Кіріспе

Түркия облысы

География

Облыстың оңтүстік және орталық бөлігі көбінесе Чүкүрова жазығына (тарихи түрде Киликия жазығы деп аталады) кіреді, солтүстікте жазықтар Таурус тауларына (түрікше: Toros Dağları) ауысады. Оған жапсарлас облыстар батыста Мерсин, оңтүстік-шығыста Хатай, шығыста Османие, солтүстік-шығыста Кахраманмараш, солтүстікте Кайсери және солтүстік-батыста Нигде.

Басқару

Адана провинциясының басқаруына екі деңгейдегі мемлекеттік билік қатысады: орталық және провинциялық. Адана әкімдігі – орталық биліктің провинциялық тармағы, ал Адана провинциясының арнайы басқармасы – провинциялық басқару органы. Провинция 15 ауданға бөлінген, әр аудан өз кезегінде махаллелерге бөлінеді.

Адана губернаторы

Анкарадағы орталық үкімет Адана әкімдігі арқылы провинцияны басқарудағы биліктің басым бөлігіне ие. Әкімдік министрліктердің және басқа мемлекеттік органдардың провинциялық және аймақтық басқармаларының жұмысын қадағалайды. Облыстық басқармалар тек Адана облысын қамтиды, ал аймақтық басқармалар Чукурованы және кейбір жағдайларда қосымша облыстарды қамтиды. Орталық үкіметтің провинциялық және аймақтық басқармаларына мыналар кіреді, бірақ олармен шектелмейді: Облыстық басқармалар: Білім беру, денсаулық сақтау, туризм және мәдениет, жастар және спорт, қоршаған орта және орман шаруашылығы, әлеуметтік қызметтер, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және сауда, полиция қызметі, қорғаныс, халық және азаматтық, жұмыспен қамту агенттігі, әлеуметтік қамсыздандыру мекемесі. Аймақтық басқармалар: Түрік мемлекеттік темір жолы, Статистика институты, Қайырымдылық қорлары, Метеорология қызметі. Ұлы Ұлттық Мәжіліс (ТБММ) – Түркиядағы жалғыз заң шығарушы орган, және Адана облысы онда 14 депутатпен өкілдік етіледі. Соңғы ТБММ сайлауы 2015 жылдың 7 маусымында өтті, онда Адана облысында консервативті АКП 5 орын, социал-демократиялық кемалистік ХХП 4 орын, ұлтшыл МХП 3 орын және демократиялық социалистік ХДП 2 орын алды.

Облыстың арнайы басқармасы

Адана провинциясының арнайы әкімшілігі (Адана Иль Озель Идареси) – жартылай демократиялық провинциялық басқару органы, ол үш органнан тұрады: провинциялық парламент, әкім және Энджумен. Провинциялық парламент мүшелері демократиялық жолмен сайланады, әкімді Орталық үкімет тағайындайды, ал Энджуменнің 8 мүшесінің 4-ін әкім тағайындайды. Провинцияның арнайы әкімшілігі сот юрисдикциясы емес және 2010 жылға 55 миллион лиралық бюджетпен жұмыс істейтін провинцияның басқаруында шектеулі атқару билігіне ие. Арнайы әкімшіліктің негізгі атқарушылық міндеттері: мектептер, жатақханалар және балабақшалар салу және күтіп ұстау, басқа да мемлекеттік ғимараттар мен жолдар салу және күтіп ұстау, өнер мен мәдениетті дамыту, табиғатты қорғау және сақтау, әлеуметтік қызметтер көрсету және аймақтық жоспарлау.

Әкім

Провинция губернаторы (Вали) – Адана провинциясының бас атқарушысы. Губернатор Энджумен төрағасы болып табылатындықтан қатар, Орталық үкіметтің провинциялық басқармаларының басшысы болып табеділады. Губернатор республика президентінің бекітуімен, Ұлттық ішкі істер министрлігінің ұсынымы бойынша тағайындалады. Явуз Селим Кошгер 2023 жылдан бері провинция губернаторы қызметін атқарып келеді. Аудан әкімдері (Каймакам) өз аудандарының бас атқарушылары болып табылады. Аудан – провинцияның әкімшілік бөлінісі ғана, ал аудан әкімдері провинция губернаторының басшылығымен жұмыс істейді.

Жазушылар

Encümen – Адана провинциясының арнайы басқармасының атқару комитеті, 11 мүшеден тұрады. Губернатор – Encümen төрағасы. 5 мүше жыл сайын провинциялық парламент өз құрамынан сайлайды, ал 5 мүшесі – губернатор жыл сайын тағайындайтын арнайы басқарманың бөлім директорлары.

Қалалық округтер

Адана провинциясында барлығы 15 муниципалитет бар, олар 15 ауданмен толық сәйкес келеді. Метрополитен муниципалитетінің муниципалдық кеңесшілері тиісті муниципалитет кеңестерімен аудандық муниципалитет кеңесшілерінен сайланады. Муниципалитеттердің үш органы бар: муниципалитет кеңесі, әкім және encümen, атқару комитеті. Муниципалдық кеңесшілер мен әкімдер жергілікті сайлауда сайланады. Encümen мүшелерінің жартысы кеңестен сайланады, ал қалған жартысы әкім тағайындайды.

Көршіліктер

Махала (Mahalle) – муниципалитет ішіндегі ең кіші әкімшілік бірлік, оны мухтар және 4 мүшеден тұратын Көрші ақсақалдар кеңесі (Mahalle İhtiyar Heyeti) басқарады. Махала әкімшілігі заңды тұлға емес, сондықтан мемлекеттік мәртебеге ие емес. Мухтарлар аудан тұрғындарымен сайланады, бірақ оларға ешқандай билік немесе бюджет берілмейді, олар аудан әкімінің әкімшілікшісі ғана болып табылады. Мухтар сонымен қатар Көрші ақсақалдар кеңесімен бірге ауданның мәселелерін муниципалитет басшылығына жеткізеді. Мухтар мен кеңес мүшелері жергілікті сайлауда көп дауыс алған жеңімпаз деп жарияланады. Аудан әкімшілері саяси партиялармен байланысты емес.

Халық саны

2022 жылдың 31 желтоқсанына Адана провинциясының халқы 2,274,106 адамды құрады. Халықтың 88%-ы қалалық аймақтарда тұрады, бұл провинцияны Түркиядағы ең урбанизацияланған провинциялардың біріне айналдырады. Провинция халқының жылдық өсімі 0,76%-ды құрайды, бұл елдің орташа өсімінен төмен. Провинция тұрғындарының 78,25%-ы (1,779,463 адамға тең) Адана қаласында тұрады, ол Сейхан ауданының толық бөлігінен және Юрегир, Чукурова және Сарычам аудандарының көп бөлігінен тұрады.

Ауданы Қалалық Ауылдық Жалпы 2022 жыл соңындағы Жалпы саны
Сейхан 723,277 0 723,277 795,012
Юрегир 417,693 4,836 422,529 404,726
Чукурова 343,770 4,171 347,941 389,175
Сарычам 99,313 21,012 120,325 221,733
Караисалы 7,465 15,516 22,981 22,042
Аладаг 4,139 13,030 17,169 15,897
Джейхан 105,879 52,850 158,729 158,922
Феке 4,603 14,393 18,996 15,833
Имамоглу 20,593 9,959 30,552 27,037
Караташ 8,483 12,777 21,260 23,499
Козан 76,864 50,236 127,100 132,703
Позантı 9,864 10,415 20,279 19,852
Саймбейли 3,984 13,371 17,355 13,621
Туфанбейли 5,376 12,696 18,072 16,400
Юмурталык 5,129 13,531 18,660 17,654
Провинция 1,836,432 248,793 2,085,225 2,274,106

Мұражайлар мен мұражайлар

Адана провинциясының 160 км-ге жуық жағалауы адамның шаруашылық қызметінен көбінесе таза. Караташ және Юмурталык – жағалаудағы екі шағын елді мекен, олар демалыс үйлері мен жергілікті туризмді қабылдайды. Жағалаудың қалған бөлігінде қорғалатын аумақтар, егістік жерлер мен орман шаруашылығы жүргізіледі. Ежелгі қоныстар, ұлттық саябақтар, сарқырамалар, таулы далалар мен таулардың болуы Адана провинциясын әртүрлі ландшафттардың біріктірілген жиынтығы етеді.

Ежелгі қоныстар

Адана провинциясының ежелгі елді мекендері Атауы Кезеңі Адана қаласына дейінгі қашықтық Аудан
Шар (Комона) Хеттік Римдік Армян 211 км. Туфанбейлі Аяс Грек-римдік 78 км. Юмурталық Маллос Грек-римдік 50 км. Қаратас Мисис Хеттік Римдік Араб Османдық 27 км. Мисис, Якапинар Магарсос Грек-римдік 50 км. Қаратас Тумлу Орта ғасыр 50 км. Джейхан Мазырық Ерте дәуір 50 км. Қарасайлы Анаварза Джейхан Акорен Аладағ Сіркелі Құмтөбесі

Парктер мен табиғи аумақтар

Ақиятан лагунасы – Африкадан Еуропаға көшіп бара жатқан құстардың тоқтау орны. Жабайы табиғат қоры 14700 гектар аумақты құрайды, оның ішінде орман, лагуна, батпақ, құмды және қамысты жерлер бар. Ақиятан көлі – эндемикалық өсімдіктер мен жойылу қаупі төніп тұрған құстардың мекендейтін, табиғи керемет. 1990 жылы жүргізілген зерттеуде 250 түрден астам құс тіркелді. Қорғау аймағы Аданадан оңтүстікке қарай 30 шақырым қашықтықта, Тузланың жанында орналасқан. Юмурталық табиғи қорығы Сейхан-Джейхан дельтасының ішінде 16 430 гектар аумақты алып жатыр, оның ішінде көлдер, лагуналар және өсімдіктер мен жануарлардың алуан түрлері бар. Бұл аймақ көптеген көшіп бара жатқан құстар үшін маңызды орын, олардың саны қыс айларында артады, себебі көлдер басқа солтүстік көлдер мұздаған кезде пана болады. Адананың солтүстігінде орналасқан Аладағлар ұлттық паркі шамамен 55 000 гектар аумақты қамтиды, Демирказык шыңының биіктігі 3756 метр, ол Орта Тавр тау тізбегінің ең биік нүктесі. Мұнда өсімдіктер мен жануарлардың алуан түрлері кездеседі, келушілер форель балықтайтын бұлақтарға баруы мүмкін. Жабайы жануарлардың ішінде жабайы ешкілер, аюлар, сілеусіндер және сорлар бар. Ең көп таралған өсімдік түрлері – қара және кластерлі қарағайлар, арасында кейбір кедрлер, ал ылғалдылығы жоғары солтүстік аймақтарда шыршалар өседі. Альпілік аймақта орманның жоғарғы шекарасынан бастап, биіктігі мен еңістігі жоғары болғандықтан, тасты жерлер мен өсімдіктердің аз түрлері бар жайылымдар бар.