Кіріспе

Төменге қарай жарысу – экономикалық белсенділікті тарту немесе сақтап қалу үшін бизнес ортасын дерегуляциялау немесе корпоративтік салық ставкаларының төмендетілуін сипаттайтын әлеуметтік-экономикалық термин. Бұл құбылыс жаһандану мен еркін сауда нәтижесінде елдер арасында, сондай-ақ жеке елдердің ішкі аумақтық бөлімшелері (штаттар, жергілікті аймақтар, қалалар) арасында да орын алуы мүмкін. Бұл, әсіресе, сауда мен өндірістің нақты бір саласында географиялық аймақтар арасындағы бәсекелестік күшейген кезде кездеседі. Осы шаралардың салдары мен мақсаты – үкіметтер бақылай алатын еңбекақы ставкалары, бизнес құны немесе басқа да факторларды (зейнетақы, қоршаған ортаны қорғау және басқа да сыртқы факторлар) төмендету болып табылады. Бұл дерегуляциялау бизнестің өндіріс шығындарын төмендетеді. Жоғары еңбекақы, экологиялық стандарттар немесе салық ставкалары бар елдер/жергілікті аймақтар бизнесті аз реттеуші елдер/жергілікті аймақтарға жоғалтуы мүмкін, бұл өз кезегінде оларды фирмалардың өндірісін өз аумақтарында ұстап тұру үшін реттеуді жеңілдетуге итермелейді, осылайша ең төменгі реттеу стандарттарына қарай жарысқа түсіреді.

Тарих және қолданылуы

"Төменге жарыс" концепциясы АҚШ-та 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында пайда болды, сол кезде штаттар корпорацияларды өз юрисдикциясына тарту үшін жарғы бойынша бәсекелестікке түсті. Луи Брандейс сияқтылар бұл концепцияны "төменге жарыс" деп сипаттады, ал басқалары – "жетістікке жарыс" деп атады. Академиялық әдебиетте А.А. Берле және Г.С. Мейнс "Заманауи корпорация және жеке меншік" (1932) еңбегінде реттеу бәсекесінің жалпы стандарттарды төмендетуі туралы пікір білдірді. Бұл концепция 1933 жылы Ligget Co. v. Lee (288 U. S. 517, 558–559) ісінде судья Луи Брандейстің шешімімен АҚШ Жоғарғы Сотында ресми түрде мойындалды. Уильям Кэри 1974 жылы Йель құқық журналындағы "Федерализм және корпоративтік құқық: Делавэр туралы ойлар" мақаласында Брандейстің "төменге жарыс" метафорасын жаңартты, онда Кэри корпоративтік басқару үшін ұлттық стандарттарды енгізуді ұсынды. Санфорд Ф. Шрам 2000 жылы "төменге жарыс" термині АҚШ-тың федералдық жүйесінің – және, жалпы алғанда, кез келген федералдық жүйенің – штараралық бәсекеге осал екенін көрсету үшін маңызды метафора ретінде қызмет еткенін түсіндірді. "Төменге жарыс" мемлекеттердің салықтарды, шығындарды және реттеуді төмендету арқылы бір-бірімен бәсекелесіп, сыртқы қаржылық мүдделерге көбірек тартымды болуға немесе жағымсыз элементтерге ұнамсыз болуға тырысатынын білдіреді. Оны "Демократияның зертханалары" деген альтернативті метафорамен салыстыруға болады. Зертхана метафорасы мемлекеттердің өздерінің өкілеттіктерін және дискрецияларын пайдаланып, ортақ проблемаларға инновациялық және шығармашылық шешімдер әзірлеп, кейіннен басқа мемлекеттер қабылдауы мүмкін, көбірек сенімді федерализмді білдіреді. 2003 жылы британдық супермаркеттер банан бағасын төмендеткені және банан өсіретін дамушы елдердің кірісін қысқартқандығы туралы хабарларға жауап ретінде Banana Link халықаралық үйлестірушісі Алистер Смит: "Британдық супермаркеттер төменге жарысқа бастап барады. Жұмыс орындары жойылып жатыр және өндірушілер әлеуметтік және экологиялық келісімдерге аз көңіл бөледі" деді. Тағы бір мысал – бай дамыған елдерде штаб-пәтерлері орналасқан, бірақ кемелерін минималды экологиялық және еңбек заңдары бар елдерде тіркейтін және корпоративтік салық төлемейтін круиздік индустрия. Бұл термин сонымен қатар кейбір еуропалық мемлекеттердің босқындардың мүлкін тартып алу тенденциясы аясында да қолданылған. "Төменге жарыс" теориясы еңбек және қоршаған ортаны қорғау ережелерін стандарттау туралы сұрақтарды көтерді. "Төменге жарыс" жаман немесе тіпті мүмкін бе, және корпорациялар немесе ұлттық мемлекеттер реттеу процесінде үлкен рөл атқаруы керек пе деген пікірталас бар. Халықаралық саяси экономика ғалымы Дэниел Дрезнер (Тафтс университеті) "төменге жарысты" миф ретінде сипаттады. Оның пікірінше, бұл тезис мемлекеттердің тек капиталдың (және сайлаушылар сияқты басқа құрамдас бөліктердің емес) қалауларына ғана жауап беретінін, мемлекеттік реттеу өндірушілер үшін басқа жерде орналасуға дайын болатындай қымбат екенін және ешқандай мемлекеттің экономикасы оған әлемдік капиталға қарағанда сауда-саттық жүргізуде артықшылық беретіндей жеткілікті үлкен емес деп қате тұжырымдайды. 2022 жылғы зерттеуде әлемдік сауда бәсекелестігі еңбек стандарттарының төмендеуіне әкелгеніне ешқандай дәлел табылған жоқ. Джеффри Гарретттің 2001 жылғы зерттеуі өсімнің мемлекеттік шығындардың жоғарылауымен байланысты екенін, бірақ сауданың ең көп өскен елдерінде мемлекеттік шығындардың өсу қарқыны баяу болғанын көрсетті. Гарретт капиталдың жылжымалылығының өсуі мемлекеттік шығындарға айтарлықтай әсер етпегенін анықтады. Оның 1998 жылғы кітабында жаһандану ұлттық автономияны әлсіреткен деген пікірге қарсы дәлелдер келтірілген. Ол сондай-ақ кітапта "глобалды нарықтар дәуіріндегі макроэкономикалық нәтижелер күшті солшыл еңбек режимдерінде ("социал-демократиялық корпоратизм") басқа өнеркәсіптік елдердегіден жақсы немесе жақсы болды" деп мәлімдеді. Торбен Иверсен мен Дэвид Соскис әлеуметтік қорғау мен нарықтың бір-бірімен тығыз байланысты екенін, өйткені біріншісі нарықтың жетіспеушіліктерін шешеді деп санайды. Иверсен мен Соскис демократия мен капитализмді бір-бірін қолдайтын нәрсе ретінде қарастырады. Гёста Эспинг Андерсен капиталистік мемлекеттерде әл-ауқат мемлекетінің әртүрлі құрылымдарының болуын көрсете отырып, конвергенцияға қарсы пікір білдіреді. Пол Пирсон, Нил Флигштейн және Роберт Гилпин жаһанданудың өзі әл-ауқат мемлекетін әлсіретпегенін, бірақ оған керісінше консервативтік үкіметтер мен оларды қолдайтын мүдделі топтардың мақсатты әрекеттері әсер еткенін айтты. Пирсон мен Джейкоб Хакердің тарихи институционалдық зерттеулері әл-ауқат мемлекеттері құрылғаннан кейін, үкіметтердің оларды кері қайтаруы өте қиын, бірақ мүмкін емес емес екенін көрсетті. Нита Рудра дамушы елдерде "төменге жарыс" бар екенін, бірақ дамыған елдерде жоқ екенін анықтады; ол бұл дамыған елдерде еңбектің жоғары сауда-саттық күшіне байланысты деп санайды. Дэвид Камерон, Дани Родрик және Питер Катценштейннің бұрынғы кезеңдерді қамтитын зерттеулері сауда ашықтығының өсуі мемлекеттік әлеуметтік шығындардың артуымен байланысты екенін көрсетті. Лэйна Мосли капиталдың жылжымалылығының өсуі инвесторларға қызық болатын бірнеше тар мәселелерден басқа конвергенцияға әкелмегенін айтты. Инвесторлар дефолт тәуелі, инфляция тәуелі және валюта тәуеліне баға беру кезінде макроэкономикалық көрсеткіштердің көптеген түрлерін пайдаланады, бұл инвесторлардың үкіметтерді саясатта конвергенцияға қысым жасауы екіталай екенін білдіреді. Алайда, Джонатан Киршнер капиталдың жоғары жылжымалылығы ақша-кредиттік саясаттың конвергенциясына әкелгенін айтады. Гемоникалық тұрақтылық теориясының авторлары, мысалы, Стивен Красснер, Роберт Гилпин және Чарльз Кайнлбергер жаһандану мемлекеттік билікті төмендетпеді деп мәлімдеді. Керісінше, олар сауда көлемі гегемон мемлекеттің билігі төмендесе төмендейтінін айтты.

Салық салу

2021 жылдың 1 шілдесінде 130 ел ЭЫДҰ-ның корпоративтік салықтың әлемдік ең төменгі мөлшерін белгілеу жоспарын қолдағанда, АҚШ-тың қазынашылық министрі Джанет Йеллен оны "тарихи күн" деп атады. Ол былай деді: "Он жылдаған бойы Америка өзін-өзі жеңіске жеңіліске ұшырататын халықаралық салық бәсекелестігіне қатысып келді, корпоративтік салық ставкаларымызды төмендетіп, бірақ басқа елдер де жауап ретінде өз ставкаларымен бірге төмендетіп жатқанын көріп отырдық. Нәтижесі – әлемдік ең төменгі деңгейге қарай бәсеке: кім корпоративтік салық ставкаларымен одан да жылдам төмендей алады?"

Қоршаған орта саясаты

Америка Құрама Штаттарының штаттары арасында «төменге қарай жарысу» тактикасы кеңінен қолданылып келеді. Қоршаған ортаны қорғау саясатында төменге қарай жарысу – бұрыннан қолданыстағы саясатты кері қайтару және қоршаған ортаға зиян келтіретін мінез-құлықты ынталандыратын жаңа саясаттар қабылдауды қамтиды. Кейбір штаттар мұны, әсіресе қаржылық қиындықтар туған кезде, экономикалық даму стратегиясы ретінде пайдаланады. Мысалы, Висконсин штатының губернаторы Скотт Уокер жобаларды кешіктірмей мақұлдау үшін штаттың экологиялық қызметкерлерінің мүмкіндіктерін төмендетті. Қоршаған орта саясатында төменгі деңгейге жету философиясы штаттарға экономикалық өсімді ынталандыруға мүмкіндік берсе де, бұл штаттың қоршаған ортасына зор зиян келтіреді. Керісінше, кейбір штаттар «жоғарыға қарай жарысу» стратегиясын қолға алды, ол штаттық деңгейде инновациялық экологиялық саясатты қолдауға бағытталған, осы саясаттардың кейіннен басқа штаттар тарапынан қабылдануына үміт артады.