Кіріспе
Британдық-американдық тарихшы (1916–2018) тарихшы Бернард Льюис, (31 мамыр 1916 – 19 мамыр 2018) – шығыстану саласында маманданған британдық-американдық тарихшы. Ол сонымен қатар қоғамдық зиялы және саяси комментатор ретінде белгілі болды. Льюис Принстон университетіндегі Таяу Шығыс зерттеулерінің зейнеткер профессоры болды. Льюис ислам тарихы және ислам мен Батыс арасындағы қарым-қатынас бойынша сарапшы еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Льюис Ұлыбритания армиясында Зымырандық корпуста және Әскери барлау корпусында қызмет етті, содан кейін Сыртқы істер министрлігіне жіберілді. Соғыстан кейін ол Лондон университетінің Шығыс және Африка зерттеулер мектебіне оралды және Таяу және Орта Шығыс тарихы кафедрасына тағайындалды. 2007 жылы Льюис «Таяу Шығысты Батысқа түсіндіретін жетекші сарапшы» деп аталды. Кейбір мамандар Льюис мұсылман әлеміне қатысты эссенциалистік көзқарас ұстанады және жаңа зерттеулермен қайшы келетін гипотезаларды қайталайды деп санайды. Саяси тұрғыдан алғанда, Льюисті сынаушылар оның исламның мәдени кемсінушілігі туралы көзқарасты жаңғыртып, джихадтың қауіптерін баса көрсеткенін айтады. Оның кеңесін неоконсервативті саясаткерлер, соның ішінде Буш әкімшілігі жиі сұрады. Ирак соғысын белсенді түрде қолдауы және неоконсервативті идеалдары кейіннен сынға түсті. Льюис Эдвард Саидпен өткізген пікірсайыстарымен танымал болды. Саид Льюисті сионистік жақтас және арабтарды «қорлаған», исламды дұрыс емес көрсеткен және Батыс империализмін қолдаған шығыстанушы деп айыптады, ал Льюис шығыстану – гуманизмнің бір бөлігі екенін және Саид бұл мәселені саясиландырып отырғанын мәлімдеді. Льюис армян геноцидін мойындамағанымен де белгілі. Оның Осман империясы армян халқына қарсы қасақана геноцид жасағанына ешқандай дәлел жоқ деген пікірі басқа тарихшылар тарапынан қабылданбады.
the historian
Bernard Lewis, (31 May 1916 – 19 May 2018) was a British American historian specialized in Oriental studies. He was also known as a public intellectual and political commentator. Lewis was the Cleveland E. Dodge Professor Emeritus of Near Eastern Studies at Princeton University. Lewis's expertise was in the history of Islam and the interaction between Islam and the West. Lewis served as a soldier in the British Army in the Royal Armoured Corps and Intelligence Corps during the Second World War before being seconded to the Foreign Office. After the war, he returned to the School of Oriental and African Studies at the University of London and was appointed to the new chair in Near and Middle Eastern history. In 2007, Lewis was called "the West's leading interpreter of the Middle East". Others have said Lewis's approach is essentialist and generalizing to the Muslim world, as well as his tendency to restate hypotheses that were challenged by more recent research. On a political level, Lewis's detractors say he revived the image of the cultural inferiority of Islam and of emphasizing the dangers of jihad. His advice was frequently sought by neoconservative policymakers, including the Bush administration. His active support of the Iraq War and neoconservative ideals have since come under scrutiny. Lewis was notable for his public debates with Edward Said, who said Lewis was a Zionist apologist and an Orientalist who "demeaned" Arabs, misrepresented Islam, and promoted Western imperialism, to which Lewis responded by saying Orientalism was a facet of humanism and that Said was politicizing the subject. Lewis was also known for denying the Armenian Genocide. His argument that there was no evidence of a deliberate genocide carried out against the Armenian people by the Ottoman Empire is rejected by other historians.
Отбасылық және жеке өмірі
Бернард Льюис 1916 жылғы 31 мамырда Лондонның Стоук-Ньюингтон қаласында орта тапқа жататын британдық еврей ата-анасы Гарри Льюис пен Джейн Левидің отбасында дүниеге келді. Ол бар-мицваға дайындалып жатқанда тілдер мен тарихқа қызығушылық танытты. 1947 жылы Рут Хелен Оппенхеймге үйленді, олардан бір қыз бен бір ұл дүниеге келді. Олардың некесі 1974 жылы ажырасып кетті. Льюис заңды да оқыды, заңгер болуға жақын келді, бірақ Таяу Шығыс тарихын зерттеуге қайта оралды. Париж университетінде аспирантурада оқып, шығыстанушы Луи Массиньонмен бірге білім алды және 1937 жылы «Семиттік зерттеулер дипломын» алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Льюис британ армиясында Корольдік бронетанкті корпусында, ал 1940-1941 жылдары барлау корпусында қызмет етті, содан кейін Сыртқы істер министрлігіне жіберілді. Соғыстан кейін ол SOAS-қа оралды, онда келесі 25 жыл бойы жұмыс істеді. 1990 жылы Гуманитарлық ғылымдар жөніндегі ұлттық қор Льюисті АҚШ федералдық үкіметінің гуманитарлық ғылымдардағы ең жоғары наградасы – Джефферсон лекциясына таңдады. Оның «Батыс өркениеті: Шығыстан қарағанда» атты лекциясы «Атлантик» журналында «Мұсылман ашуының тамыры» деген тақырыппен қайта басылды. Оның 2007 жылы Америка Кәсіпкерлік институтында оқылған Ирвинг Кристол лекциясы «Еуропа және Ислам» деген атпен жарияланды.
Зерттеу
Льюистің ықпалы академиялық ортадан тыс, жалпы халыққа дейін жетеді. Ол ғылыми-зерттеу жұмысын ортағасырлық араб, әсіресе сириялық тарихын зерттеуден бастады. Бірақ 1948 жылы Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін, еврей тегіндес ғалымдар араб елдеріндегі мұрағаттық және далалық зерттеулер жүргізуде қиындықтарға тап болды, себебі олар тыңшылықпен күдіктелді. Сондықтан Льюис Осман империясын зерттеуге көшті, араб тарихын Осман мұрағаттары арқылы зерттеуді жалғастырды. Сонымен қатар, ол 11-ғасырдың өзінде ислам қоғамдары құлдырауға ұшырағанын, бұл негізінен "мәдени мақтандылық" сияқты ішкі мәселелердің салдары болғанын айтты, ол шығармашылықпен үлгі алуға кедергі келтірді, ал крест жорықтары сияқты сыртқы қысымдар оған себеп болған жоқ. Ғылыми еңбектерінен бөлек, Льюис жалпы оқырман қауымына қолжетімді бірнеше маңызды кітаптар жазды: "Тарихтағы арабтар" (1950), "Таяу Шығыс және Батыс" (1964) және "Таяу Шығыс" (1995). Колумбия университетінің тарихшысы Ричард Булиет Бернард Льюистің "қазіргі арабтарды төмен санағанын" айтты және ол оларды "тек Батыс жолын ұстанған жағдайда ғана лайықты деп есептейді" деген пікір білдірді. Эдвард Саид оны сионистік жақтас және арабтарды "қорлаған" шығыстанушы деп атады.
Арменияның геноциді
Льюистің "Заманауи Түркияның пайда болуы" (1961 және 1968) атты кітабының алғашқы екі басылымында армян геноциді "бір жарым миллион армян қаза тапқан 1915 жылғы қорқынышты толығымен жойғызу" деп сипатталған. Кейінгі басылымдарда бұл мәтін "1915 жылғы қырғын, онда бір миллионнан астам армян қаза тапты, сондай-ақ белгісіз саны түріктер де қаза тапты" деп өзгертілді. Бұл үзіндіде Льюис өлім-жітім екі бәсекелес ұлтшыл қозғалыстың бір жер үшін күресінің нәтижесі деп айтады. Льюис 1993 жылы қарашада "Le Monde" газетіне берген сұхбатында "геноцид" деген атауды "осы тарихтың армян нұсқасы" деп атады, бұл үшін ол Гейссо заңына сәйкес француз сотында азаматтық іс қозғалды. Сот бұл заңның Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы оқиғаларға қолданылмайтынын анықтады. 1995 жылы армян геноцидінен аман қалған үш адамның азаматтық іс жүргізуінде француз соты Льюистің пікірлерін Азаматтық кодекстің 1382 бабы бойынша айыптап, оған бір франк айыппұл салды және Льюистің есебінен шешімді Le Monde газетінде жариялауға бұйрық берді. Соттың шешімі бойынша, Льюис өз пікірін білдіруге құқылы, бірақ оның білдірілуі үшінші тарапқа зиян келтірді және "тек оның тұжырымдарына қайшы келетін элементтерді жасырып, айыпталушы армян геноцидінің 'нақты дәлелі' жоқ деп айта алды". Бернард Льюиске қарсы тағы үш сот ісі Париж трибуналында сәтсіз аяқталды, оның ішінде бірі Франция Армения Ұлттық Комитеті және екеуі Жак Тремолет де Виллерс ұсынды. Льюистің армян геноциді туралы пікірлерін бірқатар тарихшылар мен әлеуметтанушылар сынға алды, олардың ішінде Ален Финкилькраут, Ив Тернон, Ричард Г. Хованнисиан, Роберт Мелсон және Пьер Видаль Нэке. Льюис көптеген кісі өлтірулер болғанын жоққа шығарған жоқ, бірақ ол оларды жас түрік үкіметінің мақсатты саясаты деп таныды және сондықтан оларды геноцид ретінде санауға болмайды деп айыптады. 2002 жылы ол өзінің бас тарту ұстанымын былай түсіндірді: "Бұл анықтама мәселесі, ал қазіргі кезде "геноцид" сөзі қан төгілмеген жағдайларда да өте еркін қолданылады және мен бас тартуды сезінгендердің ренжігенін түсіне аламын. Бірақ бұл жағдайда Осман империясындағы армяндардың қырғыны нацистік Германиядағы еврейлердің қырғынымен бірдей болды деген пікірлер айтылды, бұл шын мәнінде жалған. Армениялықтардың жағдайы түркілерге қарсы жаппай қарулы көтерілістің нәтижесі болды, ол тіпті соғыс басталғанға дейін басталды және одан әрі жалғасты. Арменияның көптеген адамдары, соның ішінде қарулы күштердің мүшелері дезертирлік жолға түсіп, шекарадан өтіп, Түркияға шабуыл жасаған ресейлік күштерге қосылды. Армениялық бүлікшілер Ван қаласын басып алып, оны біршама уақыт ұстап, оны жаулап алушыларға тапсыруды көздеді. Анадолияның барлық жерінде партизан соғысы жүрді. Бұл - бүгінде біз Түркияға қарсы армянның ұлттық қозғалысы деп атаймыз. Түрік әскері оны қарсы алу үшін өте қатыгез әдістерді қолданды. Түрік үкіметінің армян халқының осал аймақтардан жер аударылғанын анық дәлелдейтін дәлелдер бар. Бұл, әрине, Анатолияның бүкіл аумағын білдіреді. Араб провинцияларын есепке алмағанда, олар сол кезде Осман империясының құрамында болған. Қаза жасауға шешім қабылданғандығы туралы дәлел жоқ. Керісінше, оны болдырмау үшін жасалған, бірақ сәттіліксіз әрекеттердің айтарлықтай дәлелі бар. Иә, қасіретке ұшыраған қазалар болды, сандары өте белгісіз, бірақ миллионға жуық болуы мүмкін. [және] қырғынды тәртіпсіздіктер, жергілікті ауыл тұрғындары өздеріне жасалған әрекетке жауап ретінде және басқа да көптеген жолдармен жасады. Бірақ мұны Германиядағы Холокостпен салыстыру үшін, сіз Германияның еврейлері Германияға қарсы қарулы көтеріліспен айналысқан деп болжауыңыз керек еді. Депортация туралы бұйрықта Гамбург пен Берлин қалалары, мемлекеттік қызметтегі адамдар босатылды, және депортация тек Германияның еврейлеріне қатысты болды, сондықтан олар Польшаға келгенде поляк еврейлері оларды қарсы алды және қорғады. Бұл маған абсурдты параллель сияқты көрінеді." Льюисті Стивен Зунес, Израиль Чарни және Американың Армян ұлттық комитеті "геноцидті жоққа шығаратын" деп атады. Израиль тарихшысы Яир Аурон "Льюистің беделі түрік ұлттық күн тәртібінің армян геноциді туралы академиялық зерттеулерді жасыру үшін жоғары паш етуін қамтамасыз етті" деп болжады. Израиль Чарни Льюистің "армяндықтардың түркілерге қарсы көтерілісші күш ретінде қауіп төндіргеніне қатысты ғалымдық алаңдаушылығы және орыстармен бірге Осман империясына қауіп төндіргендігі және депортация саясаты ғана орындалғанын талап етуі ұйымдастырылған жаппай өлтіруді жасыруға бағытталған" деді. Чарни Льюистің геноцидті жоққа шығаруда қолданған "логикалық құрылымдарын" Эрнст Нольте Холокостты жоққа шығаруда қолданғандармен салыстырды. Льюис армяндардың әскери және полиция күштері болғанын жалған түрде айтты, оларға шақыруға болатын, бірақ шындығында олар мұндай күштерге ие болған жоқ. Льюистің саяси кеңестері оның ғылыми беделінің арқасында үлкен мәнге ие болды. Кеңес Одағының қатыгез сынықшысы Льюис ислам тарихындағы либералдық дәстүрді жалғастырды. Оның алғашқы марксистік көзқарастары оның бірінші кітабы "Исмаилизмнің пайда болуына" әсер еткенімен, Льюис кейіннен марксизмді тастады. Оның кейінгі еңбектері Таяу Шығыс тағылымдарындағы үшінші әлемшілдік ағынына қарсы реакция болып табылады. Льюис Христиандық пен Исламды Исламның 7 ғасырда пайда болуынан бері мәңгілік қақтығыста болған өркениетер деп қарастырады. "Мұсылман ашуының тамырлары" (1990) атты мақаласында ол Батыс пен Ислам арасындағы күрес күшейіп бара жатқанын айтты. Бір дереккөз бойынша, бұл мақала (және мақаланың негізі болған Льюистің 1990 жылғы Джефферсон лекциясы) "Ислам фундаментализмі" терминін Солтүстік Америкаға алғаш рет енгізді. Бұл мақала Сэмюэл Хантингтонның осы аттас кітабында кең таралған "өркениетер қақтығысы" фразасын жасаған деп есептеледі. Алайда, басқа дереккөз Льюис бұл фразаны 1957 жылы Вашингтонда өткен мәжілісте алғаш қолданғанын, ол транскриптте тіркелгенін көрсетеді. 1998 жылы Льюис Лондондық "Al Quds Al Arabi" газетінде Осама бин Ладеннің АҚШ-қа соғыс жариялауын оқыды. "Өлтiруге рұқсат" атты мақаласында Льюис бин Ладеннің тілін "жихад идеологиясы" деп санады және бин Ладен Батысқа қауіпті болады деп ескертті.
Джихад
Льюис джихадты ерекше діни міндет ретінде жазды, бірақ террористік әрекеттерге қатысатын адамдардың өз дінін жақсы білмеуі өкінішті: «Кұранды немесе қылышты» таңдау ұсынып, құрбандарына қысым жасаған фанатикалық жауынгердің бейнесі ғана емес, мүлдем мүмкін емес. Аталған таңдау – дінге кіру немесе өлім – де, сирек және ерекше жағдайларды қоспағанда, дұрыс емес. Исламның сенімсіздерге және мүнафиқтарға көрсеткен төзімділігі 17 ғасырдағы секуляризмнің пайда болуына дейін христиан әлемінде болған кез келген нәрседен әлдеқайда жақсы болды. Ол сондай-ақ Льюистің Осама бен Ладенді түсінуін сынға алды, Льюистің бен Ладенді «Аль-Газали сияқты классикалық теологтардың дәстүріндегі» ықпалды мұсылман теологы ретінде қарастыруын, оның «террорист-фанатик» екенін ескермейтінін айтты. Әбу Халил сонымен қатар Льюис дүниетанымындағы исламның орнын жалпылап сынға алды, оның ең көрнекті ерекшелігі – Максим Родинсоннан алынған «теолоцентризм» екенін дәлелдеді, яғни Льюис мұсылмандар арасындағы мінез-құлықтың барлық аспектілерін тек ислам теологиясы арқылы түсіндіреді, мұсылман халықтарын, олардың тілдерін, мұсылмандар басым болатын географиялық аймақтарды, ислам үкіметтерін, араб елдерінің үкіметтерін және шариғатты «Ислам» деген атаумен қарастырады. Саид «Шығыстану» саласының объективті зерттеудің орнына өзін-өзі растауға бағытталған саяси интеллектуалдық еңбек екенін, расизмнің бір түрі және империалистік үстемдік құралы екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ Льюис сияқты Таяу Шығысты зерттеушілердің кейбіреулерінің араб әлеміне қатысты ғылыми бейтараптығына күмән келтірді. «Аль-Ахрам» апталығына берген сұхбатында Саид Льюистің Таяу Шығысты білуі соншалықты қиянатқа толы екенін айтты, оны қабылдауға болмайды және «Бернард Льюис кем дегенде 40 жылдан бері Таяу Шығысқа, араб әлеміне аяқ баспаған. Ол Түркия туралы біраз біледі екен, бірақ араб әлемі туралы ештеңе білмейді» деді. Саид Льюистің исламды оның көптігін, ішкі динамикасын және тарихи күрделілігін ескермей, монолиттік бірлік ретінде қарастыратынын және оны «демагогия мен біржақтылыққа» айыптады. «Исламды қамту» кітабында Саид «Льюис мұсылман өмірінің, тіпті адамзат өмірінің әртүрлілігімен айналыса алмайды, өйткені ол оған жат, түбегейлі өзгеше және бөтен нәрсе ретінде жабық» деп дәлелдеді және Льюистің «Ислам халықтарының өздерінің мәдени, саяси және тарихи тәжірибелеріне құқығы бар екенін мойындауға наразылығын» сынға алды, олар батыстық емес болғандықтан жақсы бола алмайды деп көрсетуге тырысады. Бұдан басқа, Льюис Саидты Таяу Шығысты зерттеуді (әсіресе арабтануды) саясаттастырғаны үшін, шығыстанушылардың ғылыми тұжырымдамаларын сынамағаны үшін және оның жеке пікірлеріне «еркін жол» бергені үшін айыптады.
Ирак соғысына қатысты ұстаным
2002 жылы Льюис «Уолл-стрит» журналына Ирак соғысына дайындалу туралы «Топплингке уақыт» деген мақала жазды, онда ол «режимді өзгерту қауіпті болуы мүмкін, бірақ кейде әрекетсіздіктің қауіптері іс-әрекеттен гөрі үлкен» деген пікірін білдірді. 2007 жылы Джейкоб Вайсберг Льюисті «Иракқа шабуыл жасаудың артында тұрған ең маңызды интеллектуалдық ықпал, мүмкін» деп сипаттады. Майкл Хирш Льюиске Ирактағы режимді өзгерту «Орта Шығысты жаңғыртуға» септігін тигізеді деген пікірді таңды және Льюистің «Орта Шығыста не дұрыс болмады» деген «Ориенталистік» теориялары мен басқа да жазбалары Ирактағы соғысқа ұмтылудың интеллектуалдық негізін құрағанын айтты. Хирш Льюис 11 қыркүйектегі шабуылдарды Батыс және ислам өркениеттері арасындағы «соңғы шайқастың алғашқы оғы» деп қарастырғанын хабарлады: Льюис күшті жауап беру қажет деп сенді. Ирак соғысына дейін ол вице-президент Дик Чейнимен бірнеше рет кездесті: Хирш осы кездесулердің бірнешесінде болған аты-жөні аталмаған лауазымды тұлғаны келтірді, ол Льюистің Иракқа қатысты көзқарасын «Жалғастырыңдар. Тартысып отырмаңдар» деп түйіндеді. Ас’ад Әбу Халил Льюис Чейниге американдық әскерлерді ирактықтар мен арабтар құшақ жайып қарсы алатынына сендіргенін мәлімдеді, бұл үшін ол әріптесі Фуад Ажаминиң пікіріне сүйенді. Хирш сондай-ақ Буш әкімшілігінің Иракқа шабуылдан кейінгі жоспарлары мен Льюистің көзқарастары арасындағы ұқсастықтарды атап өтті, әсіресе оның Мұстафа Кемал Ататүктің Осман империясының құлауынан пайда болған Түркия Республикасындағы секуляристік және батыстық реформаларына деген құрметі. 2008 жылы Льюис ислам елдеріне еркіндік пен демократияны таңуды жақтамады. «Кейбір нәрселерді таңуға болмайды. Мысалы, еркіндік. Немесе демократия. Демократия – науқасқа аз дозада, бірте-бірте берілуі тиіс өте күшті дәрі. Әйтпесе, науқасты өлтіру қаупі бар. Негізінен, мұсылмандардың өзі істеуі керек». Ян Бурума «The New Yorker» журналында «Бернард Льюистің екі ойы» деген тақырыптағы мақаласында Льюистің соғысқа қатысты ұстанымын Льюистің әлемде демократияны күштеп енгізу туралы бұрынғы ескертулерімен келісудің қиын екенін айтты. Бурума әріптестерінің Льюис Израильді қорғау үшін Иракпен соғысты қолдайды деген ұсыныстарын қабылдамайды, бірақ оның орнына «әлде ол [Араб әлемін] тым жақсы көреді» деген қорытындыға келді: Батыстық шығыстанушылардың арасында өркениетке ғашық болу жиі кездесетін құбылыс. Мұндай махаббат шындық идеалға сай келмегенде ащы наразылыққа ұшырайды. Бұл жағдайдағы ашу – батыстық ғалымның ашуы. Оның сүйікті өркениеті ауру. Ескі шығыстанушы үшін ең ұлы батыс демократиясының қараңғы мұсылманды емдегенін көруден артық қандай қуаныш бар? Немесе басқаша айтқанда, егер мың жылдық қақтығыстың сөзсіз нәтижесі үлкен діндер арасындағы соңғы жекпе-жек болса, онда біз жеңіске жетуіміз керек. Хамид Дабаши 2018 жылдың 28 мамырында «Бернард Льюис және оның «барлығын дұрыс түсінбеу қабілеті»» деген мақаласында: «Тек ойлап көріңіз: өмір бойы жек көретін адамдарды зерттейтін адам қандай болуы мүмкін? Бұл өте таңғажайып ұсыныс. Бірақ міне, марқұм Бернард Льюис дәл солай істеді». Сол сияқты Ричард Булиет Льюисті «өзі білімі бар деп санайтын адамдарды ұнатпайтын, оларды құрметтемейтін, тек батыс жолына түскенде ғана жақсы және лайықты деп санайтын адам» деп сипаттады.
It is a common phenomenon among Western students of the Orient to fall in love with a civilization. Such love often ends in bitter impatience when reality fails to conform to the ideal. The rage, in this instance, is that of the Western scholar. His beloved civilization is sick. And what would be more heartwarming to an old Orientalist than to see the greatest Western democracy cure the benighted Muslim? It is either that or something less charitable: if a final showdown between the great religions is indeed the inevitable result of a millennial clash, then we had better make sure that we win. Hamid Dabashi, writing on 28 May 2018, in an article subtitled "On Bernard Lewis and 'his extraordinary capacity for getting everything wrong'", asked: "Just imagine: What sort of a person would spend a lifetime studying people he loathes? It is quite a bizarre proposition. But there you have it: the late Bernard Lewis did precisely that." Similarly, Richard Bulliet described Lewis as " a person who does not like the people he is purporting to have expertise about he doesn't respect them, he considers them to be good and worthy only to the degree they follow a Western path".
Ираннан келетін ядролық қауіп
2006 жылы Льюис Иранның 15 жыл бойы ядролық қару жасау жұмыстарын жүргізіп келгенін жазды. 2006 жылдың тамызында, әлем Иранмен қарым-қатынаста өзара толық құрылудың (mutual assured destruction) қағидасына сенім білуге бола ма деген мақаласында Льюис The Wall Street Journal газетінде 2006 жылдың 22 тамызының ислам күнтізбесіндегі маңыздылығы туралы жазды. Иран президенті АҚШ-тың Иранның ядролық қуатты дамытуына қатысты талаптарына сол күнге дейін жауап беретінін мәлімдеді. Льюис бұл күнді 1427 жылғы Ражаб айының 27-сіне сәйкес келетінін жазды, бұл күні мұсылмандар Мұхаммед пайғамбардың Иерусалимнен аспанға түнде сапар шегуін еске алады. Льюис бұл күнді "Израильдің және қажет болған жағдайда, әлемнің ахират соңына орайлы күн" деп жазды. Льюиске сәйкес, өзара толық құрылу Иран жағдайында тиімді тоқтатушы құрал емес, себебі Льюис Иран басшылығының "ахиратқа бейім дүниетанымын" және "қазіргі ислам әлемінің бір бөлігін мазалаған өзіне-өзі қол салу немесе шейіт болу синдромын" сипаттады. Льюис мақаласы баспасөзде кеңінен жарияланды. Дегенмен, бұл күн ешқандай оқиғасыз өтті.
Өлім
Бернард Льюис 2018 жылдың 19 мамырында 101 жасында Нью-Джерси штатының Вурхис қалашығындағы медициналық көмек көрсетілетін тұрғын үй кешенінде, 102 жасқа толуға он екі күн қалғанда қайтыс болды. Ол Тель-Авивтегі Трамплдор зиратына жерленген.