Кіріспе

Шекспирдің "Генрих VI, 2-бөлімі" (көбінесе 2 Генрих VI деп жазылады) – Уильям Шекспирдің 1591 жылы жазылған және Англия королі Генрих VI өмір сүрген кезеңдегі оқиғаларды бейнелейтін тарихи пьесасы. "Генрих VI, 1-бөлім" Англияның француз территорияларын жоғалтуына және Розалар соғысына әкелген саяси ара-тұрлыстарға негізделсе, ал "Генрих VI, 3-бөлім" осы қақтығыстың қорқынышты жайттарын көрсетеді. "2 Генрих VI" корольдің ақсүйектер арасындағы талас-тартыстарды тоқтатуға келмейтініне, оның сенімді кеңесшісі Глостер герцогы Хамфридің өліміне, Йорк герцогының билікке жолуына және қарулы қақтығысқа бейімделуіне назар аударады. Сондықтан пьеса соғыстың бастапқы шайқасы – Сент-Олбанстың бірінші шайқасымен (1455) аяқталады. "Генрих VI" трилогиясы хронологиялық тәртіппен жазылмағанмен, үш пьеса көбінесе Ричард III-пен бірге 1422 жылы Генрих V-нің өлімінен бастап 1485 жылы Генрих VII билікке келгенге дейінгі Розалар соғысының толық сағасын қамтитын тетралогияны құрайды. Осы пьесалардың сәттілігі Шекспирдің драматург ретіндегі беделін нығайтты. "Генрих VI, 2-бөлімі" Шекспирдің барлық пьесаларының арасында ең көп актерлік құрамы бар және көптеген сыншылар оны "Генрих VI" трилогиясының ең жақсысы деп санайды.

Қысқаша мазмұны

Пьеса Англия королі Генрих VI-ның Анжудағы жас Маргаретқа үйленуімен басталады. Маргарет – Уильям де ла Поулдың қамқоршысы және сүйіктісі, 4-ші граф Саффолк, ол патшаға оның арқылы ықпал етуді көздейді. Саффолк пен Маргареттің жоспарына басты кедергі – лорд-протектор Глостер герцогы Хамфри, ол қарапайым халық арасында өте танымал және корольдің терең сеніміне ие. Бірақ Глостердің әйелі таққа таласып, Саффолктің агенті оны қара магиямен айналысуға итермелейді. Ол рухты шақырып, болашақты білуді талап етеді, бірақ оның болжамдары тұманды, ал рәсім аяқталмас бұрын ол тоқтатылып, тұтқындалады. Содан кейін ол Глостердің ұятына қарай соттан қуылды. Саффолк кардинал Бофорт пен Сомерсет герцогымен Глостерді құлатқан үшін сөз байласады. Саффолк Глостерді опасыздықпен айыптап, түрмеге қамауға алады, бірақ Глостерді соттамас бұрын, Саффолк оны өлтіру үшін екі кісі өлтірушіні жібереді. Осы уақытта Ричард, 3-ші Йорк герцогы, Солсбери және Уорвик графтарына таққа өзінің құқығы туралы айтады, олар оны қолдауға уәде береді. Саффолк Глостердің өліміне қатысқаны үшін қуғынға ұшыраса, ал Винчестер (кардинал Бофорт) қызбаға шалдығып, Құдайды қарғып қайтыс болады. Маргарет Саффолктің қуғын-сүргініне қорқып, оның қайта оралуын қамтамасыз етуге ант береді, бірақ ол Англиядан шыққаннан кейін көп ұзамай қарақшылар өлтіреді, ал оның басын қайғыға батқан Маргаретқа қайтарады. Осы арада Йорк Ирландиядағы көтерілісті басу үшін әскердің бас қолбасшысы болып тағайындалады. Кету алдында ол өзінің бұрынғы офицері Джек Кейдті, егер ол билікке ашық таласса, қарапайым халық Йоркті қолдай ма екенін білу үшін халықтық көтеріліс ұйымдастыруға шақырады. Бастапқыда көтеріліс сәтті болады, Кейд өзін Лондон мэрі етіп жариялайды, бірақ оның көтерілісі Лорд Клиффорд (Генридің жақтасы) Кейдтің әскерін құрайтын қарапайым халықты істен бас тартуға көндіргенде басылады. Кейдті бірнеше күннен кейін Кенттен келген Александр Иден өлтіреді, ол азық іздеп оның бағына кіреді. Йорк өзінің әскерімен Англияға оралып, патшаны екі жүзді Сомерсеттен қорғауға ниеттенгенін мәлімдейді. Егер Сомерсет тұтқындалып, елге опасыздық жасады деп айыпталса, Йорк өз әскерін таратуға уәде береді. Бэкингем Сомерсеттің қазірдің өзінде мұнарада тұтқын екенін ант етеді, бірақ Сомерсет патшайыммен бірге ("бостандықта") кіргенде, Йорк Бэкингемнің антты бұзғанын жариялап, ұлдары Эдвард пен Ричардтың қолдауымен таққа өзінің құқығын жариялайды. Англия ақсүйектері екіге бөлінеді, бірі Йорк әулетін, екіншісі Генри мен Ланкастер әулетін қолдайды. Сент-Олбанс шайқасында Сомерсет герцогы Йорктің ұлы Ричардтың қолынан, ал Лорд Клиффорд Йорктің қолынан қаза табады. Шайқас жеңілгеннен кейін Маргарет қайғыға батқан патшаны шайқас алаңынан қашып, Лондонға баруға көндіреді. Оған жас Клиффорд қосылады, ол әкесінің өлімі үшін йоркистерден кек алуға ант етеді. Пьеса Йорк, Эдвард, Ричард, Уорвик және Солсбери Генри, Маргарет және Клиффордты қуалайтын күйде аяқталады.

Күні

1594 жылдың 12 наурызында кітап сатушы Томас Миллингтон пьесаны «Стационарлар тізіліміне» енгізіп, сол жылы Томас Крид оны «Йорк және Ланкастер екі мәшһүр үйі арасындағы тартыс, жақсы Дюк Хамфридің өлімі, Суффолк герцогының қуғынға ұшырауы мен өлімі, Джек Кейдтің көтерілісі және Йорк герцогының тәжға қарсы алғашқы талабы» деген атпен төрттік түрінде басып шығарды. «Тартыс» пьесасы бүгінгі Генрих VI-ның екінші бөлімі деп аталатын қойылымның жазба нұсқасы болуы мүмкін деп болжанады. Егер осылай болса, пьеса 1594 жылдан кешіктірмей жазылған. Дегенмен, пьеса бірнеше жыл бұрын жазылған болуы мүмкін деген пікір де бар. Роберт Гриннің «Гриннің ақылға сыймас әңгімелері» атты памфлеті (1592 жылдың 20 қыркүйегінде «Стационарлар тізіліміне» енгізілген) Шекспирді «біздің қауырсындарымызбен сәнленген, ойыншының терісіне оралған жолбарыс жүрегімен» мақтанған, бос өлеңді біздің ең жақсыларымыздай жасай аламын деп ойлайтын «көкқурақ» деп қысымға алады. Бұл 3 Генрих VI, 1.4.138-ге жасалған пародия, онда Йорк Маргаретті «әйел терісіне оралған жолбарыс жүрегі!» деп сипаттайды. Бұл 1592 жылдың қыркүйегінде 3 Генрих VI пьесасы кеңінен танылғанын көрсетеді, яғни ол үкімет оба ауруының таралуын болдырмау үшін театрларды жапқан 23 маусымға дейін сахналанған болуы керек. 3 Генрих VI пьесасы 2 Генрих VI пьесасының жалғасы екені белгілі болғандықтан, егер 3 Генрих VI 1592 жылдың маусымына дейін сахналанған болса, 2 Генрих VI да сол кезде сахналанған және екеуі де 1591 немесе 1592 жылы жазылған болуы мүмкін. Трилогияның үш бөлігінің хронологиялық тәртіппен жазылған-жазылмағаны туралы талқылау үшін 1 Генрих VI-ны қараңыз.

Мәтін

Контенцияның 1594 жылғы кварто мәтіні екі рет қайта басылды, 1600 жылы (квартода) және 1619 жылы (сондай-ақ квартода). 1600 жылғы мәтінді Валентин Симмс Миллингтон үшін басып шығарды. 1619 жылғы мәтін Уильям Джаггардтың Жалған фолиосының бір бөлігі болды, ол Томас Павье үшін басылды. Бұл мәтін 1595 жылы «Жорк герцогы Ричардтың шынайы трагедиясы және жақсы патша Генри VI-ның өлімі» деген атпен, Ланкастер мен Йорк екі үйі арасындағы толық қақтығыспен бірге басылған 3 Генри VI пьесасының нұсқасымен бірге жарық көрді. Жалған фолиода екі пьеса «Ланкастер мен Йорк екі атақты үйі арасындағы толық қақтығыс, жақсы герцог Хамфри, Йорк герцогы Ричард және патша Генри VI-ның трагикалық соңы» деген жалпы атаумен топтастырылды. Сондай-ақ, «Толық қақтығыс» кітабымен бірге Тир князі Перикл де басылып шықты. Дегенмен, 1619 жылғы 2 Генрих VI мәтіні тікелей Контенциядан алынбады. Түпнұсқа мәтін 2.2 сахнада Йорктің шежіресін баяндағандағы қателікті түзету үшін өңделді. Бүгінгі күні 2 Генрих VI пьесасының мәтіні 1623 жылғы Бірінші фолиода «Генрих VI-ның екінші бөлігі, жақсы герцог Хамфридің өлімімен» деген атпен жарияланды. Пьесаның 2-бөлік деп аталуы қашан болғаны белгісіз, бірақ көптеген сыншылар оны Бірінші фолионың редакторлары Джон Хемингес пен Генри Конделлдің ойлап тапқанын болжайды, себебі 1623 жылға дейін пьесаға 2-бөлік деген атпен немесе оның кез келген туындысымен сілтеме жоқ.

Тарихи сын

Кейбір сыншылар Генрих VI трилогиясы ағылшын тарихының соңғы оқиғаларын негізге алған алғашқы пьесалар екенін айтады, сондықтан олар канонның жоғары орнына және Шекспир туралы сын-пікірлерде орталық рөлге лайық. Мысалы, Ф. П. Уилсонның сөзіне сүйенсек, "1588 жылы испандық Армада жеңілгенге дейін ешбір драматург ағылшын тарихына негізделген пьесаны сахнаға қоюға батыл болғандығына нақты дәлел жоқ, [ ] біз білгендей, Шекспир бірінші болды". Дегенмен, барлық сыншылар Уилсонмен келіспейді. Мысалы, Майкл Тейлор 1592 жылға дейін кем дегенде отыз тоғыз тарихи пьеса болғанын айтады, олардың ішінде Кристофер Марлоудың "Тамбурлайн" (1587), Томас Лодждың "Азамат соғысының жаралары" (1588), Джордж Пилдің "Жан патшаның қиын тұсы" (1588), анонимдік "Эдмунд Айронсайд" (1590), Роберт Грин мен Томас Лодждың "Селимус" (1591) және тағы бір анонимдік пьеса, "Ричард III-нің нағыз трагедиясы" (1591) бар. Алайда, Паола Пульятти бұл мәселе Уилсон мен Тейлордың пікірлері арасында болуы мүмкін дейді: "Шекспир ағылшын тарихын алғаш рет қоғамдық театр көрермендеріне ұсынбаған болуы мүмкін, бірақ ол оны тарихи, саяси және діни мифтерге табынушы сияқты емес, пішкен тарихшы сияқты қараған бірінші адам болды". Қалай болғанда да, пьесаға қатысты көптеген сын пікірлері бар, олардың ішінде оның "Контенциямен" байланысына қатысты даулар да бар.

Өнер көрсету

1592 жылғы алғашқы қойылымнан кейін 2 Генрих VI толық мәтіні сирек қойылған сияқты. Шекспирден кейінгі алғашқы қойылым 1864 жылдың 23 сәуірінде (Шекспирдің 300 жылдығы) Лондонның Суррей театрында жеке қойылым ретінде болды, режиссер Джеймс Андерсон Йорк пен Кейд рөлін ойнады. Бұл қойылым туралы The Illustrated London News: "Бұл 270 жылдан бері қойылмаған, мүлдем ұмытылған туындының қайта жаңғыруы немесе сахнаға қайта оралуы" деп жазды. Келесі нақты қойылым 1889 жылы Джордж Осмонд Тирлдің Стратфорд-на-Авондағы Шекспир ескерткіш театрында Эрскин Льюис Генри және Эллен Кранстон Маргарет рөлінде ойнаған тағы бір жеке қойылымын сахналағанда болды. 1899 жылы Ф. Р. Бенсон Шекспир ескерткіш театрында пьесаның тағы бір жеке қойылымын қойды. 1906 жылы ол пьесаны қайта жаңғыртты және 1 Генрих VI және 3 Генрих VI-ді Шекспирдің екі тетралогиясының сегіз түнге созылған қойылымына қосты. Бұл окталогияның және тетралогия мен трилогияның алғашқы қойылымы болды. Бенсонның өзі Генриді, ал әйелі Констанс Бенсон Маргаретті ойнады. 1951 жылы Дуглас Сил Бермингем репертуарлық театрында қойылымға режиссерлік етті, онда Пол Дэнемэн Генри, Розалинд Боксолл Маргарет, Джон Арнатт Йорк және Альфред Берк Глостер рөлінде ойнады. 2 Генрих VI сол кезде бері жеке қойылым ретінде қойылған жоқ, бірақ Силдің қойылымы өте табысты болды, 3 Генрих VI 1952 жылы, ал 1 Генрих VI 1953 жылы, барлығы байланысты актерлік құрамымен қойылды. 1977 жылы Корольдік Шекспир театрында, өңделмеген статусымен ерекшеленген қойылымда Терри Хэндс Генри VI пьесасының үш бөлімін Алан Говард Генри және Хелен Миррен Маргарет рөлінде ұсынды. Қойылым кассада орташа табысқа жеткенімен, Алан Говардтың Генридің ерекше бейнесі үшін сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Говард Генридің нағыз ақыл-сақасының бұзылуына қатысты тарихи деректерді қойылымына енгізіп, кейіпкерді үнемі психикалық және эмоционалдық күйзелістің шегінде бейнеледі. Сондай-ақ, Сент-Олбанс шайқасының сахналануы мақталды, ол тек басты кейіпкерлердің қатысуымен өтті, ешқандай қосымша актерларсыз және оның ірі шайқас екенін көрсететін ешқандай элементтер болмады, осылайша бүкіл қақтығыстың бастапқыда шағын отбасылық жанжалдан өскенін көрсетті. Мүмкін, «Гүлдер соғысы» деген жалпы атаумен жақында жасалған трилогияның саяси бағытталған бейімделуіне реакция ретінде, Хэндс өзінің қойылымын толығымен саяси емес етуге тырысты: «Гүлдер соғысы – билік саясатын зерттеу. Оның орталық бейнесі – конференц үстелі, ал Уорвик, патша жасаушы, орталық тұлға. Бірақ бұл Шекспир емес. Шекспир саясаттан әлдеқайда жоғары тұрады. Саясат – өте беткей ғылым». Говард пен Мирреннен басқа, қойылымда Йорк рөлінде Эмрис Джеймс, Глостер рөлінде Грэм Кроуден ойнады. Майкл Бойдтың режиссерлігімен 2000 жылы Стрэтфордтағы «Лебедь театрында» Дэвид Ойелоу Генри, Фиона Белл Маргарет, Клайв Вуд Йорк және Ричард Кордери Глостер рөлінде қойылды. Пьеса басқа бес тарихи пьесамен бірге (Ричард II, 1 Генрих IV, 2 Генрих IV, Генрих V және Ричард III) «Бұл Англия: Тарихтар» деген жалпы атаумен толық сегіз бөлімді тарихи цикл құрады (РСК сегіз пьесаны бір реттілікпен сахналауға алғаш рет тырысты). «This England: The Histories» 2006 жылы Кортярд театрында өткен Complete Works фестивалінің бір бөлігі ретінде қайта жаңғыртылды, Бойдтың режиссерлігімен Генрих VI пьесалары, Генри рөлінде Чук Ивуджи, Маргарет рөлінде Кэти Стивенс, Йорк рөлінде Джонатан Слингер және 2000 жылдан бастап оның рөлін қайталап, Ричард Кордери Глостер рөлінде ойнады. 2007 жылдың наурыз айында «Толық жұмыстар» аяқталған кезде, тарихи пьесалар екі жылдық отыз төрт актерлік ансамбльдің бөлігі ретінде қысқаша «Тарихтар» деген атпен сахнада қалды. 2 Генрих VI «Генрих VI, 2-бөлім: Англияның құлдырауы» деген атпен қойылды. Екі жылдық бағдарламаның соңында бүкіл окталогия төрт күн ішінде «Даңқты сәт» деген атпен орындалды; Ричард II бейсенбі күні кешке қойылды, содан кейін жұма күні түстен кейін және кешке екі Генрих IV пьесасы, сенбі күні үш Генрих VI пьесасы (екі түстен кейінгі қойылым және бір кешкі қойылым) және Рихард III жексенбі күні кешке қойылды. Бойдтың қойылымдары сол кезде көп көңілге бөленді, себебі ол мәтінге интерполяция мен толықтырулар енгізді. Ең бастысы, Бойд трилогияға жаңа кейіпкерді енгізді. «Қамқоршы» деп аталатын кейіпкер ешқашан сөйлемейді, бірақ әрбір негізгі кейіпкердің өліміне байланысты, Қамқоршы (Эдвард Клейтон 2000 жылы және Энтони Бунси 2006/2007 жылдары), толығымен қызыл киіммен сахнаға шығып, денеге жақындасады. Дене рөлін ойнаған актер тұрып, оны фигура алып кетеді. Тағы бір өзгеріс – 4.1-де Саффолк өлімін бұйырған «лейтенант» шындығында 1 Генрих VI-да өлтірілген лорд Тальботтың (Кит Бартлетт ойнаған) шайыры еді. Сонымен қатар, Джек Кейдтің бүлігі кезінде Глостер, Винчестер және Саффолк шайыры бүлікшілер ретінде пайда болады, және Клейтон мен Бунси осы тиісті қойылымдарында Дик Бутчер рөлін де ойнады. Қойылымның шынайы зорлық-зомбылыққа толы болуы да ерекше атап өтілді. Daily Express газетінен Роберт Гор Лэнгтонның 2000 жылғы түпнұсқа қойылым туралы пікірінде: «Кесілген қолдан қан тамшылап менің жамылғыма шашырады. Адамның бауыры менің аяғымның жанына құлады. Көз шарпып өтті, содан кейін тіл». 2012 жылы трилогия Шекспирдің Глобусында «Глобусқа Глобус» фестивалінің аясында сахналанды, әр пьеса Балқан аймағындағы әртүрлі компаниялармен орындалды және аймақтың зорлық-зомбылық тарихына түсініктеме ретінде ұсынылды. 2 Генрих VI Албанияның Ұлттық театрымен сахналанды, режиссер Адонис Филипи, Генри рөлінде Интрит Чобани, Маргарет рөлінде Эрмина Хисай, Йорк рөлінде Васян Лами және Глостер рөлінде Кристак Скрами ойнады. 2013 жылы Ник Бэньналл Глобуста трилогияның тағы бір қойылымын қойды. Барлық үш пьеса күн сайын, түстен бастап, «Генрих VI: Үш пьеса» деген жалпы атаумен орындалды. 2 Генрих VI «Генрих VI: Йорк және Ланкастер үйлері» деген атпен қойылды. Әр пьеса екі сағатқа дейін қысқартылды, ал барлық трилогия он төрт актерден тұратын құраммен орындалды. Белгілі бір күндері пьесалар түпнұсқа оқиғалардың болған жерлерінде орындалды және тікелей эфирде театрда көрсетілді; «шайқас өндірістері» Тоутон (3 Генрих VI-дан Тоутон шайқасы), Тьюксбери (3 Генрих VI-дан Тьюксбери шайқасы), Сент-Олбанс соборы (2 Генрих VI-дан Сент-Олбанс шайқасының бірінші және 3 Генрих VI-дан Сент-Олбанс шайқасының екіншісі) және Монкен Хэдли Коммон (3 Генрих VI-дан Барнет шайқасы) жерлерінде сахналанды. Қойылымда Генри рөлінде Грэм Батлер, Маргарет рөлінде Мэри Доэрти, Йорк рөлінде Брендан О’Хиа және Глостер рөлінде Гарри Купер ойнады. Американдық алғашқы ірі қойылым 1935 жылы Калифорниядағы Пасадена Playhouse-де, Гилмор Браунның режиссерлігімен, Шекспирдің барлық он тарихи пьесасының (екі тетралогия, алдында Джон патшасы және кейін Генрих VIII) қойылымының бөлігі ретінде болды. Еуропада пьесаның өңделмеген қойылымдары 1857 жылы Веймар сарайының театрында өтті. Франц фон Дингельштедт режиссерлігімен ол окталогияның алтыншы бөлігі ретінде қойылды, барлық сегіз пьеса он күн ішінде сахналанды. 1873 жылы Венадағы Бургтеатрде үлкен қойылым сахналанды, онда Фридрих Миттервурцер Винчестер рөлінде керемет өнер көрсетті. Йоца Савитс 1889 және 1906 жылдары Мюнхен сарайының театрында тетралогияны қойды. 1927 жылы Саладин Шмитт Бохумдағы қалалық театрда өңделмеген окталогияны ұсынды. Денис Ллорка тетралогияны бір...

Театрлық

2 Генрих VI-нің алғашқы бейімделуінің куәлігі Реставрация кезінде, 1681 жылы Джон Кроун «Генрих VI, Бірінші бөлім» және «Азамат соғысының қайғысы» атты екі бөлімді пьеса жасқанда табылды. «Генрих» пьесасы 2 Генрих VI-ның 1–3-ақтарын, Глостердің өліміне баса назар аударады, ал «Қайғы» 2 Генрих VI-ның соңғы екі әрекетін және 3 Генрих VI-ның көп бөлігін бейімдеді. Поп заговор кезінде жазған Кроун, ол монархияға берілген адам болғандықтан, Англияның тағы бір азамат соғысына түсу қаупі туралы ескерту үшін бейімдемесін пайдаланды, егер Уиг партиясы билікке келсе, осы жағдай орын алуы мүмкін еді. Сондықтан «Қайғы» пьесасындағы Джек Кейдтің көтерілісі Шекспирдегіден гөрі зорлық-зомбылыққа толы болды, суреттерде адамдар отта жануы және балалар найзаға ілінуі бейнеленді. Кроун Глостер мен Винчестердің рөлдерін де өзгертіп, Глостерді қасиетті және мінсіз, ал Винчестерді одан да зұлым етіп көрсетті. Ол сондай-ақ Глостердің өлтірілуін 1678 жылы Лондонда католиктерге қарсы гистерия тудырған Эдмунд Берри Годфридің қазасына байланыстырды. Осы байланысты жасау арқылы Кроун католиктерге қарсы сезімді одан әрі күшейтіп, Католик Джеймс Стюарт, Йорк герцогының протестант Карл II-нің орнын басуына кедергі келтіретін «Шығару туралы» заңның қабылдануын қамтамасыз етуді көздеді. Осы мақсатта Кроун үш кісі өлтірушінің рөлін қайта жазып, оларды діншіл, бірақ қанды қатыгез католиктер ретінде бейнеледі. 1723 жылы тағы екі бейімдеме жасалды. Біріншісі – Амброз Филипстің «Глостер герцогы Хамфри» пьесасы, ол 2 Генрих VI-ның 1–3-ақтарынан шамамен отыз жол қолданды және Дрюри-Лейнде қойылды. Кроунның бейімдемесінің саясатына қатысты болжам бойынша, Филипстің нұсқасын Уильям Пултенейге, 1-ші Бат графына, жетекші виг саясаткеріне арнады. 1723 жылғы екінші бейімдеме, сондай-ақ Дрюри-Лейнде қойылған, Теофилус Сибердің «Король Генрих VI: трагедиясы» пьесасы болды, онда 2 Генрих VI-ның 5-ақтары мен 3 Генрих VI-ның 1 және 2-ақтары қолданылды, ал оның әкесі Колли Сибер Винчестер рөлінде ойнады. 1817 жылы Эдмунд Кин Дж.Х. Меривалдің «Ричард, Йорк герцогы» немесе «Йорк пен Ланкастердің таласы» пьесасында ойнады, онда Генрих VI-ның барлық үш пьесасынан материалдар қолданылды, бірақ Йоркпен тікелей байланысты емес барлық бөлімдер алынып тасталды. 2 Генрих VI-дан алынған материалдарға Анжу мен Мэннің жоғалуы, Глостер мен Винчестер арасындағы қақтығыс, Глостердің өлтірілуі, Винчестердің өлімі (барлық Уорвиктің сөздері Йоркқа берілді) және Кейдтің көтерілісі туралы айтылған сөздер кірді. Меривалдың үлгісін ұстанған Роберт Аткинс 1923 жылы Бірінші фолионың үш жүз жылдығына арналған мерекелік шаралардың бір бөлігі ретінде Олд Вик театрында қойылым үшін үш пьесаны да бір шығармаға бейімдеді. Гай Мартино Генриді, Эстер Уайтхаус Маргаретті ойнады. Аткинс өзі Йоркті сомдады. 1951–1953 жылдардағы Дуглас Силдің Бирмингемдегі әр пьесаны жеке қоюының сәттілігі оны 1957 жылы Олд Вик театрында «Розалар соғысы» деген жалпы атаумен үш пьесаны бірге қоюға итермеледі. Барри Джексон мәтінді екі бөлімнен тұратын пьесаға өзгертіп, 1 Генрих VI және 2 Генрих VI біріктірілді (1 Генрих VI-ның барлық бөлімі алынып тасталды), ал 3 Генрих VI-ның редакциясы қысқартылды. Сил қайтадан режиссерлік етті, Пол Дэнемэн қайтадан Генри, Альфред Берк Глостер, Барбара Джеффорд Маргарет және Дерек Годфри Йорк рөлінде ойнады. Қазіргі театр сахнасында пьесаның беделін қалыптастырған деп есептелетін қойылым – Джон Бартон мен Питер Холлдың 1963/1964 жылғы RSC тетралогиясы, «Розалар соғысы» деген жалпы атаумен Royal Shakespeare Theatre-де үш бөлімнен тұратын серияға бейімделді. Бірінші пьесада (тек Генрих VI деп аталады) 1 Генрих VI-ның және 2 Генрих VI-ның жартысы (Бёфорт қайтыс болғанға дейін) қысқартылған нұсқасы көрсетілді. Екінші пьесада (Эдвард IV деп аталады) 2 Генрих VI-ның екінші жартысы және 3 Генрих VI-ның қысқартылған нұсқасы көрсетілді, содан кейін үшінші пьеса ретінде Ричард III-нің қысқартылған нұсқасы қойылды. Бартон 1450 жол қосып, Шекспирдің 6000 жолынан 12 350 жол алынып тасталды. Бұл қойылымда Генри рөлінде Дэвид Уорнер, Маргарет рөлінде Пегги Эшкрофт, Йорк рөлінде Дональд Синден және Глостер рөлінде Пол Хардвик ойнады. Бартон мен Холл екеуі де пьесалардың қазіргі саяси ортаны бейнелеуіне ерекше мән берді, пьесаларда бейнеленген азаматтық хаос пен қоғамның ыдырауы қазіргі оқиғаларда, мысалы, 1961 жылы Берлин қабырғасының салынуы, 1962 жылы Куба зымыран дағдарысы және 1963 жылы Джон Ф. Кеннедиге жасалған қастандықтарда көрінді. Режиссерлер осы оқиғалардың қойылымға әсер етуіне мүмкіндік берді, «біз соғыс, нәсілдік қақтығыстар, революциялар, қастандықтар және жоқ болу қаупінің арасында өмір сүреміз. Сондықтан театр Генрих VI пьесаларын сахналаудағы негізгі мәселелерді қарастырып отыр» деді. Олар сол кездегі саяси бағытталған әдеби теорияларға да ықпал етті; екеуі де 1956 жылы Лондонға келген Бертольт Брехттің Берлин ансамблінің қойылымын көрді, екеуі де Антони Артодың «Қиянат театры» теориясына жазылған, ал Холл 1964 жылы, оның Ұлыбританияда жариялануына дейін, Ян Коттың ықпалды «Біздің замандас Шекспир» кітабының ағылшын тіліне аудармасын оқыды. Бартон мен Холл да Э.М.У. Тильярдтың 1944 жылғы «Шекспирдің тарихи пьесалары» кітабының жақтастары болды, бұл кітап Шекспирдің тетралогияда Тюдор мифін дамытқаны туралы аргументімен Шекспир зерттемелерінде әлі де үлкен ықпалға ие болды. Тағы бір маңызды бейімдеме 1987 жылы Англиялық Шекспир компаниясымен, Майкл Богдановтың режиссерлігімен сахналанды. Бұл гастрольдік қойылым Олд Викте ашылып, содан кейін екі жыл бойы гастрольдік сапармен жүрді, оның ішінде Жапонияның Токио қаласындағы Panasonic Globe Theatre (аренаның ашылу спектаклі ретінде), Италияның Сполето қаласындағы Festival dei Due Mondi және Австралияның Аделаида қаласындағы Аделаида фестивалінде өнер көрсетті. Бартон мен Холлдың құрылымын ұстанған Богданов 1 Генрих VI-ның қысқартылған нұсқасын және 2 Генрих VI-ның бірінші жартысын бір пьесаға («Генрих VI») біріктірді, ал 2 Генрих VI-ның екінші жартысын және 3 Генрих VI-ны екінші пьесаға («Эдвард IV») біріктірді, содан кейін қысқартылған Ричард III қойылды. Бартон мен Холл сияқты, Богданов саяси мәселелерге назар аударды, бірақ оны алдыңғыларынан гөрі айқынрақ көрсетті. Мысалы, Маргарет рөлінде ойнаған Джун Уотсон, сол кездегі британ премьер-министрі Маргарет Тэтчерге ұқсас киім мен шашпен бейнеленді. Сол сияқты, Пол Бреннанның Генрисі тақтан бас тарған Эдуард VIII-ге ұқсас болды. Джек Кейд, Майкл Пеннингтон ойнаған рөлде, тікенді шашы бар және ортасында ақ гүл бар Union Jack суреті салынған жейде киген панк ретінде бейнеленді, ал Кейд көтерілісі кезінде футбол хулигандарының әнтері естілді. Шындығында, Кейд көтерілісі жалпы алғанда Ұлттық фронтқа ұқсас болды. Богданов сонымен қатар заманауи саясатқа қатыстылығын көрсету үшін жиі уақытқа қатысты емес элементтерді және заманауи визуалды тілдерді қолданды. Қойылым британ саясатына қатысты пессимизммен ерекшеленді, кейбір сыншылар саяси байланыстардың тым күшті екенін сезінді. Дегенмен, бұл серия кассалық табысқа ие болды. Уотсон мен Бренненмен қатар, Йорк рөлінде Барри Стэнтон және Глостер рөлінде Колин Фаррелл ойнады. 1988 жылы Royal Shakespeare Company тағы бір тетралогияны бейімдеді, ол Барбикан театрында қойылды. Чарльз Вуд бейімдеген және Адриан Нобл режиссерлік еткен, Бартон/Холл құрылымы қайтадан қолданылды, 2 Генрих VI пьесасы ортасынан бөлінді. Нәтижедегі трилогия «Плантагенеттер» деп аталды, ал жеке пьесалар «Генрих VI», «Эдвард IV-нің өрлеуі» және «Ричард III, оның өлімі» деп аталды. Генри рөлінде Ральф Файнс, Маргарет рөлінде Пенни Дауни, Ант...

Теледидар

Пьесаның алғашқы теледидарлық бейімделуі 1960 жылы болды, ол кезде BBC «Патшалар ғасыры» атты сериал шығарды. Шоуда Шекспирдің сегіз тарихи пьесасын бейімдеген он бес алпыс және жетпіс бес минуттық эпизодтар болды. Майкл Хейз режиссерлік етіп, Питер Дьюз продюсерлік жасады, ал Эрик Кройзердің сценарийі бойынша Терри Скалли Генри, Мэри Моррис Маргарет, Джек Мэй Йорк және Джон Рингхэм Глостер рөлінде ойнады. «Қорғаушының құлауы» деген оныншы эпизодта 1, 2 және 3 актілердің 1-ші көрінісі, Йорктың енді әскерлерінің бар екендігі және Джек Кейдті халықтық бүлікке жетекшілік ету үшін пайдалану жоспарларын ашқандығы туралы монологымен аяқталады. Он бірінші эпизодта «Кенттен келген қарапайым халық» Хэмфридің өлімінен басталатын 3-ші актінің 2-ші көрінісінен бастап барлық оқиғаны көрсетеді. Әр эпизод бір сағатқа созылғандықтан, мәтіннің көп бөлігі міндетті түрде қысқартылды, бірақ қысқартудан басқа, түпнұсқаға ұсақ өзгерістер енгізілді. Мысалы, «Қорғаушының құлауында» Питер Тэмп ұрыс кезінде Томас Хорнерді өлтірмейді; ол оған отырып, мойындауға мәжбүрлейді, ал Хорнер дереу тұтқындалады. «Кенттен келген қарапайым халықта» Глостердің өлтірілуін көреміз, ал мәтінде ол сахнадан тыс жерде болады. Сондай-ақ, Джордж Плантагенет және Эдмунд, Ратланд графы кейіптері Сент-Олбан шайқасынан бұрын таныстырылатынын атап өткен жөн, ал мәтінде 3 Генрих VI-ға дейін ешқайсысы таныстырылмайды (Эдмунд 1-ші актінің 3-ші көрінісінде; Джордж 2-ші актінің 2-ші көрінісінде). Сонымен қатар, Эдмундтың рөлін ересек актер ойнайды, ал мәтінде ол бала. 1965 жылы BBC 1 Джон Бартон мен Питер Холлдың «Розалар соғысы» трилогиясының (Генрих VI, Эдуард IV-нің өркендеуі және Ричард III) барлық үш пьесасын Дэвид Уорнер Генрих және Пегги Эшкрофт Маргарет рөлінде көрсетті. Робин Мидгли мен Майкл Хейз теледидар үшін режиссерлік еткен бұл спектакльдер тек қана кинотеатр ретінде көрсетілмеді, негізгі идеясы «театр өндірісін теледидарлық тұрғыдан қайта құру, оны жай ғана бақылау емес, сонымен қатар оның мәніне жету» болды. Түсірілім RSC сахнасында жүргізілді, бірақ нақты қойылымдар кезінде емес, осылайша камералар актерлерге жақындауға мүмкіндік берді, ал қолмен ұсталған камералар шайқас көріністерін түсірді. Сонымен қатар, театрдың айналасында камера платформалары құрылды. Барлығы он екі камера қолданылды, бұл соңғы өнімге статикалық түсірілген театрдың бір бөлігіне қарағанда фильмге ұқсауға мүмкіндік берді. Түсірілім 1964 жылы Стратфорд-апон-Эйвондағы пьесалардың қойылымынан кейін жүргізілді және сегіз апта бойы, 52 BBC қызметкері 84 RSC қызметкерімен бірге жұмыс істеп, жобаны жүзеге асырды. 1966 жылы өндіріс BBC 1-де қайталанды, онда ол әрқайсысы елу минуттан тұратын он бір эпизодқа қайта өңделді. Екінші эпизодта «Анжудың Маргарет» 1 Генрих VI 4-ші актінің 2-ші көрінісінен бастап, Талботтың француз генералымен Харфлерде (пьесадағы Бордо) бетпе-бет келгенінен бастап, 2 Генрих VI-ның 1-ші актісінің бірінші жартысына дейін (Генрих пен Маргареттің соттан шыққаннан кейін). Үшінші эпизодта «Лорд-қорғаушы» 2 Генрих VI-ның 1, 2 және 3 актілерінің 1-ші көрінісі, Йорктың енді әскерлерінің бар екендігі және Джек Кейдті халықтық бүлікке жетекшілік ету үшін пайдалану жоспарларын ашқандығы туралы монологымен аяқталады. Төртінші эпизодта «Кеңес кеңесі» 3-ші актінің 2-ші көрінісінен 4-ші актінің 8-ші көрінісіне дейін, Джек Кейдтің күштері оны тастап кеткенімен аяқталады. Бесінші эпизодта «Қорқыт патша» 2 Генрих VI-ның қалған бөлігі (Генрих Кейдтің бүлікшілерін кешіруден басталады), сондай-ақ 3 Генрих VI-ның 1-ші актісі және 2-ші актісінің 1-ші көрінісі, әкесінің өлімінен кейін Эдвард, Ричард және Джорджты жинаған Уорвикпен аяқталады. Пьесаның тағы бір теледидар нұсқасын BBC 1981 жылы «BBC Television Shakespeare» сериясы үшін шығарды, бірақ эпизод 1983 жылға дейін эфирге шықпады. Жане Хауэллдің режиссерлігімен, пьеса тетралогияның екінші бөлігі ретінде ұсынылды (барлығы төрт адаптация Хауэллдің режиссерлігімен) байланысты актерлік құраммен; Генриді Питер Бенсон, Маргаретті Джулия Фостер, Йоркті Бернард Хилл және Глостерді Дэвид Берк ойнады. Хауэллдің толық бірінші тарихи тетралогияны ұсынуы бүкіл BBC сериясының ең мақталған жетістіктерінің бірі болды және Стэнли Уэллстің қойылымдар «Шекспирдің заманынан бері театрда берілген кез-келген нұсқадан тазарақ» деп дәлелдеуіне себеп болды. Майкл Маннхайм да осыған ұқсас әсер қалдырды, ол тетралогияны «саяси және ұлттық құлдыраудың қызықты, жылдам және таңқаларлықтай байланысты саясаты» деп сипаттады. «Розалар соғысының» саяси айтыстары көбінесе балалар ойындарына ұқсас екендігі туралы ойға ие болған Хауэлл мен өндіріс дизайнері Оливер Бэйлдон төрт пьесаны балалардың ойын алаңына ұқсайтын бір декорацияда қойды. Дегенмен, реализмге ұмтылыс жасалмады. Мысалы, Бэйлдон паркет еденін жасырмады («ол декорацияның нақты бейнелеуінен тоқтатып, біздің телестудияда екенімізді еске салады»), және төрт өндірісте пьесаның атауының өзі декорацияның ішінде көрсетілді (1 Генрих VI және 2 Генрих VI-дағы тулар, 1-ші көрініс бойына көрінеді, 3 Генрих VI-дағы көрімдік және Ричард III-те Ричардтың өзі жазған тақтада). Көптеген сыншылар бұл декорациялық шешімдер өндіріске Брехттың «алға тарту» әсерін сыйлағанын айтты. Стэнли Уэллс декорация туралы «көрерменді пьесаның тіл мен әрекеттерінің жасандылығын қабылдауға шақыруға арналған» деді, Сьюзан Уиллис декорацияның өндірістерге «қазіргі әлемге қарай театрлық түрде жете алуға» мүмкіндік беретінін айтты, ал Рональд Ноулс «декорацияның маңызды аспектісі балалық анархия, рөлдік ойын, бәсекелестік, ойын және вандализм туралы ишарат болды, барлық мәдениет ататектердің агрессиясы мен билікке құмарлықтың шайқалыс негізінде тұрғандай» деді. Төрт пьеса дами келе, декорация тоқырап, нашарлап, әлеуметтік тәртіп бұзылды. Сол сияқты, костюмдер де пьесалардың барысында көбірек монотонды болды – Генрихтің алғашқы бөлігінде әртүрлі жауынгерлерді анық ажырататын жарқын түсті костюмдер бар, бірақ Ричард III трагедиясына қарай, бәрі бірдей қара түсті костюмдерде соғысады, әскерлердің бірін-бірінен ажыратуы қиын. Бұл өндірісте «алға тартудың» тағы бір элементі – Дэвид Берк пен Тревор Пикок актерлерінің қосымша рөлдерде ойнауы. Берк Генрихтің ең жақын кеңесшісі және адал қызметшісі Глостерді ойнайды, ал Глостердің өлімінен кейін ол Джек Кейдтің оң қолы Дик Бутчерді ойнайды. Пикок Кейдтің өзінің рөлін ойнайды, бұрын Генрихтің алғашқы бөлігінде шайқастың символы Лорд Талбот рөлінде ойнаған. Екі актер де бұрынғы кейіптеріне толыққанды кері нұсқаларын ойнайды, соның арқасында шынымен Элизабеттік театр тәжірибесі мен Брехттің саяси тұрғысынан қарау жасалады. Грэм Холдернесс Хауэллдің нақты емес қойылымын BBC-нің бірінші және екінші маусымдардағы Генриадты бейімдеуіне реакция ретінде қарастырды, ол осы шақтағы серия продюсері Седрик Мессинаның дәстүрлі және тікелей әдісімен режиссерлық еткен Дэвид Гилздің режиссерлігімен жасалған; «Мессина тарих пьесаларын дәстүрлі түрде Тюдор тарихнамасы ретінде қараса, [Дэвид Гилз] идеологияның көрерменге еркін және кедерсіз өтуіне мүмкіндік беретін драмалық тәсілдерді қолданды, ал Жане Хауэлл бірінші тетралогияны бірқатар тарихи интерпретацияға және өзгеріп келе жатқан қоғамдағы қалдық және жаңа идеологиялардың тұрақты сұрауы ретінде қарастырады. Бұл директор үшін пьесалар Элизабеттік әлемдік суретті бейнелеу емес, тұрақты идеологиялардың көптігін сезіну».

Радио

1923 жылы үш Генрих VI пьесасының үзінділері BBC радиосында Кардифф станциясының репертуарлық труппасымен «Шекспир түні» атты, Шекспирдің пьесаларын көрсетуге арналған бағдарламалар сериясының үшінші бөлімі ретінде орындалды. 1947 жылы BBC Үшінші бағдарламасы трилогияның жүз елу минуттық бейімделуін, олардың «Шекспирдің тарихи пьесалары» сериясының бөлігі ретінде, байланысты актерлік құраммен сегіз тарихи пьесаның алты бөлімді бейімделуін ұсынды. Морис Рой Ридлидің бейімдеуінде король Генри VI рөлін Джон Брайон, Маргарет рөлін Глэдис Янг, Йорк рөлін Ричард Уильямс және Глостер рөлін Балиол Холлоуэй сомдады. 1952 жылы Үшінші бағдарламада Питер Уоттс пен Джон Довер Уилсонның «Розалар соғысы» деген жалпы атауымен тетралогияның бейімделуі көрсетілді. Тетралогия трилогияға бейімделді, бірақ ерекше тәсілмен. 1 Генрих VI пьесасы тікелей алынып тасталды, сондықтан трилогияда тек 2 Генрих VI, 3 Генрих VI және Ричард III қалды. Довер Уилсон бұл шешімді 1 Генрих VI пьесасының «Шекспирдің нашар драматургтермен бірлесіп жазған жиынтық туынды» екендігімен түсіндірді. Бұл бейімдеуде Генри рөлін Валентин Дайл, Маргарет рөлін Соня Дрездель, Йорк рөлін Стивен Джек және Глостер рөлін Гордон МакЛеод ойнады. 1971 жылы BBC Radio 3 Реймонд Райкстің трилогиясының екі бөлімді бейімделуін ұсынды. Бірінші бөлімде 1 Генрих VI пьесасының қысқартылған нұсқасы және 2 Генрих VI пьесасының алғашқы үш әрекетінің қысқартылған нұсқасы болды. Екінші бөлімде төртінші және бесінші әрекеттер мен қысқартылған 3 Генрих VI пьесасы ұсынылды. Найджел Ламберт Генри, Барбара Джеффорд Маргарет, ал Ян МакКеллен Йорк пен Ричард III рөлін сомдады. 1977 жылы BBC Radio 4 сегіз тарихи пьесаның 26 бөлімді «Vivat Rex» (Ұзақ өмір сүрсін король!) деген жалпы атаумен ұсынылған сериясын көрсетті. Елизавета II-нің күміс юбилейін мерекелеу аясында Мартин Дженкинс жасаған бейімдеуде 2 Генрих VI пьесасының 17-ші («Сойылу») және 18-ші («Джек Кейд») эпизодтары болды. Джеймс Лоуренсон Генри, Пегги Эшкрофт Маргарет, Питер Джеффри Йорк рөлін ойнады, ал Ричард Бертон баяндады. Америкада 1936 жылы трилогияның қатты өңделген бейімделуі NBC Blue радиосының «Radio Guild» сериясының бөлігі ретінде көрсетілді. Бір апта аралығында эфирге шыққан үш алты минуттық эпизодтан тұратын бейімделуді Вернон Рэдклифф жазды, ал Генри рөлін Генри Герберт, Маргарет рөлін Джанет Нолан сомдады. 1954 жылы CBC радиосы Эндрю Алленнің трилогиясының бейімделуін ұсынды, ол 1 Генрих VI, 2 Генрих VI және 3 Генрих VI пьесаларын бір жүз алпыс минуттық бір эпизодқа біріктірді. Бұл қойылымның актерлік құрамы туралы мәлімет жоқ. 1985 жылы неміс радиоарнасы Sender Freies Berlin Рольф Шнайдердің «Шекспирдің Розалар соғысы» деген атаумен жасаған, қатты өңделген жетпіс алты минуттық екі бөлімді сегіз пьесадан тұратын бейімделуін таратты.

Манга

Ая Канноның жапондық манга комиксі "Роза патшасының реквиемі" Генри VI және Ричард III тарихын қамтитын Шекспирдің алғашқы тарихи тетралогиясының еркін бейімделуі болып табылады.

Цитаталар

Егер басқаша көрсетілмесе, Генрих VI, 2-бөліміне жасалған барлық сілтемелер 1623 жылғы Бірінші Фолио мәтініне негізделген Оксфорд Шекспирінен (Уоррен) алынған. Оның сілтеме жүйесі бойынша 4.3.15 – 4-ші актінің 3-ші сахнасының 15-ші жолы.

Генрих VI-дің басылымдары, 2-бөлім

Бэйт, Джонатан және Расмуссен, Эрик (ред.) Генрих VI, I, II және III бөлімдер (The RSC Shakespeare; Лондон: Macmillan, 2012)
Кэрнкросс, Эндрю С. (ред.) Генрих VI, 2-бөлім (The Arden Shakespeare, 2-ші серия; Лондон: Arden, 1957)
Довер Уилсон, Джон (ред.) Генрих VI-ның екінші бөлігі (The New Shakespeare; Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1952)
Эванс, Г. Блейкмор (ред.) "The Riverside Shakespeare" (Бостон: Houghton Mifflin, 1974; 2-ші басылым, 1997)
Фримен, Артур (ред.) Генрих VI, Екінші бөлім (Signet Classic Shakespeare; Нью-Йорк: Signet, 1967; қайта қаралып жаңартылған басылым, 1989; 2-ші қайта қаралып жаңартылған басылым 2005)
Гринблатт, Стивен; Коэн, Уолтер; Говард, Жан Е. және Маус, Кэтрин Айсман (ред.) Нортон Шекспирі: Оксфорд Шекспирі негізінде (Лондон: Norton, 1997; 2-ші басылым, 2008)
Харт, Х. С. және Пуллер, К. Нокс (ред.) Генрих VI-ның екінші бөлімі (The Arden Shakespeare, 1-ші серия; Лондон: Arden, 1909)
Хаттауэй, Майкл (ред.) Генрих VI, 2-бөлім (The New Cambridge Shakespeare; Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1991)
Ноулз, Рональд (ред.) Генрих VI, 2-бөлім (The Arden Shakespeare, 3-ші серия; Лондон: Arden, 1999)
Монтгомери, Уильям (ред.) Йорк және Ланкастер үйлері арасындағы тартыстың бірінші бөлігі: Генрих VI-ның "Нашар кварттосы", 2-бөлім (Лондон: Malone Society, 1985)
Генрих VI, 2-бөлім (The Pelican Shakespeare, 2-ші басылым; Лондон: Penguin, 2000)
Сандерс, Норман (ред.) Генрих VI, Екінші бөлім (The New Penguin Shakespeare; Лондон: Penguin, 1981)
Тейлор, Майкл (ред.) Генрих VI, Екінші бөлім (The New Penguin Shakespeare, 2-ші басылым; Лондон: Penguin, 2005)
Тернер кіші, Роберт К. және Уильямс, Джордж Уолтон (ред.) Генрих VI-ның екінші бөлімі (The Pelican Shakespeare; Лондон: Penguin, 1967; қайта қаралып жаңартылған басылым 1980)
Уоррен, Роджер (ред.) Генрих VI, Екінші бөлім (The Oxford Shakespeare; Оксфорд: Oxford University Press, 2003)
Монтгомери, Уильям, Тейлормен, Гэри (ред.) Йорк және Ланкастер үйлері арасындағы тартыстың бірінші бөлігі, "Оксфорд Шекспирінде": толық шығармалар (Оксфорд: Oxford University Press, 1986; 2-ші басылым, 2005)
Верстин, Пол және Моват, Барбара А. (ред.) Генрих VI, 2-бөлім (Folger Shakespeare Library; Вашингтон: Simon & Schuster, 2008)