Кіріспе
Ислам заңы негізінде құрылған республика
"Ислам республикасы" термині әртүрлі мағыналарда қолданылады. Кейбір мұсылман дін басшылары оны шариғатқа сәйкес заңдарды күшімен жүзеге асыратын, немесе шариғатпен үйлесімді заңдарды енгізетін ислами теократиялық үкіметтің теориялық түрі ретінде пайдаланады. Бұл термин сондай-ақ, таза ислами халифат пен зайырлы, ұлтшыл республика арасындағы келісімдік позицияны қабылдаған тәуелсіз мемлекетті атау үшін де қолданылған. Кейде ол мәдени ерекшеліктің символы ретінде ғана қолданылады. Ислам діні мемлекеттік дін болып табылатын және (кем дегенде, ішінара) ислами заңдармен басқарылатын, бірақ ресми атауында "Ислам республикасы" емес, тек "республика" деп көрсетілген мемлекеттер де бар, мысалы, Ирак, Йемен және Мальдив аралдары. Қатаң шариғат заңын жақтаушылар (мысалы, Талибан) "Ислам әмірлігі" атауын артық көреді, себебі әмірліктер ислам тарихында кең таралған, ал "республика" сөзінің Батыс түбірі бар – ол римдіктерден (латын тілінен шыққан *res publica* – "халықтың ісі") келген, бұл "жоғарғы билік халық пен олардың сайланған өкілдерінің қолында" екенін білдіреді, Аллаға немесе шариғат заңдарына бағыну туралы ешқандай сөз жоқ. Қазіргі уақытта (2022 жылғы мәлімет бойынша) бұл атау үш мемлекеттің ресми атауында қолданылады: Иран, Пәкістан және Мавритания Ислам Республикасы. Пәкістан алғаш рет 1956 жылғы Конституция бойынша бұл атауды қабылдады. Мавритания 1958 жылғы 28 қарашада қабылдады. Иран 1979 жылғы Иран революциясынан кейін, Пахлави әулетін құлатып, бұл атауды қабылдады. Атаулары ұқсас болғанымен, елдердің үкіметтері мен заңдары күрт өзгеше. Иран мен Мавритания діни теократиялық мемлекеттер. Пәкістан 1956 жылы, ислам әлі мемлекеттік дін деп жарияланбаған кезде бұл атауды қабылдады, бұл 1973 жылғы Конституция қабылданғанда болды. Иран елге қатысты барлық басқару атауларында толық атауды ресми түрде қолданады (мысалы, Иран Ислам Республикасының Армиясы немесе Иран Ислам Республикасының Телерадио хабарларын тарату ұйымы); ал Пәкістандағы оның баламалары Пәкістан Қарулы Күштері және Пәкістан Телерадио хабарларын тарату корпорациясы деп аталады. Сонымен қатар, Иран басқа елдерден өзгеше, ресми аббревиатуралардың құрамында IRI (Иран Ислам Республикасы) аббревиатурасын қолданады.
compromise position between a purely Islamic caliphate and a secular, nationalist republic — neither an Islamic monarchy nor secular republic. In other cases it is used merely as a symbol of cultural identity. There are also a number of states where Islam is the state religion and that are (at least partly) ruled by Islamic laws, but carry only "republic" in their official names, not "Islamic republic" — examples include Iraq, Yemen and Maldives. Other supporters of strict sharia law (such as the Taliban), prefer the title "Islamic emirate", as emirates were common throughout Islamic history and "republic" has a Western origin — coming from the Roman (from Latin res publica 'public affair') indicating that the "supreme power is held by the people and their elected representatives", with no mention of obedience to Allah or sharia law. Currently, (as of 2022), the name is used in the official title of three states — the Islamic Republics of Iran, Pakistan, and Mauritania. Pakistan first adopted the title under the constitution of 1956. Mauritania adopted it on 28 November 1958. Iran adopted it after the 1979 Iranian Revolution that overthrew the Pahlavi dynasty. Despite having similar names, the countries differ greatly in their governments and laws. Iran and Mauritania are religious theocratic states. Pakistan adopted the name in 1956 before Islam was yet to be declared the state religion, this happened at the adoption of the 1973 constitution. Iran officially uses the full title in all governance names referring to the country (e. g. the Islamic Republic of Iran Army or the Islamic Republic of Iran Broadcasting); as opposed to its equivalents in Pakistan which are called the Pakistan Armed Forces and the Pakistan Broadcasting Corporation. Also unlike the other countries, Iran uses the IRI acronym (Islamic Republic of Iran) as part of official acronyms.
Мавритания
Мавритания Ислам Республикасы – Солтүстік Африканың батыс бөлігіндегі Магриб аймағында орналасқан мемлекет. Мавритания 1960 жылғы 28 қарашада Мавритания Ислам Республикасы деп жарияланып, тәуелсіз мемлекет атанды. Оның құқықтық жүйесі «француздық азаматтық және шариғат заңдарының үйлесімі», ал Қылмыстық кодексі дінге және «адамгершілікке» қарсы қылмыстарды «қатаң жазалармен» жазалайды. «Діннен бас тарту немесе дінге қарсы шығу (баспа түрінде де) «өлім жазасымен» қудаланады».
Пәкістан
Пәкістан Британдық Үндістан тәуелсіздік алғанда, Британдық Үндістан мұсылмандары үшін туған отан ретінде құрылды, осылайша ислам діні оның негізгі мақсатына айналды. 1956 жылы өзінің зайырлы конституциясымен қатар республикалық мәртебесін белгілеу үшін "исламдық" деген сөзді алғаш рет қабылдаған ел болды. Осы анықтамаға қарамастан, елде 1973 жылға дейін мемлекеттік дін болған жоқ, содан кейін көбірек демократиялық және кем зайырлы жаңа конституция қабылданды. Пәкістан тек паспортында, визасында және монеталарында ғана "Ислам" атауын пайдаланады. 1973 жылғы конституцияда "Ислам Республикасы" деп нақты айтылғанымен, барлық мемлекеттік құжаттар Пәкістан Үкіметі атынан дайындалады. Пәкістан Конституциясының IX бөлімі, 227-бабында былай делінген: "Қолданыстағы барлық заңдар Құран мен Сүннетте көрсетілген исламның талаптарына сәйкес келтірілуге тиіс, бұл бөлімде Исламның талаптары деп аталады, және мұндай талаптарға қайшы келетін заңдар қабылдана алмайды".
Чечен Республикасы Ичкерия
Чечен Республикасы Ичкерия 1996 жылдан 2000 жылға дейін ислам республикасы мемлекеттік басқару жүйесін пайдаланды.
Комор аралдары
1978 жыл мен 2001 жыл аралығында Комор аралдары Комор Федеративтік және Ислам Республикасы аталып келді.
Шығыс Түркістан
Түркі ұйғырлары мен қырғыздар басқарған Шығыс Түркістан Түрік Ислам Республикасы 1933 жылы Сабит Дамулла Абдулбаки мен Мұхаммед Әмин Бугра тарапынан тәуелсіз ислам республикасы деп жарияланды. Бірақ, Ұлттық революциялық армияның Қытай мұсылман 36-дивизиясы Қашғар, Янги-Хиссар және Ярканд шайқастары кезінде олардың әскерлерін жеңіп, республиканы жойды. Қытай мұсылман генералдары Ма Фуюань мен Ма Чжанчан 1934 жылы көтерілісшілердің күштерінің жойылғанын және аймақтың Қытай Республикасының бақылауына қайтарылғанын жариялады, содан кейін түркі мұсылман әмірлері Абдулла Бугра мен Нур Ахмад Ян Бугра атылды. Содан кейін Қытай мұсылман генералы Ма Чжуньин Қашғардағы Ид Ках мешітіне кіріп, түркі мұсылмандарына Ұлттық үкіметке адал болу туралы насихат жасады.
Ауғанстан
Ауғанстан 1990 жылдан 1996 жылға дейін және 2001 жылдан 2021 жылға дейін Ислам республикасы болды. 1990 жылғы Конституция Мохаммад Наджибулла үкіметімен қабылданып, коммунизмді жойды. 2004 жылы жасалған Конституция Ауғанстанның конституциялық Ислам монархиясы болған кезде құрылған 1964 жылғы Ауғанстан Конституциясына өте ұқсас болды. Ол атқарушы, заң шығарушы және сот органдарынан тұрды. Ұлттық жиналыс – екі палатадан тұратын заң шығарушы орган: Халық палатасы және Ақсақалдар палатасы. Республиканың алдына қосылған "Ислам" сөзі символдық деп есептелді, себебі бұл атау конституцияны жасау жиналысында моджахедтерді қолдайтын делегаттар тарапынан ұсынылған. 1996 жылдан 2001 жылы Ислам республикасы қайта орнатылғанға дейін Ауғанстанды Кандагарда орналасқан "Талибан" жауынгерлік тобы басқарды, олар Ауғанстанды ресми түрде Ауғанстан Ислам Эмираты деп аталатын Ислам теократиясы ретінде басқарды. 2021 жылы "Талибан" Ислам республикасын толығымен жою және 2021 жылдың тамызында Ислам Эмиратын қайта орнату мақсатымен бір айлық көтеріліс бастады. Біріккен Ұлттар Ұйымы 1996 жылдан 2001 жылға дейін және 2021 жылдан бастап Ислам республикасын Ауғанстанның заңды үкіметі ретінде мойындады.
Гамбия
2015 жылдың желтоқсан айында сол кездегі президент Яхья Джамме Гамбияны ислам республикасы деп жариялады. Джамме бұл қадамның Батыс Африка мемлекетін отаршылдық өткенінен алыстатуға арналғанын, ешқандай киім талабы қойылмайтынын және басқа діндерді ұстанатын азаматтарға өз діндерін еркін өркендетуге рұқсат етілетінін айтты. Алайда, ол кейіннен барлық әйел мемлекеттік қызметкерлерге бас киім киюді бұйырды, бірақ көп ұзамай бұл шешімнен бас тартты. Ислам республикасы жариялануы кем дегенде бір оппозициялық топ тарапынан конституцияға қайшы деп сынға алынды. 2017 жылы Джамме биліктен кеткеннен кейін, оның орнына келген Адама Барроу Гамбия енді ислам республикасы болмайтынын мәлімдеді.