылдың 29 шілдесінен 1883 жылдың 21 ақпанына дейін) білім министрі, содан кейін сыртқы істер министрі болып министрлікте қызмет етті. Оппортунисттік республикашылар фракциясының жетекшісі болған ол екі рет премьер-министр болды (1880-1881 және 1883-1885 жылдары). Ол 1782 жылы Парижде құрылған "Эльзас-Лотарингия" ложасының мүшесі болды.

Германиямен келісімдер

Үшінші Республика тарихындағы Ферридің ерекше орнын түсінудің кілті – оның саяси қарсыласы Жорж Клемансо 20 ғасырда екі рет премьер-министр болғанға дейін Ферри осы режимде премьер-министр ретінде ең ұзақ қызмет еткені. Ол саяси жарылыс заттарымен ойнады, бұл оның жетістігіне зиян келтірді. Ферри (оның 20 ғасырдағы әріқатары Джозеф Кайо сияқты) Вильгельмин Германиясын болашақ кек алу соғысының қаупімен қарамастан етуге сенді. Францияның орталық және оңшыл саясаткерлерінің көпшілігі Францияны Германияға қарсы қайтадан жетектеп, Эльзас-Лотарингияны қайтарып алып, 1870 жылғы ауыр жеңілістің кектерін алуды қасиетті міндет деп санады. Бірақ Ферри Германияның тым күшті екенін және Отто фон Бисмаркпен ынтымақтасып, проблемалардан қашудың дұрыс екенін түсінді. Бұл ақылға қонымды саясат болғанмен, ол аса танымал емес еді. Бисмарк Франциямен қарым-қатынасқа байланысты үнемі алаңдады. Ол Наполеон III және Адольф Тьер мен Жюль Фавр үкіметтеріндегі француздың қабілетсіздігін жек көргенімен, 1870 жылы француздарға ұсынған барлық талаптарды болжамаған. Ол Францияны миллиард франкпен уақытша әлсіретуді ғана қалаған, бірақ кенеттен маршалдар Альбрехт фон Рун мен Гельмут фон Мольтке (Император Вильгельм I қолдауымен) француз провинцияларын қосымша төлем ретінде аннексиялауды талап етті. Бисмарк оқиғаларды манипуляциялаудағы шеберлігіне қарамастан, пруссиялық әскерилерді ашуға батыл болмады. Ол екі провинцияны алды, бірақ оның болашақта ауыр салдары болатынын түсінді. Бисмарк 1870-ші жылдар мен 1880-ші жылдардың басында француздарға көңіл бөлмеді, бірақ өзінің үш бұрынғы одақтастарымен (Австрия, Ресей және Италия) проблемалар туғанда Франция осы мүмкіндікті пайдалана алатынын түсінді (сол сияқты ол 1894 жылы Ресеймен жасады). Ферри жағдайға түбегейлі жаңа көзқарас ұсынды және бейбітшілік ұсынысын жасағанда, Бисмарк де солай істеді. Франко-неміс достығы Австриямен немесе Ресеймен, немесе Австрия мен Италиямен жақтасу мәселелерін жеңілдетті. Бисмарк Ферри басшылығымен Франция жүзеге асырған отарлық экспансияны мақұлдады. Ол тек жергілікті неміс империалистерімен ғана қиындыққа тап болды, олар Германияның отарларының болмауына сын көтерді, сондықтан ол 1880 жылдары бірнеше отарларды тауып, француз мүдделеріне зиян келтірмеуге тырысты. Бірақ ол сонымен қатар британ империясына қарсы отарлық майданда франко-неміс ынтымақтастығын ұсынды, осылайша Батыс Еуропаның екі ірі державасы арасында жарыс тудыруға үміттенді. Нәтижесінде Африкада ықпал үшін күшті жарыс басталды, ол келесі онжылдықта соғысқа ұласуы мүмкін еді, 1898 жылы Судандағы Фашодадағы оқиға соған себеп болуға жақын болды. Бірақ сол кезде Бисмарк пен Ферри екеуі де қайтыс болды, ал Ферри биліктен кеткеннен кейін жақындасу саясаты да тоқтатылды. Фашодаға келетін болсақ, бұл қақтығыс болғанымен, ол Ұлыбритания мен Францияның бәсекелес отарлық мақсаттарын талқылауына және 1904 жылы елдер арасындағы Entente Cordiale-ге алғашқы қадам ретінде бір-бірінің ықпал ету аясын қолдауға келісуіне әкелді.

Кейінгі өмірі

Ферри орташа республикалық партияның ықпалды мүшесі болып қала берді және генерал Буланжеге қарсы оппозицияны басқарды. Жюль Греви отставкаға кеткеннен кейін (2 желтоқсан 1887 ж.), ол республика президенттігіне кандидат болды, бірақ радикалдар оны қолдаудан бас тартты, және ол Сади Карноның пайдасына бас тартты. 1887 жылдың 10 желтоқсанында Обертен есімді адам Жюль Ферриді өлтіруге әрекеттенді, ол кейін 1893 жылдың 17 наурызында осы жарадан туындаған салдардан қайтыс болды. Депутаттар палатасы оған мемлекеттік салтанатты жерлеу рәсімі өткізді.