Кіріспе

Шекспирдің 1591 жылғы пьесасы, «Генрих VI, 3-бөлім» (көбінесе «3 Генрих VI» деп жазылады) – Уильям Шекспирдің 1591 жылы жазылған, Англия королі Генрих VI-ның өмірінде болған оқиғаларды бейнелейтін тарихи пьесасы. «1 Генрих VI» Англияның француздық территорияларын жоғалтуы мен «Розалар соғысына» бастап кеткен саяси ара-тұрлыстарға, ал «2 Генрих VI» патшаның ақсүйектері арасындағы дау-жанжалды тоқтатуға тырысуы мен қарулы қақтығысқа бейімделуіне назар аударса, «3 Генрих VI» осы қақтығыстың қорқыныштарын, тұрақты елдің хаос пен қатігездікке ұшырауын, отбасылық байланыстардың үзілуін және кек алу мен билік үшін моральдық принциптердің бұзылуын көрсетеді. «Генрих VI» трилогиясы хронологиялық тәртіппен жазылмағанмен, үш пьеса көбінесе Ричард III-пен бірге 1422 жылы Генрих V-нің қайтысынан бастап 1485 жылы Генрих VII-нің билікке келуіне дейінгі «Розалар соғысының» толық сағасын қамтитын тетралогияны құрайды. Осы пьесалардың сәттілігі Шекспирдің драматург ретіндегі беделін нығайтты. «Генрих VI, 3-бөлімде» Шекспирдің барлық пьесаларындағы ең ұзын монологы (3.2.124–195) бар, сонымен қатар Шекспирдің басқа пьесаларымен салыстырғанда көбірек шайқас сахналары (сахнада төрт, бірі айтылады) бейнеленген.

Қысқаша мазмұны

Пьеса 2 Генрих VI тоқтаған жерден басталады, жеңімпаз йоркистер (Йорк герцогы, Эдвард, Ричард, Уорвик, Монтегю [яғни Солсбери] және Норфолк) Генрих пен Маргаретті шайқас алаңынан қуумен аяқталады. Лондондағы парламент палатасына жеткен Йорк таққа отырады, оның жақтастары мен Генрихтің жақтастары арасында қақтығыс басталады. Өзінің әскерінің бір бөлігін әкелген Уорвик зорлық-зомбылықпен қорқытып, король Йоркпен келісімге келеді, бұл оған өліміне дейін патша болып қалуға мүмкіндік береді, ал содан кейін тақ Йорк үйі мен оның ұрпақтарына толығымен өтеді. Корольдің ұлы, принц Эдуардты мұрагерлік құқығынан айыратын бұл шешімге наразы болған корольдің жақтастары, әйелі Маргарет бастап, оны тастап кетеді, ал Маргарет Йорктерге қарсы соғыс жариялайды, оған Клиффорд қолдау көрсетеді, ол Йорк шайқасында әкесінің өлімі үшін кек алуға бел буады. Маргарет Уэйкфилдте Йорк қамалына шабуыл жасайды, йоркистер содан кейінгі шайқаста жеңіледі (1460). Шайқас кезінде Клиффорд Йорктің он екі жасар ұлы Ратлендті өлтіреді. Маргарет пен Клиффорд Йоркті тұтқынға алып, мазақтайды; оны қарақұмық төбесіне тұрғызып, Ратлендтің қанымен жағылған матасын маңдайынан терді сүртіп алуға береді, басына қағаз тәж кигізіп, содан кейін пышақтап өлтіреді. Шайқастан кейін Эдуард пен Ричард Йорктің өліміне қайғырып, Уорвик өзінің әскері Маргаретпен болған Сент-Олбанс екінші шайқасында (1461) жеңілгенін және король Лондонға оралғандығын хабарлайды. Маргареттің қысымымен ол Йоркпен жасаған келісімін бұзды. Алайда Джордж Плантагенет, Ричард пен Эдуардтың інісі, олардың ісіне қосылуға уәде береді, оған оның әпкесі Бургундия герцогинясы ықпал етеді. Сонымен қатар Уорвикке оның кіші інісі Монтегю да қосылады. Йоркшылар қайта топтасып, Таутон шайқасында (1461) Клиффорд қаза тауып, йоркшылар жеңіске жетеді. Шайқас кезінде Генрих қарақұмық төбесіне отырып, өз проблемаларын жоқтап, әкесі ұлын өлтірген және ұлы әкесін өлтірген адамды көреді, бұл азамат соғысының қорқынышты көрінісі. Жеңістен кейін Эдуард патша болып жарияланып, Англия тағында Йорк әулеті орнады. Джордж Кларенс герцогы және Ричард Глостер герцогы болып жарияланады, бірақ Ричард Эдуардқа бұл қауіпті герцогтық екенін айтады. Содан кейін король Эдуард пен Джордж сарайдан кетеді, ал Ричард көрермендерге билікке көтерілу және ағасынан тақты алу туралы амбициясын ашады, бірақ қалай әрекет ету керектігін әлі білмейді. Таутоннан кейін Уорвик Францияға барып, Эдуардқа Людовик XI-нің қарындасы Леди Бонаның қолын алуға тырысады, осылайша екі монархияны некелеу арқылы екі ел арасында бейбітшілік орнатуды қамтамасыз етеді. Уорвик француз сотына келгенде Маргарет, принц Эдуард және Оксфорд графы Людовикке Англиядағы қақтығыста көмек сұрап келгенін біледі. Луи Маргаретке әскер беруге келісіп жатқанда, Уорвик араласады және Луиге Эдуардты қолдау және некеге келісу оның мүддесіне жататынына көндіреді. Алайда Англияға оралғанда, жақында жесір қалған Леди Грей (Елизавета Вудвилл) корольге келіп, марқұм күйеуінің жерлерін қайтаруды сұрайды. Эдуард оның сұлулығына таңғалып, егер ол оның сүйіктісі болса, күйеуінің жерін қайтаруға уәде береді, бірақ Леди Грей бас тартады. Екеуі жыныстық шуаққа толы әңгімелер айтысады, бірақ Леди Грей өзінің ар-намысын сақтау үшін Эдуардтан бас тартуын жалғастырады. Эдуард оның әдемі болуына қоса, ақылды және ізгі екенін айтады және Джордж пен Ричардтың кеңесіне қарсы үйленуге шешім қабылдайды. Бұл туралы естіген Уорвик, Йорк әулетіне қызмет еткеніне қарамастан, өзін ақымақ сезінеді, Эдуардты айыптайды және Ланкастерлерге адалдығын ауыстырады, оның адалдығының белгісі ретінде қызы Аннының қолын принц Эдуардқа беруге уәде береді. Көп ұзамай Джордж пен Монтегю де Ланкастерге қосылады. Уорвик француз әскерлерімен Англияға шабуыл жасайды, Эдуард тұтқынға алынып, Уорвиктің ағасы, Йорк архиепискобына жеткізіледі, ал ауыр жүкті Грей ханым (қазіргі Елизавета) бас сауғалауға қашады. Алайда Эдуардты Ричард, Лорд Гастингс және сэр Уильям Стэнли көп ұзамай құтқарады. Генрих таққа қайта оралғаннан кейін Уорвикті және Джорджты өзінің Лордтар Қорғаушысы етіп тағайындайды. Қашып кету туралы хабар Генридің сотына жетеді, ал жас Ричмонд графы қауіпсіздігі үшін Бретаньге жер аударылады. Ричмонд - Джон Гонттың ұрпағы, Ричард II-нің ағасы және Эдуард III-нің ұлы, сондықтан Генрихке және оның ұлына бір нәрсе болса, Ланкастердің мұрагері болуы мүмкін, сондықтан оны қорғау қажет. Эдуард әскерін қайта ұйымдастырып, Уорвиктің әскерімен кездеседі. Ковентри қабырғалары алдында Джордж Уорвикті сатқандықтан, йоркшыларға қайта қосылады, бұл Эдуард пен Ричардпен мақталады, ал Ланкастерлер тарапынан ашулы айыпталады. Йоркшылар Барнет шайқасында (1471) шешуші жеңіске жетеді, онда Уорвик пен Монтегю екеуі де қаза табады. Сонымен қатар Эдуардтың әскері Генрихті тұтқынға алып, Лондон мұнарасына жібереді. Оксфорд пен Сомерсет герцогы Ланкастер әскерінің басшылығын өз қолына алып, Франциядан келген жаңа жасаққа қосылады, оған Маргарет пен принц Эдуард жетекшілік етеді. Содан кейін болған Тьюксбери шайқасында (1471) йоркшылар Ланкастерлерді талқандайды, Маргарет, принц Эдуард, Сомерсет және Оксфордты тұтқынға алады. Сомерсет өлім жазасына кесіледі, Оксфорд өмір бойына түрмеге жабылады, Маргарет елден қуылды, ал принц Эдуард үш Плантагенет бауырдың ашуына беріліп, Йорк үйінің заңды патшалық отбасы екенін мойындамағандықтан, пышақтап өлтіріледі. Осы кезде Ричард Лондонға Генрихті өлтіруге барады. Ричард мұнараға келгенде екеуі дауласады, ашуға беріліп Ричард Генрихті пышақтап өлтіреді. Өлімімен Генрих Ричардтың болашақ зұлымдығы мен елді қамтитын хаосты болжайды. Сарайға оралған Эдуард әйелімен қайта қосылып, қасиетті жерде дүниеге келген нәрестесімен танысады. Эдуард азамат соғыстары аяқталғанын және ұзақ бейбітшілік орнағанын сеніп, тойларды бастауға бұйрық береді. Алайда Ричардтың қастандықтары мен кез келген құнмен билікке ұмтылуы туралы ол білмейді.

Күні

"Ричард, Йорк герцогінің нағыз трагедиясы және жақсы патша Генрих VI-ның өлімі, Ланкастер және Йорк үйлері арасындағы толық қақтығыс" (бұдан былай "Нағыз трагедия" деп аталады) 1595 жылы кітап сатушы Томас Миллингтон және Питер Шорт баспасында басылып шықты. "Нағыз трагедияның" 3 Генрих VI пьесасының қойылымын жазбаға түсірген нұсқасы болуы мүмкін, егер осылай болса, 3 Генрих VI 1595 жылға дейін жазылған. Дегенмен, пьеса бірнеше жыл бұрын жазылған болуы мүмкін және 1592 жылдың қыркүйегіне дейін сахнада болғандығына дәлелдер бар. Роберт Гриннің "А Гротсворт Оф Уит" памфлеті (20 қыркүйек 1592 жылы тіркелген) 3 Генрих VI пьесасынан алынған бір жолдың пародиясын келтіреді, сонымен бірге Шекспирді "біздің қауырсындарымызбен сәнленген, "жолбарыс жүрегі ойыншының терісіне оралған" қара қаран" деп қысымға алады, ол сіздердің ең жақсыларыңыз сияқты бос өлеңді шеберлікпен жаза аламын деп ойлайды, ал толыққанды "жасауға шамасы жететін" адам болғандықтан, өзінің пайымдауы бойынша елдегі жалғыз сахналық шебер. Бұл 3 Генрих VI, 1.4.138-ге жасалған пародия, онда Йорк Маргаретті "әйел терісіне оралған жолбарыс жүрегі" деп сипаттайды. Бұл пародия 3 Генрих VI пьесасының кем дегенде 1592 жылдың қыркүйегінде кеңінен танылғанын көрсетеді, яғни ол 23 маусымға дейін қойылған болуы керек, себебі үкімет оба ауруының таралуын болдырмау үшін театрларды жапты. Осылайша, пьеса 23 маусымда сахнада болғандықтан, ол 1591 жылы немесе 1592 жылдың басында жазылған болуы керек. Трилогияның үш бөлігінің хронологиялық тәртіппен жазылған-жазылмағаны туралы талқылау үшін Генрих VI, I бөлімін қараңыз.

Мәтін

"Нағыз трагедияның" 1595 жылғы октаволық мәтіні 1600 жылы Уильям Уайт Миллингтон үшін кварто түрінде қайта басылды. Ол 1619 жылы Томас Павьер үшін басылған Уильям Джаггардтың Жалған фолиосының бөлігі ретінде қайта басылды. Бұл мәтін 1594 жылы "Екі әйгілі Йорк және Ланкастер үйлері арасындағы жанжалдың бірінші бөлігі: жақсы герцог Хамфридің өлімімен, Суффольк герцогінің жер аударылуы мен өлімімен, және мақтаншақ Винчестер кардиналының трагикалық соңымен, сондай-ақ Джек Кейдтің көтерілісі және Йорк герцогының тәжға басқаны туралы" деген атпен басылған "The First part of the Contention betwixt the two famous Houses of Yorke and Lancaster" пьесасымен бірге жарық көрді (бұдан былай "The Contention" деп аталады). Жалған фолиода екі пьеса "Ланкастер және Йорк екі әйгілі үйлері арасындағы толық жанжал. Жақсы герцог Хамфри, Ричард Йорк герцогы және король Генрих VI-ның трагикалық соңы" деген жалпы атаумен топтастырылды. "Толық жанжалмен" бірге Тир князі Перикл де басылды. Бүгінде 3 Генрих VI деп белгілі пьесаның мәтіні 1623 жылғы "Бірінші фолиода" "Генрих VI-ның үшінші бөлігі, Йорк герцогының өлімімен" деген атпен жарияланды. Пьесаның 3-бөлік деп аталуы қашан болғаны белгісіз, бірақ көптеген сыншылар оны Бірінші фолио редакторы Джон Хемингес пен Генри Конделлдің ойлап тапқанын болжайды, себебі 1623 жылға дейін пьесаға "3-бөлік" немесе оның туындыларымен сілтеме жоқ.

Тарихи сын

Кейбір сыншылар Генрих VI трилогиясының ағылшын тарихының соңғы оқиғаларына негізделген алғашқы пьесалар болғанын, сондықтан олардың канон ішінде жоғары орынға ие болуға және Шекспирді зерттеуде орталық рөл атқаруға лайықты екенін айтады. Мысалы, Ф. П. Уилсонның пікірінше, "1588 жылы испандық Армада жеңілгенге дейін ешбір драматург ағылшын тарихына негізделген пьесаны қоғамдық сахнаға қоюға батыл болғандығына нақты дәлел жоқ, біз білетіндей, Шекспир бірінші болды". Дегенмен, барлық сыншылар Уилсонмен келіспейді. Мысалы, Майкл Тейлор 1592 жылға дейін кем дегенде отыз тоғыз тарихи пьеса болғанын айтады, соның ішінде Кристофер Марлоудың "Тамбурлайн" (1587), Томас Лодждың "Азамат соғысының жаралары" (1588), анонимді "Жан патшаның қиын тұсы" (1588), Эдмунд Айронсайд (1590, автор аты белгісіз), Роберт Гриннің "Селимус" (1591) және тағы бір анонимді пьеса, "Ричард III-нің шын трагедиясы" (1591). Алайда, Паола Пульятти бұл мәселе Уилсон мен Тейлордың пікірлері арасында болуы мүмкін дейді: "Шекспир ағылшын тарихын қоғамдық театр көрермендеріне алғаш рет ұсынбаған болуы мүмкін, бірақ ол әрине, оны тарихи, саяси және діни мифтерге табынушы ретінде емес, дамыған тарихшы ретінде қараған бірінші адам болды". Сыншылар арасында жиі талқыланатын тағы бір мәселе – пьесаның сапасы. 1 Генрих VI-мен бірге 3 Генрих VI дәстүрлі түрде Шекспирдің ең нашар пьесаларының бірі саналады, сыншылар көбінесе пьесадағы зорлық-зомбылықтың мөлшерін Шекспирдің өнерлік жас екендігінің және оның хроникалық көздерін пайдаланудағы шектеулілігінің көрсеткіші ретінде келтіреді, әсіресе, оны нюанстарлы және әлдеқайда аз зорлық-зомбылыққа толы екінші тарихи тетралогиямен (Ричард II, 1 Генрих IV, 2 Генрих IV және Генрих V) салыстырғанда. Мысалы, Э. М. В. Тиллиард, Ирвинг Рибнер және А. П. Росситер сияқты сыншылар пьеса драманың неоклассикалық қағидаларын бұзады деп мәлімдейді, олар зорлық-зомбылық пен шайқасты сахнада мимикалық түрде көрсетуге тыйым салады, оларды диалогта диегетикалық түрде баяндау керек дейді. Бұл көзқарас жоғары және төмен өнер арасындағы айырмашылықтың дәстүрлі түсініктеріне негізделген, бұл айырмашылықтың өзі Филип Сиднидің 1579 жылғы "Поэзияны қорғау" еңбегіне негізделген. Сидни Горацийдің еңбегіне сүйене отырып, Горбодукты көптеген шайқастарды көрсеткені және оларды ауызша бейнелеу көркемдік жағынан жақсырақ болған кезде тым қатыгез болғаны үшін сынады. Олардың ойынша, зорлық-зомбылықты көрсететін кез келген пьеса білімсіз халыққа ғана ұнайды, сондықтан ол төмен өнер саналады. Ал зорлық-зомбылықты тікелей көрсетуден жоғары тұрған және жазушының сөздік шеберлігіне және диегезиске сүйенген пьеса көркемдік жағынан жоғары және сондықтан жоғары өнер болып есептеледі. 1605 жылы Бен Джонсон "Қараңғы бетперде" еңбегінде сахнадағы шайқастарды көрсетудің тек "күлкілі адамдарға ұнайтынын, олар құлаққа қанағаттанғаннан гөрі көзге ұнайтын нәрсеге көбірек мән береді" деді. Осы теорияларға сүйене отырып, 3 Генрих VI, сахнадағы төрт шайқасы мен зорлық-зомбылық пен кісі өлтірудің көптеген көріністерімен, интеллигенцияға ұсынуға лайық емес қарапайым пьеса саналды. Алайда, Томас Хейвуд және Томас Наше сияқты жазушылар ұрыс көріністерін көбінесе пьесаның ажырамас бөлігі деп мақтады, оларды білімсіздерге арналған жай ғана бұрмалау емес деп есептеді. Пирс Пеннилес өзінің 1592 жылғы "Ибіліске жалбарынуында" ұрыс пен әскери іс-қимылды бейнелейтін драманың сабақтастық элементін мақтады, мұндай пьесалар халыққа тарихты және әскери тактиканы үйретудің жақсы тәсілі екенін айтты; мұндай пьесаларда "ата-бабаларымыздың ерлік істері (көп уақыт бойы тот басқан мыс пен құрт жеген кітаптарда көміліп қалған) қайта тіріледі". Наше сонымен қатар өткендегі ұлы ұлттық себептерді бейнелейтін пьесалар "қазіргі балалық шақта" жоғалған патриоттық қызулықты қайта жандандыратынын және мұндай пьесалар "біздің осы дегенерацияланған әйелдік күндерімізді айыптау үшін сирек кездесетін ізгіліктерді көрсетеді" деп мәлімдеді. Сол сияқты, 1612 жылғы "Актерлерді қорғау" еңбегінде Хейвуд былай деп жазады: "Тірі және жақсы рухтағы іс-қимыл соншалықты тартымды нәрсе, ол көрермендердің жүректерін жаңадан қалыптастыру және оларды кез келген асыл және есімді әрекеттің пішініне келтіру күшіне ие". Жақында 1 Генрих VI туралы айта келе, Майкл Голдман шайқас көріністері пьесаның жалпы қозғалысы мен мақсаты үшін маңызды екенін дәлелдеді; "сахнадағы денелердің қозғалысы қызықты көрініс жасау үшін ғана емес, сонымен қатар драмалық жағдайды күшейту және оны түсінуге көмектеседі". Осы ойларға сүйене отырып, соңғы зерттеулер пьесаны шайқас көріністерінен ғана тұратын пьеса емес, тұтас драмалық мәтін ретінде қарастыруға бейім. Көптеген қазіргі қойылымдар осы қайта бағалауға үлкен үлес қосты (мысалы, Питер Холл мен Джон Бартонның 1963 және 1964 жылғы, Терри Хэндстің 1977 жылғы, Майкл Богдановтың 1986 жылғы, Адриан Ноблстің 1988 жылғы, Кэти Митчеллдің 1994 жылғы, Эдвард Холлдың 2000 жылғы және Майкл Бойдтың 2000 және 2006 жылғы қойылымдары). Осы жаңа көзқарас негізінде, пьесаны күрделі деп есептегенде, кейбір сыншылар қазір пьеса "әскери іс-қимылдың қызықты эстетикалық тартымдылығын саяси себептер мен әлеуметтік салдарлар туралы ойлармен қатар қояды" деп санайды. Алайда, 3 Генрих VI тудырған сындық даулар тек өнерлік тұтастық мәселесімен ғана шектелмейді. Сыншылар пікір келіспейтін көптеген басқа да мәселелер бар, соның ішінде пьесаның "Шын трагедиямен" байланысы ең маңыздысы.