Кіріспе

Масса бірлігі

Фунт немесе фунт массасы – британдық империялық және АҚШ-тың дәстүрлі өлшем жүйелерінде қолданылатын масса бірлігі. Әртүрлі анықтамалар пайдаланылған; қазіргі күні ең көп тараған халықаралық авоирдупоис фунты, ол заң бойынша нақты 0.45359237 кг деп анықталады және 16 авоирдупоис унцияға бөлінеді. Фунт күшімен шатасу мүмкіндігі болған жағдайда қолданылатын басқа символдар – lbm (көптеген фунт анықтамалары үшін), # (көбінесе АҚШ-та) және немесе ̶ (дәріханалық фунт үшін). Бұл бірлік римдік либрадан (содан "lb" аббревиатурасы) шыққан. Ағылшын тіліндегі "фунт" сөзі неміс тіліндегі "Pfund", голланд тіліндегі "pond" және швед тіліндегі "pund" сөздерімен туыс. Бұл бірліктер қазір тарихи деп белгіленген және енді кеңінен қолданылмайды, олардың орнына метрикалық жүйе қолданылады. Фунт терминінің қолданылуы масса мен салмақтың тарихи шатасуын көрсетеді. Осы себепті қазіргі заманда фунт массасы және фунт күші деген ерекше терминдер пайда болды.

Этимология

"Паунд" сөзі және оның туыс сөздері ең басында протогерман тіліне латын тілінен "libra pondo" ("салмақпен өлшенген салмақ") тіркесі арқылы келген, онда "pondo" сөзі латынша "pondus" ("салмақ") есімдігінің жалғыз сан, шығарма септігі болып табылады.

Қазіргі қолданылуы

АҚШ және Ұлттар Достастығы фунт пен ярд үшін ортақ анықтамаларға келісті. 1959 жылдың 1 шілдесінен бастап халықаралық фунт (символ lb) дәл 0.45359237 кг деп анықталды. Ұлыбританияда халықаралық фунтты қолдану 1963 жылғы «Салмақтар мен өлшемдер туралы» заңымен іске асырылды. Авоирдупоис фунты 16 авоирдупоис унциясына және дәл 7000 дәнге тең. Сондықтан килограмм мен халықаралық фунт арасындағы конверсия коэффициенті 7-ге бөлінетін және ондық өрнегі аяқталатын болу үшін таңдалды, ал (халықаралық) дән дәл 64.79891 кг-қа тең. Ұлыбританияда метрикалық жүйеге көшу және еуропалық өлшем бірліктері туралы директивалар фунт пен унцияны қолдануды жоюға бағытталған, бірақ 2007 жылы Еуропалық комиссия ондағы қаптамаланған тауарларға тек метрикалық белгілеуді міндеттеуден бас тартып, екі жүйелі (метрикалық-империялық) белгілеуді белгісіз мерзімге рұқсат етті. Дене салмағын өлшеу үшін Ұлыбританияда медициналық емес жағдайларда тас (1 тас = 14 фунт) негізгі өлшем ретінде қолданылуы кең таралған, мысалы, «11 тас 4 фунт» (АҚШ-та қолданылатындай) «158 фунт» немесе басқа жерлерде қолданылатын «72 килограмм» орнына. АҚШ-та 1975 жылғы «Метрлік конверсия туралы» заң метрикалық жүйені «салмақ пен өлшемдердің басым жүйесі» деп жариялады, бірақ АҚШ-тың дәстүрлі бірліктерін қолдануды тоқтатпады. Америка Құрама Штаттары – коммерциялық қызметтер негізінен метрикалық жүйені қолданбайтын жалғыз өнеркәсіптік ел, көптеген күш-жігерге қарамастан, фунт негізгі дәстүрлі бірліктердің бірі ретінде кеңінен қолданылады.

Тарихи қолданысы

Тарихи тұрғыдан алғанда, әлемнің әртүрлі аймақтарында, әртүрлі кезеңдерде және әртүрлі мақсаттар үшін фунт (немесе оның сәйкес атауы) масса немесе күштің шамамен ұқсас, бірақ толықтай бірдей емес өлшемдерін білдірген.

Римдік

Libra (латынша "таразы" / "тепе-теңдік") – ежелгі Римнің масса бірлігі, қазіргі кезде ол [мәні көрсетілмеген]. Ол 12 unciae (жекеше: uncia) немесе унцияға бөлінген. Libra фунттың "lb" аббревиатурасының шығу тегі.

Ұлыбританияда

Британияда фунттың әртүрлі анықтамалары тарихи түрде қолданылып келген. Олардың ішінде салмақтарды өлшеуге қолданылатын әдеттегі фунт, сондай-ақ қолданыстан шыққан мұнара, саудагерлер және Лондон фунттары бар. Троя фунты мен унциясы қазірде тек бағалы металдардың салмағын өлшеу үшін, әсіресе олардың саудасында қолданылады. Алтын мен күміс сияқты саудадағы бағалы металдардың салмағы көбінесе тек унцияларда ("500 унция") көрсетіледі, ал унцияның түрі нақты көрсетілмесе, троя жүйесі қолданылатыны ескеріледі. Мерсия королі Оффаның (757–96) тұсында енгізілген фунт стерлинг ақша жүйесі бастапқыда саксон күміс фунтына негізделген. Нормандтар басып алғаннан кейін саксон фунты мұнара фунты немесе монета соғушының фунты деп аталды. 1528 жылы Генрих VIII билік құрған кезде парламент монета стандартын мұнара фунтынан троя фунтына өзгертті.

Ауыртпау үшін ұнтақ

Авоирдупоис фунты, сондай-ақ жүн фунты деп те аталады, алғаш рет шамамен 1300 жылы жалпыға ортақ қолданысқа енді. Бастапқыда ол 6 992 трой дәніне тең болды. Авоирдупоис фунты 16 унцияға бөлінді. Елизавета I патшалық құрған кезде, авоирдупоис фунты 7 000 трой дәні деп қайта анықталды. Содан бері дәндік өлшем авоирдупоис жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. 1758 жылға қарай, авоирдупоис фунты үшін Елизавета заманындағы қазыналық стандартты екі салмақ болды, және олар трой дәндермен өлшенгенде 7 002 дән және 6 999 дән екені анықталды.

Императорлық стандартты фунт

Ұлыбританияда салмақтар мен өлшемдер Парламент актілерінің ұзақ тізімімен анықталды, олардың мақсаты тауар сатуды реттеу болды. Нарықта саудаланатын материалдар алаяқтықтан сақтану үшін қабылданған бірліктер мен стандарттарға сәйкес мөлшерленеді. Өздері стандарттар заңмен айқындалған, соттарға келіп түскен дауларды шешуді жеңілдету үшін; соттар тек заңмен белгіленген өлшемдерді мойындайды. Саудагерлер пайдаланатын сандық құралдар (салмақтар, салмақ өлшегіш машиналар, көлемді контейнерлер, ұзындық өлшегіштер) ресми тексеруге жатады және олар алаяқтық жасаса, айыппұл салынады. 1878 жылғы «Салмақтар мен өлшемдер туралы» заң британдық салмақтар мен өлшемдер жүйесін жаңартуға бағытталды, ал ондағы фунт анықтамасы 1960 жылға дейін күшінде болды. Фунт былай анықталды (4-тарау): «Сауда кеңесінің стандарттар бөлімінде сақталатын платина салмағы салмақтың императорлық стандарты болып қала береді және аталған платина салмағы Ұлыбритания үшін императорлық стандартты фунтты анықтау үшін императорлық стандарт болып қала береді». 13-тарауда осы стандарттың вакуумдағы салмағы императорлық стандартты фунт деп аталады және актіде көрсетілген барлық басқа салмақтар тек осы стандарт бойынша анықталады делінген. Заңның бірінші қосымшасында стандартты фунт туралы толыққанды мәлімет берілген: ол платинадан жасалған цилиндр, биіктігі шамамен және диаметрі, ал жиектері мұқият дөңгеленген. Оның жоғарғы жағынан шамамен қашықтықта ойық бар, бұл цилиндрді пил сүйегінен жасалған тұтқамен көтеруге мүмкіндік береді. Ол 1834 жылы Парламент үйлері өртенгеннен кейін жасалған және «P. S. 1844, 1 lb» (P. S. – «Парламент стандарты») деген мөрмен белгіленген.

Килограммға қайта анықтама

Британдық 1878 жылғы заңда метрикалық бірліктерде жазылған шарттар соттарда заңмен белгіленген имперлік бірліктер бойынша жасалған деп есептелді, ал имперлік эквиваленттерді заңды түрде есептеу үшін метрикалық эквиваленттер тізімі ұсынылды. Бұл Ұлыбритания заңнамасында метрикалық бірліктерді имперлік бірліктермен анықтады. Фунттың эквиваленттігі 1 фунт = 453,59265 немесе 0,45359 кг ретінде берілді, бұл килограмды шамамен 2,2046213-ке теңестірді. 1883 жылы Ұлыбритания Сауда кеңесінің стандарттар бөлімі мен Халықаралық бюро бірлесіп 0,4535924277-нің жақсырақ жуықтама екенін анықтады, ал бұл сан 0,45359243-ке дейін дөңгеленді және 1898 жылғы мамырдағы Кеңес жарлығымен заңды мәртебеге ие болды. 1959 жылы, қосымша өлшемдер мен халықаралық координация негізінде, Халықаралық ярд және фунт туралы келісім "халықаралық фунтты" дәл 0,45359237-ге тең деп анықтады.) Ол 12 троялық унцияға және 5760 дәнге тең, яғни дәл 373,2417216 граммды құрайды. Троялық салмақтарды Англияда әшекейшілер қолданды. Дәріханалар да троялық фунтты және унцияны қолданды, бірақ Аптекарьлардың салмақ жүйесінде драхма мен скрупуль бірліктерін қосты. Троялық салмақ өзінің атын Франциядағы Troyes қаласынан алған болуы мүмкін, онда ағылшын саудагерлері кем дегенде 9 ғасырдың басынан бері сауда жасаған.

Саудагерлік фунт

Саудагерлердің фунты (меркантиль фунты, либра меркантория немесе коммерциялық фунт) 12 пенске арналған 20 Тауэр шиллингі емес, 25 Тауэр шиллингінен тұратын деп есептелді. Ол 9 600 бидай дәніне (15 Тауэр унциясы немесе 6 750 дән) тең болатын және Англияда 14 ғасырға дейін қолданылды. Бұл айырмашылық соншалықты ұсақ, оны дерлік барлық практикалық қолдануда ескермеуге болады.

Византиялық литра

Византиялықтар фунт (либра, λίτρα) деп аталатын өлшемдерді қолданды. Ең көп таралғаны – (λογαρική λίτρα, "есептік фунт"), оны 309/310 жылдары Ұлы Константин орнатып, Византия ақша жүйесінің негізін қалады. Ол 72 алтын теңгеден тұратын бірлік ретінде есептелді, ал жүздігі (κεντηνάριον, "жүздік") деп аталды. Оның салмағы бастапқы салмағынан біртіндеп азайған сияқты. Алтынмен байланысы болғандықтан, ол (χρυσαφική λίτρα, "алтын фунт") немесе (θαλάσσια λίτρα, "теңіз фунты") деп те аталатын, бірақ жер өлшемі ретінде де қолданылып, жалпы көлемнің 40-қа бөлінген бір бөлігіне тең болатын. Бұл фунт зәйтүн майын немесе ағашты өлшеу үшін арнайы қолданылып, оның салмағы жалпы фунттың 4/5-ін құрады. Кейбір шеткері аймақтарда, әсіресе кейінгі уақыттарда, итальяндық, арабтық немесе түрік өлшемдеріне негізделген әртүрлі жергілікті өлшемдер қабылданды. Олардың ең маңыздысы – Трапезунд пен Кипрде табылған және, мүмкін, араб текті (αργυρική λίτρα, "күміс фунт"). Livre poids de marc немесе livre de Paris шамамен 1350 жылдар мен 18 ғасырдың соңына дейін қолданылды. 16 унциялық ерекше ауыр Габсбург (азаматтық) фунты кейінірек 1809 және 1811 жылдардағы Бавария реформаларында Австрия фунтымен бірдей стандарт ретінде бекітілді. Пруссияда 1816 жылғы реформада пруссиялық фут пен дистилленген суға сәйкес келетін бірыңғай азаматтық фунт анықталды, нәтижесінде пруссиялық фунт пайда болды. 1803 және 1815 жылдар аралығында Рейн өзенінің батысындағы барлық неміс аймақтары француз басқаруында болды және Роер, Сарр, Рейн және Мозель, Монт-Тоннер департаменттерінде ұйымдастырылды. Вена конгресінің нәтижесінде бұл аймақтар қайтадан түрлі неміс мемлекеттерінің құрамына кірді. Алайда, олардың көпшілігі метрикалық жүйені сақтап, дәл 500 грамдық метрикалық фунтты қабылдады. 1854 жылы 500 г фунт Германияның Кеден одағының ресми масса стандарты болды және cat=no деп аталды, бірақ Zollverein фунтымен бірге жергілікті фунттар Германияның кейбір штаттарында біраз уақытқа дейін қолданыста болды. Бүгінде Pfund термині кейде қолданылады және әдетте 500 г фунтты білдіреді.

Ресей

Ресей фунты (Фунт, ) – Ресейдің қолданыстан шыққан масса өлшемі. Ол 1899 жылы салмақтың негізгі бірлігі болып табылды, және барлық басқа салмақ бірліктері одан жасалған; атап айтқанда, бір злотник фунттың 1/96 бөлігін құрады, ал бір пуд 40 фунтқа тең болды.

Португал және

Португалияның әртүрлі елдердің фунттарына сәйкес келетін өлшемі – арратэль, ол 16 унция Colonha-ға, Кёльн стандартының бір түріне тең. Бұл арратэльді 1499 жылы Португалия королі I Мануэль енгізді. I Мануэль әртүрлі қалаларға таратып берген қола салмақтар жиынтығын бағалау нәтижесінде, I Мануэльдің арратэлі 19 ғасырдың басында бағаланды. 15 ғасырда арратэль 14 унция Colonha-ға тең болды, ал португалдық либра 2 арратэльге тең еді. Сондай-ақ, 12,5 және 13 унциялық арратэльдер, 15 және 16 унциялық либралар да болды. Троя немесе Триа стандарты да қолданылды.

Джерси фунты

Джерси фунты – Джерси аралында 14-шы ғасырдан 19-шы ғасырға дейін қолданылған, қолданыстан шыққан масса бірлігі. Ол шамамен 7,561 дәнге тең болған. Ол француздың «livre poids de marc» салмақтық ливрінен шыққан болуы мүмкін.

Трондық фунт

Троновый фунт – Шотландияның қолданыстан шыққан өлшем бірліктерінің бірі. Ол 21 мен 28 аралығындағы авоирдупойс унциясына (шамамен 595-794 грамм) тең болған.

Метрлік фунт

Көптеген елдерде метрикалық жүйе енгізілгеннен кейін фунт (немесе оның аудармасы) тарихи және қолданыстан шыққан терминге айналды, бірақ кейбіреулер оны нақты мәні жоқ бейресми термин ретінде сақтап қалды. Неміс тілінде бұл термин Pfund, француз тілінде livre, голланд тілінде pond, испан және португал тілінде libra, итальян тілінде libbra, ал дат және швед тілінде pund деп аталады. Бір тілдік түбірі болмаса да, Қытайдың (斤, сондай-ақ "кэтти" деп те аталады) материктік Қытайдағы заманауи анықтамасы бар – , ол 10 (两) бөлікке бөлінеді. Дәстүрлі түрде шамамен , бұл бірлік екі мың жылдан астам уақыт бойы қолданылып келеді, оның нақты мәні әр кезеңде өзгере отырып, салмақтың күнделікті қолданыстағы өлшемдері үшін "фунт" сияқты мақсатқа қызмет етеді. Гонконгта, өткен ғасырларда Ұлыбритания мен Императорлық Қытай арасындағы сауда үшін үш қытайлық кэттисі төрт британдық императорлық фунтқа тең болды, бұл бір кэттидің салмағын дәл анықтады. Осылайша жүздеген ескі фунттар алмастырылды. Ескі фунттардың мысалдары: Испания, Португалия және Латын Америкасында шамамен ; Норвегияда ; ал қазіргі Германияда бірнеше түрлі фунттар болған. Килограммдық таразылар мен өлшеу құралдары енгізілгеннен кейін, олар тек грамм және килограмммен белгіленеді. Өнімнің фунтын анықтау үшін өнімді грамммен өлшеу қажет, себебі фунтты пайдалану Еуропалық Одақта сауда үшін рұхсат етілмейді.

Қару-жарақ құрамында пайдалану

Тік ұңғылы зеңбіректер мен каронадтар ұңғыға сәйкес келетін диаметрдегі дөңгелек, қатты темір оқтың императорлық фунттармен өлшенген салмағы бойынша белгіленеді. Мысалы, алты фунтты шар атқан зеңбірек алты фунттық деп аталады. Стандартты өлшемдері 6, 12, 18, 24, 32 және 42 фунттық; 60 фунттық және 68 фунттық зеңбіректер де бар, сондай-ақ осы схеманы қолданатын басқа да стандартты емес қарулар кездеседі. Каронадқа қараңыз. Осыған ұқсас анықтама, қорғасын шарларды қолдана отырып, мылтықтар мен мылтық оқ-дәрілерінің калибрін анықтау үшін де қолданылады.