Шарль де Морни: Француз мемлекет қайраткерінің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Француз мемлекет қайраткері (1811–1865)

Шарль Огюст Луи Жозеф де Морни, 1-ші Морни герцогі (ʃaʁl oɡyst lwi ʒɔzɛf dəmɔʁni) (1811 жылдың 15-16 қыркүйегі – 1865 жылдың 10 наурызы) – француз мемлекет қайраткері.

Өмірбаян

Морни Швейцарияда дүниеге келген, ол Хортенс де Богарне (Луи Бонапарттың әйелі және Голландияның патшайымы) мен Карл Жозеф, граф де Флахауттың заңды емес ұлы, император Наполеон III-нің жартылай бауыры және Талейранның немересі. Оның тууы туралы дұрыс емес куәлік тіркелді, ол Аугуст Жан Гьясинт Деморнийдің заңды ұлы екенін көрсетті, 1811 жылғы 23 қазанда Парижде туылған және Сен-Домингтің жер иесі ретінде сипатталды. Шындығында, Деморни пруссиялық армия офицері және Сент-Доминг (қазіргі Гаити) тумасы болған, бірақ онда немесе басқа жерде жері болған жоқ. Морниді әжесі Аделаида Фийеу тәрбиеледі. Ұлы мектепте және колледждегі сәтті оқудан кейін болашақ Морни герцогы әскерге қабылданып, келесі жылы штаб колледжіне түсті. Оны сыпайылықпен граф де Морни деп атады, ол 1834-1835 жылдары (Францияның Алжирді жаулап алу кезінде) Алжирде генерал Камиль Альфонс Трезельдің лагерь көмекшісі болып қызмет етті және Константин қабырғаларының астында оның өмірін сақтап қалды. 1838 жылы Морни Парижге оралғанда, Оверньдегі Клермон-Ферранда ірі қызылша қант фабрикасын құрып, 1838 жылы «Қант мәселесі туралы» памфлет жазып, бизнес әлемінде бекем орнықты. Осы және басқа да табысты кәсіпкерліктерінде оған оның сүйіктісі Франсуаза Моссельман, бельгиялық елші, граф Ле Онның әйелі, Шарль Эме Жозеф Ле Он көмектесті. Ақырында Парижде оның қатысы бар көптеген ірі коммерциялық кәсіпорындар болды. Морни 1842 жылдан бастап Клермон-Ферраннан депутат болып сайланды, бірақ бастапқыда партия саясатына белсенді қатыспады, бірақ өнеркәсіптік және қаржылық мәселелер бойынша құрметпен тыңдалды. Ол Людовик Филипптің үкіметін қолдады, өйткені революция оның коммерциялық мүдделеріне қауіп төндірді, бірақ 1848 жылғы революциялардан бұрын, ол уақытша қиын жағдайға түсті, Бурбон легитимистік идеологиясын, граф де Шамборд ұсынған, қабылдауды қарастырды. Оның көзқарасын, егер палата «тазаланса» не істейтінін сұраған әйелге берген ақылды жауабы көрсетті: «Мен шүбірдің жанында тұрамын». Біраз уақыттан кейін ол жартылай бауыры Луи Наполеонның жақын шеңберіне қабылданды және 1851 жылғы 2 желтоқсандағы төңкерісті ұйымдастыруға көмектесті, содан кейін ол ішкі істер министрлігінің басшысы болып тағайындалды. Алты айлық қызметтен кейін, Морни саяси қарсыластарына шамалылық пен сыпайылық танытқаннан кейін, ол портфелін тастады, формальды түрде Бурбон-Орлеан мүлігін тәркілеуге қарсы болғандықтан, бірақ шын мәнінде Наполеон, Морнидің бәсекелестерінің ықпалымен, Бонапарт үйінің мүшесі ретінде үкіметтегі басты орынға талап етуіне наразы болды. Содан кейін ол қаржылық кәсіпкерлігін қайта бастады. 1854 жылы император оны Заң шығарушы корпустың президенті етіп тағайындады, ол өмірінің соңына дейін осы лауазымды атқарды, және өзінің ресми мәртебесін өзінің схемаларын іске асыруға пайдаланды. 1856 жылы Морни Ресей императоры Александр II-нің тәж кию рәсіміне арнайы елші ретінде жіберілді және әйелін, княжна София Трубецкаяны үйіне алып келді, ол байланыстары арқылы оның әлеуметтік жағдайын нығайтты. София заңды түрде князь Сергей Васильевич Трубецкойдың қызы болған, бірақ Ресей императоры Николай I-нің заңды емес қызы болуы мүмкін. 1862 жылы Морни герцог титулын алды. Ол Мексика тағына таласқан және француз экспедициясы, Арх-герцог Максимилианды таққа отырғызу үшін жіберілген, Наполеон III-нің осы амбицияны жоққа шығару қалауынан туды деген қауесет бар. Кейде келіспеушіліктерге қарамастан, Морнидің императормен ықпалы үлкен болды, ал ол қолдаған либералды саясат оған оппозиция жетекшілерімен, олардың ең көрнектісі Эмиль Оливье Морнидің күш-жігерімен әріптестерінен бөлінуіне мүмкіндік берді. Бірақ «Либералды империяның» негізін қалап жатқанда оның денсаулығы нашарлап, шарлатандық дәрілермен нашарлаған. Император мен императрица оның 1865 жылғы 10 наурызда Парижде қайтыс болғанға дейін барып қайтты. Морнидің құнды суреттер жинағы, соның ішінде Жан Оноре Фрагонардың «Тербеліс» картинасы, оның қайтысынан кейін сатылды. Оның күмәнсіз зиялылығы мен әлеуметтік қабілетіне қарамастан, Морни драматург ретінде қалаған танымалдылыққа жете алмады, ал М. де Сен-Реми псевдонимімен жарық көрген оның бірде-бір пьесасы, соның ішінде «Үлкен жолда», «М. Шуфлери үйінде қалады…» және «Ердің ақылдылығы» сахнада сәттілікке жете алмады. М. де Шенневиер, көркем өнер директоры, Морнидің суреттерге талғамын және оның өзін бағалады. Шарль де Морни, оның пікірінше, «өз заманының ең сыпайы, ең әдемі және ең жақсы тәрбиеленген адамы» болды.

Morny was born in Switzerland, and was the extra marital son of Hortense de Beauharnais (the wife of Louis Bonaparte and queen of Holland) and Charles Joseph, Comte de Flahaut, making him half brother of Emperor Napoleon III and grandson of Talleyrand. His birth was duly registered in a misleading certificate, which made him the legitimate son of Auguste Jean Hyacinthe Demorny, and born in Paris on 23 October 1811, and described as a landowner of Saint Domingue. M. Demorny was in fact an officer in the Prussian army and a native of St. Domingue (Modern day Haiti), though he owned no land there or elsewhere. Morny was educated by his grandmother, Adelaïde Filleul. After a brilliant school and college career the future duc de Morny received a commission in the army, and the next year he entered the staff college. The comte de Morny, as he was called by a polite fiction, served in Algeria in 1834–1835 (during the French conquest of Algeria) as aide de camp to General Camille Alphonse Trezel, whose life he saved under the walls of Constantine. When Morny returned to Paris in 1838, he secured a solid position in the business world by establishing a major beet sugar industry at Clermont Ferrand in the Auvergne and by writing a pamphlet Sur la question des sucres in 1838. In these and other lucrative speculations he was helped by his mistress Françoise Mosselman, the beautiful and wealthy wife of the Belgian ambassador, Charles Aimé Joseph Le Hon, Comte Le Hon. Eventually there were few great commercial enterprises in Paris in which he did not have an interest. Although Morny sat as deputy for Clermont Ferrand from 1842 onwards, he took at first no important part in party politics, but he was heard with respect on industrial and financial questions. He supported the government of Louis Philippe, because revolution threatened his commercial interests, but before the Revolutions of 1848, by which he was temporarily ruined, he considered converting to the Bourbon legitimist cause represented by the Comte de Chambord. His attitude was expressed by the witticism with which he is said to have replied to a lady who asked what he would do if the Chamber were "swept out." "Range myself on the side of the broom handle," was his answer. Presently he was admitted to the intimate circle of his half brother Louis Napoleon, and he helped to engineer the coup d'état of 2 December 1851 on the morrow of which he was appointed to head the ministry of the interior. After six months in office, during which Morny showed his political opponents moderation and tact, he resigned his portfolio, ostensibly because he disapproved of the confiscation of the Bourbon Orléans property but really because Napoleon, influenced by Morny's rivals, resented his claim to a foremost place in the government as a member of the House of Bonaparte. He then resumed his financial speculations. When in 1854 the Emperor appointed him president of the Corps Législatif, a position which he filled for the rest of his life, he used his official rank to assist his schemes. In 1856, Morny was sent as special envoy to the coronation of Tsar Alexander II of Russia and brought home a wife, Princess Sophie Troubetzkoi, who through her connections greatly strengthened his social position. Sophie was legally daughter of Prince Sergey Vasilyevich Trubetskoy, but may have been the illegitimate daughter of Nicholas I of Russia. In 1862, Morny was created a Duke. It is said that he aspired to the throne of Mexico, and that the French expedition sent to place Archduke Maximilian on the throne was prompted by Napoleon III's desire to thwart this ambition. In spite of occasional disagreements, Morny's influence with the emperor remained great, and the liberal policies which he advocated enabled him to serve the imperial cause through his influence with the leaders of the opposition, the most conspicuous of whom, Émile Ollivier, was detached from his colleagues by Morny's efforts. But while he was laying the foundations of the "Liberal Empire" his health deteriorated and was further injured by quack medicines. The emperor and the empress visited him just before his death in Paris on 10 March 1865. Morny's valuable collection of pictures, including Jean Honoré Fragonard's The Swing, was sold after his death. In spite of his undoubted wit and social gifts, Morny failed to secure the distinction he desired as a dramatist, and none of his pieces, which appeared under the pseudonym of M. de St Rémy, including Sur la grande route, M. Choufleuri restera chez lui le . ., and the Les finesses du mari, among others, met with success on the stage. M. de Chenneviėres, the director of the Beaux Arts, admired Morny's taste in pictures as well as the man himself. Charles de Morny was, he opined,"the most perfectly polite, the most elegant, the best bred man of his time".

Толыққанды жылқы жарысы

Морни Францияда таза тұқымды аттардың жарыс және шаруашылық индустриясының дамуында маңызды рөл атқарды. 1860 жылы ол Англияның үш жүлделі жүлдесінің жеңімпазы – Батыс Австралияны сатып алып, оны тұқымдық мақсаттармен Францияға әкелді. 1862 жылы Морни Деовиль қаласының жанында Деовиль Ла Туке ат шабу трассасын салды. Морни жүлдесі оның құрметіне қойылған.

Театр қызығушылығы

Де Морни Сара Бернхардтың мансабының бастапқы кезеңінде ықпалды рөл атқарды, ол Александр Дюма мен Виктор Гюго үшін ойнаған. Бернхардт өзінің "Менің қос өмірім" атты автобиографиясында де Морнидің отбасылық досы ретінде қатысқан отбасылық кеңесте, Бернхардттың болашақ өмірімен не айналысу керектігін шешу мақсатында, оны Консерваторияға жіберуді ұсынғанын айтады. Отбасы оның ұсынысын қабылдап, оның өмірі театрмен байланысты болды.