Кіріспе

Рим-католик шіркеуінің папалары киетін тәждері – Папалық тиара. Бұл тәж VIII ғасырдан бастап XX ғасырдың ортасына дейін католик шіркеуінің папалары киген. Соңғы рет 1963 жылы Рим папасы Павел VI билік басында киді. "Тиара" атауы бас киімнің өзіне және ғасырлар бойы оны безенген түрлі тәждерге, шеңберлерге, диадемаларға қатысты. Ал 14 ғасырда пайда болған үш қабатты формасы "трирегнум" немесе "үштік тәж" деп, кейде "үштік тиара" деп те аталады. 1143 жылдан 1963 жылға дейін папа тағына отырғызылған кезде папаның басына салтанатты түрде папалық тиара киізілді. Сақталған папалық тиаралардың бәрі үш қабатты, ең көнесі 1572 жылдан. Трирегнум бейнесі және әйгілі Петірдің екі қиылысқан кілті паптық биліктің символы ретінде паптық құжаттарда, ғимараттарда, таңбаларда және Ватикан қаласының туында қолданылады.

Шығу тегі

Папалық тиара конус тәрізді фригиялық шапкадан немесе фригиумнан шыққан. Шам сөндіргіш пішіндес папалық тиара мен епископтық митра бастапқыда бірдей болған. Папалар Папалық мемлекеттерде уақытша билікті алған кезде, тиараның негізіндегі тәж әміршілердің тәждеріне ұқсас әшекейлермен безендірілді. XIII ғасырда Францияның Перн-ле-Фонтен қаласындағы фрескада тек бір тәжі бар, конус пішіндес тиараны папа Климент IV кигенін көруге болады. Папа Бонифаций VIII екінші тәжді өзінің рухани және дүниелік билігін көрсететіндей етіп қосты, себебі ол Құдайдың оны патшалар мен мемлекеттердің үстінен тағайындағанын мәлімдеді. Үшінші тәжді қосу папа Бенедикт XI (1303–1304) немесе папа Климент V (1305–1314) есімдерімен байланыстырылады, ал мұндай тиаралардың бірі 1316 жылы папалық қазынаның тізімінде тіркелген.

Авиньондағы папа Климент V-ден кейін, үш тәжді тиараның әртүрлі нұсқалары Римдегі папалар тарапынан 1963 жылы таж кигізілген папа Павел VI-ға дейін киілді.

Лаппеттер ()

Епископтың митрасы сияқты, папалық тиараға екі лапец, бір жұп жолақ бекітіледі. Олар әдетте тиараның арт жағына, епископтың митрасындағыдай бекітіледі, бірақ Папа Клемент VIII-нің суретінде олар құлақтың алдына орналастырылған. Қазіргі барлық тиараларда олар арт жағында орналасқан. Лапеттер, кейде сөздің екінші мағынасында "фанон" деп те аталады, епископтың басын ораған зығыр матадан жасалған бас киімді немесе тюрбанды бекітуге арналған баудың қалдықтары болуы мүмкін. 1911 жылғы Католик энциклопедиясында епископтың митрасындағы лапеттердің ұштары қызыл жиекпен әрленген деп сипатталады.

Тиараны тастау

Папа Павел VI паптық тәж кигізу рәсімінде тиарамен таж киді. Кейде бұрынғы папалар сияқты, жаңа тиара Милан қаласының сыйы болды, ол сайлау алдында архиепископ болған. Ол қымбат тастармен және зергерлік бұйымдармен әшекейленбеген, және тік конус пішіндес болды. Сонымен қатар, ол бұрын қолданылған Паллатин тиарасынан айтарлықтай ауыр болды. 1964 жылы Екінші Ватикан соборының үшінші сессиясының соңында Павел VI Киелі Петр базиликасындағы паптық тақтың сатыларынан түсіп, құрбандық алтаріна көтерілді, онда ол адамдық даңқ пен биліктен бас тарту белгісі ретінде, собордың жаңару рухына сәйкес, тиараны қойды. Тиара сатылып, түскен қаражат қайырымдылыққа берілді. Павел VI-нің паптықтың ең айқын символдарының бірін қолданудан бас тартуы көптеген дәстүршіл католиктер арасында қызу пікір-таластарға себеп болды, олардың кейбіреулері оны қайта орнату үшін күресіп жатыр. Кейбір адамдар тіпті Павел VI-ні антипапа деп атады, ешқандай нақты папа паптық тиарадан бас тартпайды деп мәлімдеді. Оның тікелей ізбасары Иоанн Павел I тәж кигізу рәсімінен бас тарды, оны "инаугурациямен" алмастырды. Бұл 1996 жылы Universi Dominici gregis апостолдық конституциясымен бекітілді, содан кейін Бенедикт XVI және Папа Франциск паптық тиарамен тәж кигізу рәсімін өткізбеді. Иоанн Павел I-нің кенеттен қайтысынан кейін Иоанн Павел II өзінің инаугурациясында жиналған қауымға: "Бұл паптардың уақыттық билігінің символы деп дұрыс емес есептелетін рәсім мен нысанға оралудың уақтысы емес" деді. Рим папасын сайлау тәртібі туралы Павел VI-нің 1975 жылғы апостолдық конституциясы оның ізбасарларының тәж кигізілетінін көздеген. Иоанн Павел II 1996 жылғы Universi Dominici gregis апостолдық конституциясында паптық тәж кигізу туралы барлық сілтемелерді алып тастап, оның орнына "инаугурация" туралы айтты. Павел VI паптық тиараны салтанатты шараларда қолдануды жалғастырды. Қазіргі уақытта паптық регалияның бөлігі ретінде киіліп жүрмесе де, паптық тиара әлі де Апостолдық Тақтың гербінде және Ватикан қаласының туында бейнеленген. Кейінірек Иоанн Павел II өзінің гербінің бейнеленген нұсқаларын бекітті, онда тиараның орнына қарапайым митра болды, мысалы, Киелі Петр базиликасының кіреберісіндегі мозаикалық еденде. Әйтпесе, Бенедикт XVI билікке келгенге дейін тиара басқа шенеуніктердің үстіндегі митраны қоюға тыйым салған 1969 жылғы Апостолдық Тақтың нұсқауымен бас киіммен жабдықталған Папаның жеке гербінің әшекейі болды. Рим папасы Бенедикт XVI-ның жеке гербі тиараны үш қабаттан тұратын митрамен алмастырды, ол паптық тиараның үш деңгейін еске түсірді. Митра Рим папасы Францисктің жеке гербінде де сақталды. 2005 жылы Папа Бенедикт XVI Ordo Rituum pro Ministerii Petrini initio Romae Episcopi құжатын жариялады, ол Иоанн Павел II-нің тиарадан және тәж кигізу рәсімінен бас тарту шешімін растады. 2011 жылдың мамыр айында Папа Бенедикт XVI неміс телекоммуникациялық компаниясының бас директоры Дитер Филиппи жасаған арнайы тиараны алды, ол осы сыйлықты Софиядағы шеберханаға тапсырған. Әр жыл сайын 22 ақпандағы Әулие Петр кафедрасының мерекесінен бастап 29 маусымдағы Әулие Петр мен Пауыл мерекесіне дейін Киелі Петр базиликасындағы Әулие Петрдің әйгілі қола мүсілінің басына үлкен паптық тиара қойылады. Бұл дәстүр 2006 жылы сақталмады, бірақ 2007 жылы қайта жаңартылды.

Дизайн

Көптеген жағдайда Папалық тиара деп аталатын болса да, тарихи тұрғыдан алғанда олардың саны көп болған, қазіргі таңда 22-сі сақталған. Көптеген бұрынғы папалық тиаралар (әсіресе папа Юлий II-нің тиаралары және папа Сильвестр I-ге жатқызылатыны) жаугершілік күштер (әсіресе 1798 жылы Бертье әскері) немесе папалардың өздері тарапынан жойылған, бөлшектелген немесе тартып алынған. Мысалы, 1527 жылы папа Климент VII Киелі Рим императоры Карл V-нің басып алған әскері талап еткен 400,000 дукат көлеміндегі сыйақыны төлеу үшін барлық тиаралар мен папалық регалияларды ерітіп жіберді. Рим француздардың қолында болған 1800 жылдың 21 наурызында Пий VII Венецияда, сүргінде, Венеция халқы сыйлаған әшекейлерінен жасалған қағаз-маше тиарасымен тәжді кидірді. Көптеген тиаралар әлемдік лидерлер немесе мемлекет басшылары папалыққа сыйға берді, олардың ішінде Испания королевасы Изабелла II, Вильгельм I (Германия императоры), Австрия императоры Франц Иосиф I және Францияның Наполеон I болды. Соңғысы берген тиара Римді басып алғаннан кейін жойылған бұрынғы папалық тиаралардың элементтерінен жасалған, ал Наполеонның императорлық тәжді кию алдындағы некесіне орай Пий VII-ге «той сыйы» ретінде табыс етілді. Басқалары жаңадан сайланған папаға олардың сайлауға дейін қызмет еткен епархиясынан немесе олардың рукоположениесінің немесе сайлануының мерейтойына орай сыйлық ретінде берілді. Кейде түрлі қалалар өз аймақтарынан келген папаларға берген тиараларының әдемілігі, құны және мөлшері жағынан басымдыққа ие болуға тырысты. Мысалы, Иоанн XXIII және Павел VI папаларына сыйланған тиаралардың біріншісі Иоаннның туған жерінен, екіншісі Павелдің бұрынғы Милан архиепископтығынан сайлау кезінде берілді. Папалар белгілі бір тиарамен шектелмеді: мысалы, суреттерде Папа Иоанн XXIII 1959 жылы оған сыйланған тиараны, Папа Пий IX-тің 1877 жылғы тиарасын және Папа Пий XI-нің 1922 жылғы тиарасын кигенін көрсетеді. Папа Павел VI, оның оқ пішіндес тиарасы дизайнымен ерекшеленеді, папалық тиара киген соңғы папа болды (бірақ оның кез келген ізбасары, қаласа, бұл дәстүрді қайта жаңарта алады). Сақталған тиаралардың көпшілігі Ватикан мұражайында қойылған, бірақ кейбіреулері сатылып немесе католик ұйымдарына сыйға берілді. 1871 жылғы бельгиялық тиара, 1877 жылғы тиара және 1903 жылғы алтын тиара сияқты танымал немесе тарихи тиаралардың кейбіреулері тарихи Ватикан экспонаттарының бөлігі ретінде әлемдік тур жасады. Папа Павел VI-нің «Милан тиарасы» Америка Құрама Штаттарының Вашингтон қаласындағы Қасиетті Бойындағы Ұлттық Базиликаның крипта шіркеуіне сыйға берілді және онда көрсетілуде.

Пішіні

Қазіргі кезде сақталған папалық тиаралардың көпшілігі (үш тәж) дөңгелек бал арасы пішіндес, оның орталық бөлігі күмістен жасалған. Кейбіреулері тік конус тәрізді, ал енді біреулері дөңгелек келген. Папа Павел VI-нің тиарасынан басқасының барлығы да көптеген қымбат тастармен әшекейленген. Үш тәж алтынмен әсемделген, кейде крест, ал кейде жапырақ түрінде. Көбінесе олардың үстінде әлемдік билікті бейнелейтін мунде (жер шары) орнатылған айқыш тұрады. Әр тиараның артына екі-екі әсем әшекейленген, алтын жіппен тігілген, сол тиараға ие болған папаның гербі немесе басқа да символы бейнеленген мата жапсырмасы тігілген. Екі ерекше тиара бар: Папа Пий VII сайланып, жер аударылғанда таққа отырғанда жасалған қағаз-маше тиарасы және 1963 жылы Папа Павел VI үшін жасалған тиара, ол біршама оқ пішіндес, азын-малы қымбат тастармен әшекейленген, үш тәждің орнына үш параллель шеңбермен белгіленген және түбінде екі қабатты тәж бар. 1877 жылы Ватиканның Палатин гвардиясы Папа Пий IX-ның юбилейі құрметіне берген тиарасы Григорий XVI-ның бұрынғы тиарасына ұқсас. Бұл тиара ерекше танымал болды, оны Папа Пий XI, Папа Пий XII және Папа Иоанн XXIII сияқтылар киген. Ал 1922 жылғы Папа Пий XI-нің тиарасы керісінше, әлдеқайда аз әшекейленген және конус пішіндес болды.

Салмағы

Қағаздан жасалған тиарадан басқа, ең жеңіл тиара 1959 жылы Иоанн XXIII Папаға арналған тиара болды. Оның салмағы шамамен , ал 1922 жылғы Папа Пий XI-нің тиарасы да сондай болды. Керісінше, Папа Павел VI-ның оқ тәрізді тиарасы салмағы . Паптық коллекциядағы ең ауыр паптық тиара – Наполеон I-нің Жозефинамен некелесуі мен француз императоры ретінде тәж киюіне орай 1804 жылы сыйға берген тиара. Оның салмағы бірақ ол ешқашан киілмеді, себебі оның ені, кейбіреулердің күдігінше, Папа Пий VII киюге тым кішкентай болды. Көптеген папалар коллекциядағы тиаралардың тым кішкентай, тым ауыр немесе екеуі де болғандықтан, жаңа тиаралар жасауға бел буды. Папа Григорий XVI 1840 жылдары қағаздан жасалған тиараны пайдаланбастан, жаңа жеңіл тиара жасады. 1870 жылдары сексенге жуық жастағы Папа Пий IX басқа тиараларды киюге тым ауыр деп тапты, ал оның ізашары Папа Григорийдің тиарасы тым кішкентай болды, сондықтан ол да жеңіл тиара жасады. 1908 жылы Папа Пий X тағы бір жеңіл тиара жасады, өйткені қолданыстағы тиаралардың тым ауыр екенін, ал жеңіл тиаралар ыңғайлы болмайтын еді. 20-ғасырдағы жаңа өндіріс әдістері жеңілрек тиаралар жасауға мүмкіндік берді, нәтижесінде Пий XI және Иоанн XXIII тиаралары пайда болды. Бұл, сонымен қатар бұрынғы папалардың жеңіл тиараларының болуы, 1908 жылдан бері ешбір папаның жеке жеңіл тиара жасауына қажеттілік болмады дегенді білдірді.

Символизм

Тиараның үш тәжінің не білдіретіндігі туралы нақты мәлімет жоқ, бұл көптеген түсіндірмелерден көрінеді. Кейбіреулер оны "Жоғарғы Папаның" үш билігімен байланыстырады: Әлемдік пастор (жоғарыда), Әлемдік шіркеулік юрисдикция (ортада) және Дүниеуи билік (төменде). Ал басқалары үш деңгейді "княздар мен патшалардың әкесі, әлемнің билеушісі, Мәсіхтің жердегі өкілі" деп түсіндіреді. Папалар таққа отырғызылған кезде айтылатын сөздер: Accipe tiaram tribus coronis ornatam, et scias te esse patrem principum et regum, rectorem orbis in terra vicarium Salvatoris nostri Jesu Christi, cui est honor et gloria in saecula saeculorum ("Үш тәжбен әшекейленген тиараны қабылда және сенің княздар мен патшалардың әкесі, әлемнің билеушісі, құтқарушымыз Иса Мәсіхтің жердегі өкілі екеніңді біл" ). Тағы басқалары оны Мәсіхтің діни қызметкер, пайғамбар және патша, яғни "ұстаз, заң шығарушы және судья" деген үш қызметімен байланыстырады. Тағы бір дәстүрлі түсінік бойынша, үш тәж "жер бетіндегі күрескер шіркеуді", "өлімнен кейінгі және жұмаққа дейінгі азап шегуші шіркеуді" және "мәңгілік сыйлықта жеңіске жеткен шіркеуді" көрсетеді. Папа Бенедикт XVI-ның гербін жасаған архиепископ Кордеро Ланза ди Монтеземоло ұсынған тағы бір түсінік – "тәртіп, юрисдикция және тәлім", ал тағы бір теория үш деңгейді "көк, адам және жер әлемімен" байланыстырады, бұл папаның символдық байланысын көрсетеді. Лорд Твинингтің айтуынша, Рим императорлары Германияның патшасы, Италияның патшасы және Рим императоры болып үш рет тәж кигендей, папалар да өздерінің рухани билігінің императордың дүниеуи билігімен тең екенін көрсету үшін үш тәжді тиара киюді таңдады.

Қолдану

Папаның таирасын ешқашан литургиялық қызметтерде, мысалы, әйінде киген емес. Мұндай шараларда Папа, басқа епископтар сияқты, митра киетін. Дегенмен, таира салтанатты кіру және шығу процессияларында тағылған, ал біреуі немесе бірнешесі әсем әдет-ғұрыпты Паптық жоғары әйін кезінде алтарьға қойылуы мүмкін. Осылайша, тиара ресми процессияларда және Папа sedia gestatoria – көшпелі таққа отырған басқа жағдайларда киілген, оның қолданылуын Папа Иоанн Павел II 1978 жылғы қазан айында сайланғаннан кейін дереу тоқтатты. Оның аз ғана уақыт билік еткен ізбасары Иоанн Павел I де бастапқыда оны пайдаланбауды жоспарлаған, бірақ онысыз адамдар оны көре алмайтынын естіген соң, ойын өзгертті. Папалық тиара Папаның дәстүрлі Рождество және Пасха Urbi et Orbi құдайы ( "Қалаға және Әлемге") батасын Санкт-Петер шіркеуінің балконынан берген кезде де киілген – тиара киілген жалғыз діни рәсім осы болды.

Қарым-қатынас

Тек бір ғана католик шіркеуінің гербінде тиара қолданылады: Лиссабон патриархаты. Лиссабон патриархы атағы 1716 жылы құрылды және 1740 жылдан бері Лиссабон архиепискобына беріліп келеді. Киелі Тақтың гербі тиараны Әулие Петірдің қиылысқан кілттерімен біріктірсе, Лиссабон патриархатының гербі оны процессиялық айқыш пен пасторлық таяқпен үйлестіреді. Сондай-ақ, Беневенто архиепискобы да өз гербінде тиараны пайдаланады. 16 ғасырдағы Осман сұлтаны Сүлеймен Шаңқау Венеция шеберлеріне папалық үлгідегі 4 қабатты тиара жасауды тапсырды, бұл оның халифа ретіндегі билігі мен құқығы Пападан жоғары екенін көрсету мақсатында болды. Бұл Осман сұлтаны үшін өте ерекше бас киім болды, оны ол, әдетте, кимеген, бірақ қонақтарды, әсіресе елшілерді қабылдағанда өз жанына қойған. Оның үстіне үлкен қауырсын орнатылған. Керісінше, Папаның тәж кигізу рәсімі, онда Папа флабелламен (түскі қауырсын қанаттарының ұзын желдеткіштері) желпітіліп, sedia gestatoria (көшпелі тақ) арқылы тасымалданды, орта ғасырлық Константинопольде куә болған Византия императорлық рәсімдеріне негізделген.

Таро карталары

Орта ғасырдағы таро карталарында папалық тиара киген әйел бейнеленген карта кездесетін. Картаның мағынасы мен символикасы нақты белгісіз. Мұндай тәж киген әйел түрліше Папа Жанна ретінде танылды (әңгіме бойынша, ол ер адам кейпінде папа болып сайланған; кейбір карталарда бала да бейнеленген, ал Папа Жанна туралы аңыз оны папалық шеру кезінде босанғанда табылғандай көрсетеді), Мәрия, Құдай анасы, тіпті Кибела, Изида немесе Венера деп те айтылады. Протестанттық реформация кезінде жасалған, папалық тиара киген әйел суреті және "Папа Жанна" мен баласының бейнелері, протестанттардың папалық лауазымды және Рим-католик дінін қорлау әрекеті ретінде қарастырылды. Бірақ, кейінгі суреттерде папалық тиара жоғалып, оның орнына орта ғасырлық әйелдердің дәстүрлі бас киімі бейнеленді. Барлық таро карталарында "Иерофант" деп аталатын папаның бейнесі де бар. Мысалы, қазіргі кезде ең көп таралған Rider-Waite таро карталарында Иерофант немесе папа папалық тиара және папалық крестпен бейнеленген.