Кіріспе

Оптикалық иллюзия
фотосурет техникасы

Күшпен перспектива – бұл затты оның нақты көлемінен әлдеқайда алыс, жақын, үлкен немесе кішкентай етіп көрсету үшін оптикалық иллюзияны пайдаланатын техника. Ол масштабталған нысандарды қолдану арқылы адамның көру қабілетін және олардың көрерменнің немесе камераның тұрған орнымен байланысын өзгертеді. Бұл техника фотосуретте, кинода және архитектурада қолданылады.

Кино түсіру саласында

Неміс тілсіз фильмдерінде күштеп перспектива қолданылған, ал "Қоғамдық Кейн" осы тәсілді қайта жандандырды. Фильмдер, әсіресе 1950-1960 жылдардағы B фильмдер, шектеулі бюджетпен түсірілді және көбінесе күштеп перспектива кадрлары болды. Күштеп перспективаны ортаның жағдайлары перспективадағы айырмашылықты жасырғанда, көбірек сенімді етуге болады. Мысалы, танымал "Касабланка" фильмінің соңғы сахнасы дауыл кезінде әуежайда өтеді, бірақ барлық сахна студияда түсірілді. Бұл үшін әуе кемесінің суреттелген фоны қолданылды, оны фонның қасында тұрған кішкентай адамдар "қызмет көрсетті". Студияда жасалған жаңбыр көрерменнің назарын фон мен қосымша актерлардан аударып, жасалған перспективаны аз байқалатындай етеді.

Жарықтың рөлі

Төмен бюджетті фильмдерде мәжбүрлі перспективаның алғашқы қолданылуында айналасына қарағанда айқын ерекшеленетін объектілер көрсетілді: көбінесе бұлыңғыр немесе жарық деңгейі әртүрлі болды. Бұның негізгі себебі геометриялық еді. Нүктелік көзден шығатын жарық сфералық толқынмен таралады, ал интенсивтілігі (немесе жарықтығы) қашықтық квадратына кері пропорционалды түрде азаяды. Яғни, екі есе қашықтағы объектіде бірдей жарықтық беру үшін жарық көзі төрт есе жарық болуы керек. Осылайша, алыс объектіні жақын объектіге тең қашықтықта және сәйкес масштабта көрсету үшін көп жарық қажет. Мәжбүрлі перспективамен түсірілім жасағанда, дұрыс тереңдік нысаны (DOF) алу үшін диафрагманы жеткілікті түрде жабу маңызды, сонда алдыңғы және артқы пландағы объектілердің екеуі де анық болады. Миниатюралық модельдер камераның басты фокусынан, әрекет аймағынан әлдеқайда көп жарыққа ұшырауы керек болғандықтан, кино және теледидар өндірісінде қолданылатын шамдардың қыздыруынан пайда болатын үлкен жылуға төтеп бере алатынына көз жеткізу қажет.

Қозғалыс

Питер Джексонның "Жыңғырлардың иесі" фильмінің бейімделуінде күшті перспектива кеңінен қолданылады. Бір-біріне жақын тұрған кейіпкерлер камерадан бірнеше футқа тереңдік бойынша ығыстырылады. Бұл, тұрақты кадрда, кейбір кейіпкерлерді (ергежейлі жәндіктер мен хоббиттерді) басқаларына қарағанда әлдеқайда кішірек көрсетіп береді. Егер камераның көзқарасы өзгерсе, параллакс кейіпкерлердің кеңістіктегі нақты салыстырмалы орнын ашады. Тек камера айналса да, егер камера дұрыс нүктесінен айналтылмаса, оның көзқарасы кездейсоқ түрде өзгеруі мүмкін. Бұл көзқарас нүктесі "нөлдік параллакс нүктесі" (немесе алдыңғы түйіндік нүкте) деп аталады және практикада кіреберіс тілімінің ортасы ретінде жуықталады. "Жыңғырлардың иесі: Сақинаның достары" фильмінде кеңінен қолданылған техника осы принципті күшейтеді, оны жылжымалы кадрларда да қолдануға болады. Декорациялардың бөліктері жылжымалы платформаларға орнатылды, олар камераның қозғалысына сәйкес дәл қозғалып, кадрдың барлық уақытында оптикалық иллюзия сақталады. Осы әдістер Гарри Поттер фильмдерінде Рубеус Хагридті алып сияқты көрсету үшін де қолданылды. Гарри мен оның достарының айналасындағы заттар қалыпты өлшемде, ал Хагридтің айналасына қойылған сырттай ұқсас заттар шын мәнінде кішірек.

Комикалық эффекттер

Көптеген фильм жанрлары мен эффектілер сияқты, мәжбүрлі перспектива да визуалды комедиялық эффект үшін қолданылуы мүмкін. Әдетте, бір зат немесе кейіпкерді сахнада бейнелегенде, оның мөлшері қоршаған ортасымен анықталады. Кейін кейіпкер сол затпен немесе кейіпкермен өзара әрекеттеседі, осы арқылы көрерменнің алданып қалғаны және мәжбүрлі перспектива қолданылғаны байқалады. 1930 жылғы Лорел мен Харди фильмінде "Бәлемдер" ("Brats") фильмінде Стэн мен Олли бір мезгілде ересектер және өз ұлдары ретінде бейнеленуі үшін мәжбүрлі перспектива қолданылды. Комедиялық эффект үшін қолданылған мысал "Top Secret!" комедиясында кездеседі. Көрініс телефонның жақыннан түсірілген қоңырауын және кейіпкерлердің алыстан көрінуімен басталады. Бірақ кейіпкер телефонға (камераға қарай) жақындасып, оны көтергенде, телефонның камераға жақын емес, едәуір үлкен екені анық болады. Сол фильмдегі тағы бір көрініс сағаттың жақыннан түсірілуімен басталады. Келесі кадрда кейіпкердің өте үлкен сағаты бар екені көрінеді. Осы техника британдық BBC эскиз-шоуы "Кішкентай Британия" ("Little Britain") ішіндегі Деннис Уотермен скетчінде де қолданылады. Телевизиялық нұсқасында карикатуралық Уотерменнің бойы үш футқа дейін немесе одан да кішкентай көрінуі үшін өмірден үлкен реквизиттер қолданылады. "Әлем тарихы, 1-бөлім" ("The History of the World, Part I") фильмінде француз шаруаларынан қашып бара жатқанда, король Луидің орнына ойнайтын Мел Брукс кейіпкері Жак сарайдың дәлізімен жүгіріп келеді, ол пандусқа айналады, соңында кішкентайрақ мәжбүрлі перспектива есігі көрінеді. Ол бөлменің қалыпты бөлігіне кері қайтқанда: "Бұл жерді кім жобалады?" - деп сұрайды. "The Kids in the Hall" эскиздерінің бірінде мырза Тизик, "Бас жарушы" ("The Headcrusher") мәжбүрлі перспективаны (өз көзқарасынан) басқа адамдардың басқан басқандарын саусақтарымен "жарып-жару" үшін қолданды. Бұл "Үлкен жарылыс теориясы" ("The Big Bang Theory") телешоуында Шелдон Купер кейіпкері де достарына оларды ренжіткен кезде қолданады. "Red vs. Blue" 5-ші маусымын жасау кезінде, авторлар Текердің баласы Джуниорды кішкентай етіп көрсету үшін мәжбүрлі перспективаны қолданды. Ойында Джуниор рөліндегі шетелдік кейіпкердің бойы басқа кейіпкерлермен бірдей. 2013 жылы қысқа ғана танымал болған "бала ұрлау" ("baby mugging") интернет-мемі нәрестелерді кружкалар мен кеселер сияқты заттардың ішіндегідей көрсету үшін мәжбүрлі перспективаны қолданды.

Сәулет саласында

Архитектурада құрылымды көрерменге қатысты нысандардың масштабын реттеу арқылы, сезінетін тереңдікті ұлғайту немесе азайту арқылы үлкен, биік, алыс немесе басқаша етіп көрсетуге болады. Егер объектіні алысқа жылжыту үшін күшті перспектива қолданылатын болса, мына әдіс қолданылуы мүмкін: көрерменнен ең алыс нүктеге қарай нысандардың масштабын күтілетіндей және қалыпты деңгейден үнемі азайту арқылы, аталған нысандардың масштабы олардың алыс орналасуына байланысты кішірейіп бара жатқан сияқты иллюзия тудырылады. Керісінше, классикалық бағдарламалар мен басқа да сәндік құрылыстарда жол бойындағы қызығушылық тудыратын нүктелердің арақашықтығын қысқарту үшін осыған қарама-қарсы техника кейде қолданылған. Азаттық мүсіні шамалы күшті перспективамен салынған, сондықтан оның негізінен қарағанда пропорциясы дұрыс көрінеді. Мүсін 19 ғасырдың соңында (әуеге оңай көтерілуге дейін) жобаланған кезде, мүсінді көруге болатын басқа бұрыштар аз болды. Бұл Ghostbusters II фильмінде жұмыс істеген арнайы эффекттер жасаушыларға қиындық туғызды, олар мүсінді қайта жасағанда күшті перспективаның мөлшерін азайтуға мәжбүр болды, себебі олардың моделі (алдыңғы жағынан түсірілген) пропорциясыз ауыр көрінбеуі керек еді. Осы эффектті Микеланджелоның Дәуіт мүсінінде де байқауға болады.

Тереңдікті қабылдау арқылы

Бұл техника адамдар тереңдікті қабылдау үшін пайдаланатын визуальды белгілерді қолданады, мысалы бұрыштық мөлшер, әуе перспективасы, көлеңке және салыстырмалы мөлшер. Фильмде, фотосуретке түсіруде және өнерде объектінің қабылданатын қашықтығы, көріністегі объектінің тереңдігін анықтау үшін қолданылатын негізгі монокулярлық белгілерді өзгерту арқылы манипуляцияланады, мысалы әуе перспективасы, бұлыңғырлық, салыстырмалы мөлшер және жарықтандыру. Осы монокулярлық белгілерді бұрыштық мөлшермен үйлестіре отырып, көздер объектінің қашықтығын сезе алады. Суретшілер осы белгілерді өздеріне тиімді пайдаланып, нысандардың визуальды жазықтығын еркін өзгерте алады. Объектінің көрерменнен қашықтығын арттыру оны кішірек етіп көрсетеді, көрерменнен қашықтық артқан сайын оның көрінетін мөлшері кемиді. Бұл құбылыс бұрыштық және көрінетін мөлшерді манипуляциялау болып табылады. Адам объектінің мөлшерін тор қабықтағы оның бейнесінің мөлшеріне байланысты қабылдайды. Бұл тек қана көз линзасының ортасынан өтетін, объектінің ең жоғарғы және ең төменгі нүктелерінен келетін сәулелердің құратын бұрышқа байланысты. Объектінің құратын бұрышы неғұрлым үлкен болса, оның көрінетін мөлшері де соғұрлым үлкен болады. Объекті линзаға жақындаған сайын, құратын бұрыш артады. Екі объектінің нақты мөлшері әртүрлі болса да, олар бірдей бұрыш құраса, бірдей көрінетін мөлшерге ие болуы мүмкін. Сол сияқты, бірдей нақты мөлшердегі екі объектіні линзадан әртүрлі қашықтыққа жылжытқанда, олардың көрінетін мөлшері айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін.

Қолданылған әдістер

Тек бұрыштық мөлшерді өзгерту арқылы нысандарды жақындату және алыстату көзді толығымен алдауға жеткіліксіз. Көзден алыс орналасқан нысандар атмосферадағы сәулелердің шашырауы салдарынан жарық контрастының төмендеуіне ұшырайды. Алыстағы нысандардан көзге аз жарық сәулелері жетеді. Әуе перспективасының монокулярлық белгісін пайдаланып, көз нысандардың салыстырмалы жарық мөлшерін қашықтықты анықтау үшін қолданады. Фильм режиссерлері мен фотографтар бұл әсерге қарсы күресу үшін алыстағы нысандардың жарық мөлшерін қажетті жазықтықтағы нысандардың жарық мөлшерімен теңестіреді. Бұл эффект алыстағы нысанға көбірек жарық түсіру арқылы оны жарықтандыру арқылы қол жеткізіледі. Жарық мөлшері қашықтыққа кері пропорционалды (d – көзден қашықтық) болғандықтан, суретшілер әуе перспективасының әсерін жою үшін қажетті жарық мөлшерін есептей алады. Сол сияқты, бұлыңғырлық та тереңдік сезімін туғызып, кері эффект бере алады. Нысанды таңдамалы түрде бұлыңғыр ету оны бастапқы визуалды жазықтықтан жылжытады, оны қолмен жылжыту қажеттілігін жояды. Фильм өнерінде кездесетін түсінік иллюзиясы – гештальт психологиясының идеясы, онда адамдар нысанды жеке бөліктерінің жиынтығынан гөрі тұтас қарастырады. Тереңдікті қабылдаудың тағы бір монокулярлық белгісі – жарық пен көлеңке. Көлеңке нысанға түсетін жарық көзін анықтауға көрерменге мүмкіндік береді. Егер әртүрлі қашықтықтағы екі нысанның көлеңкесі бірдей болса, олар жарық көзіне қатысты бірдей жағдайда екенін сезінуге болады, сондықтан олар нақтыдағыдан жақын болып көрінеді. Суретшілер салыстырмалы мөлшерді өзгертудің қарапайым әдісін де қолдана алады. Көрермендер нысанның мөлшерін басқа нысандармен салыстырғаннан кейін, фотограф немесе режиссер көріністің жалпы мөлшерін өзгерту үшін нысанды үлкен немесе кіші нұсқасымен ауыстыра алады. Бұл кинода жиі қолданылады. Мысалы, алып адамды "қалыпты" адамның қасында көрсету үшін, режиссер екі бірдей стақанды бірге түсіріп, содан кейін алыпты ойнайтын актер стақанның кіші нұсқасын ұстап, ал қалыпты актер стақанның үлкен нұсқасын ұстап тұрады. Көрермендер бастапқы кадрда стақандардың бірдей екенін көреді, сондықтан екі актерге қатысты айырмашылық олардың стақандарға қатысты мөлшеріне байланысты әртүрлі мөлшерде екенін сезінуге мүмкіндік береді. Суретші нысанға көк немесе қызыл түс қосып, қашықтық иллюзиясын жасауға болады. Бұл монокулярлық белгі алыстағы нысандардың түсінің спектрдің көк жағына қарай өзгеретінін, ал жақын нысандардың түсінің спектрдің қызыл жағына қарай өзгеретінін пайдаланады.

Өнер саласында

Пал Сезанн "Керемесі бар натюрморт" атты суретінде, көрерменге жақын заттарға ашық түстерді, ал алыстағы заттарды көрсету үшін көлеңкелі түстер мен көлеңкелерді пайдаланып, тереңдік иллюзиясын жасайды. Оның көлеңкелеу техникасы, көрерменге заттардың сахнаны жарықтандыратын тұрақты жарық көзінен арақашықтығына қарай арадағы қашықтықты ажыратуға мүмкіндік береді. Бұдан әрі, ол алыстағы заттарға көгілдір реңк, ал алдыңғы қатардағы заттарға қызыл реңк қолданады.

Үлкен диаромалар

Қазіргі заманғы музейлік диорамаларды көптеген ірі табиғат тарихы музейлерінде кездестіруге болады. Әдетте, мұндай көрмелерде басқа жағдайда тегіс болар бетті бейнелеу үшін еңкейтілген жазықтық пайдаланылады, алыстағы нысандардың боялған фоны қосылады және көбінесе жалған перспектива қолданылады. Бұл жазықтықта орналасқан нысандардың мөлшері мұқият өзгертіліп, тереңдік сезімін күшейтетін иллюзияға қол жеткізіледі, нәтижесінде нақты өлшемдері бірдей болса да, көрерменнен алыс орналасқан нысандар жақын орналасқандарға қарағанда кішкентай көрінеді. Көбінесе алыстағы суреттелген фон немесе аспан үздіксіз қисық бетке боялады, осылайша көрерменнің назары бұрыштарға, тігістерге немесе жиектерге аумайды. Бұл техникалардың бәрі – шектеулі кеңістікте үлкен көріністің шынайы суретін беруге арналған құралдар. Мұндай диораманың суреті немесе бір көзбен қарау арқылы көрініс әсіресе сенімді болады, себебі мұндай жағдайда тереңдікті қабылдаудың бинокулярлық әсері бөгет болмайды. 1889 жылы натуралист, мүсінші және таксидермист Карл Акели алғашқы тіршілік ортасы диорамасын жасаған деп есептеледі. Акелидің диорамасында үш өлшемді тіршілік ортасында реалистік боялған фонда таксидермиялық суырлар бейнеленген. Куратор Фрэнк М. Чапманның қолдауымен Акели Америка Табиғат Тарихы Мұражайында танымал тіршілік ортасы диорамаларын жасады. Өнер мен ғылымды үйлестіре отырып, бұл көрмелердің мақсаты – халықты мекенді сақтау қажеттігі туралы хабардар ету болды. Қазіргі заманғы AMNH Көрмелер Зертханасы мұражайдағы барлық диорамаларды және басқа да әсерлі ортаны құрумен айналысады.

Темалық саябақтар

Күшпен жасалған перспектива Диснейленд пен Лас-Вегастағы тақырыптық парктер мен басқа да архитектуралық құрылыстарда кеңінен қолданылады. Көбінесе бұл әдіс физикалық тұрғыдан үлкен құрылыстардың қажет немесе мүмкін болмаған жағдайларда, немесе ойын-сауық үшін оптикалық иллюзия жасау мақсатында қолданылады, соның арқасында құрылымдар нақты көлемдерінен үлкендей көрінеді. Ең көп қолданылатыны – Walt Disney Imagineering компаниясының Disney тақырыптық парктеріндегі жұмысы. Паркте нысандарды үлкен көрсету үшін күшпен жасалған перспективаның айқын мысалдары – қамалдар (Ұйқыдағы Әйгер, Золушка, Белль, Сиқырлы армандар және Сиқырлы ертегілер кітабы). Ал нысандарды кішірек көрсету үшін қолданылған күшпен жасалған перспективаның ең танымал мысалы – Эпкоттағы The American Adventure павильоны.