Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркиядағы қала
City in Turkey
the city in Turkey
Адана – Түркияның оңтүстігіндегі ірі қала. Ол Сейхан өзенінің жағасында, Жерорта теңізінен ішкі жағында орналасқан. 2022 жылдың соңындағы ресми мәліметтер бойынша 2,274 миллион халқы бар Адана провинциясының әкімшілік орталығы болып табылады, ал қаланың өзінде сол кезде 1,810,646 адам тұрды.
Adana, is a large city in southern Turkey. It is situated on the Seyhan River, inland from the Mediterranean Sea. The administrative seat of Adana province, which had a population of 2.274 million according to the official end 2022 estimates, the city itself had a population of 1,810,646 at that date,
Греко-римдік аңыздарға сәйкес, Адана атауы грек құдайы Уранның ұлы Аданнан шыққан, ол өзен жанында ағасы Саруспен бірге қала құрған, ал өзен оның есімімен аталады. Акад, шумер, вавилон, ассирия және хет мифологияларындағы көне аңыздарда бұл атау айналасындағы орманды мекендеген дауыл және жаңбыр құдайы Ададқа байланыстырылады. Бұл туралы осы аймақта табылған хетт жазбаларында айтылған. Жергілікті халық құдайға зор құрметпен қарап, оның құрметіне аймақты Уру Адания ("Адана аймағы") деп атаған. Қала тұрғындары Дануна деп аталған. Гомердің "Илиада" поэмасында қала Адана деп еске алынады. Ғелленистік дәуірде ол қысқа мерзімге ντιόχεια τῆς Κιλικίας ("Киликияның Антиохиясы") және ντιόχεια πρὸς Σάρον ("Сарус маңындағы Антиохия") деп аталды. Кейбір клинописьті тақташаларда қаланың аты Quwê деп көрсетілген, ал басқа да көздер оны Коа деп атайды, бұл Сүлейменнің жылқы алған жері болуы мүмкін (I Патшалар 10:28; II Тарих 1:16). Кейде бұл атау Гомер мен Фукидидтің Троя соғысындағы гректерді атаған Данаойлармен байланысты деп есептеледі. Армян билігі тұсында қала Ատանա (Адана) немесе Ադանա (Атана) деп аталды. Әли Чевадтың "Мемалик-и Османие Жоғрафия Лүғаты" (Осман географиялық сөздігі) бойынша, Адана мұсылмандары қаланың атын Аббасид халифасы Харун әл-Рашидтің уәлі етіп тағайындаған Эбу Сулейм Эзенеге жатқызады. Басқа Осман және исламдық дереккөздерде қала Эдена, Азана және Батана деп аталады.
Greco Roman legend suggests that the name of Adana originates from Adanus, the son of the Greek god Uranus, who founded the city next to the river with his brother Sarus, whose name was given to the river. An older legend, in Akkadian, Sumerian, Babylonian, Assyrian and Hittite mythologies, attributes the name to the storm and rain god, Adad, who lived in the surrounding forests. Hittite manuscripts found in the area reported the legend. The locals had great admiration for the god and called the region Uru Adaniyya ("Adana Region") in his honour. The city inhabitants were called Danuna. In Homer's Iliad, the city is mentioned as Adana. For a brief period during the Hellenistic era, it was known as Ἀντιόχεια τῆς Κιλικίας ("Antioch of Cilicia") and as Ἀντιόχεια ἡ πρὸς Σάρον ("Antioch on the Sarus"). On some cuneiform tablets, the city name was given as Quwê, while some other sources call it Coa which could be the place where Solomon obtained his horses according to the Bible (I Kings 10:28; II Chronicles 1:16). It is also sometimes suggested that the name is related to the Danaoi, the name for Greeks of the Trojan War in Homer and Thucydides. Under Armenian rule, the city was known as Ատանա (Adana) or Ադանա (Atana). According to Ali Cevad's Memalik i Osmaniye Coğrafya Lügat (Ottoman Geographical Dictionary), the Muslims of Adana attributed the city's name to Ebu Süleym Ezene, who was appointed as Wāli by Abbasid Caliph Harun al Rashid. Other Ottoman and Islamic sources call the city Edene, Azana and Batana.
Тарих
Адана Киликияның ең көне қаласы болып саналады, тарихы сегіз мың жылға жетеді, бұл оны әлемдегі үздіксіз қоныстанған ең көне қалалардың біріне айналдырады. Тепебағ обасының тарихы неолит дәуіріне, шамамен б.з.д. 6000 жылға дейін барады – алғашқы адамдар қоныстанған кезең. Адана аталатын жер туралы айтылуы шумерлік «Гилгамеш» дастанында кездеседі. Адана және айналасындағы алғашқы тұрғындар – лувийліктер. Олар шамамен б.з.д. 3000 жылдан б.з.д. 1600 жылға дейін Анатолияның Жерорта теңізі жағалауын бақылады. Содан кейін хеттер аймақты жаулап алып, оны Кидзуватна деп атады. Лувийліктер мен хуриттер қоныстанған Кидзуватна хеттердің қорғауындағы автономиялық басқару құқығына ие болды, бірақ б.з.д. 1500-1420 жылдар аралығында қысқа мерзімге тәуелсіздікке ие болды. Хатусада (Боғазкөле) табылған хет жазуында б.з.д. 1335 жылы Кидзуватнаның хеттердің қорғауымен Адананы басқарғаны айтылады. Хет империясының шамамен б.з.д. 1191-1189 жылдары құлауынан кейін, жергілікті дениен теңізшілері Адананы және жазықтықты шамамен б.з.д. 900 жылға дейін бақылады. Содан кейін аймақта Жаңа Хет мемлекеттері құрылды, олардың орталығы Адана болған Куве мемлекеті еді. Куве және басқа мемлекеттер Жаңа Ассирия империясының қорғауында болды, бірақ олардың да тәуелсіздік кезеңдері болды. VIII ғасырда Киликияға гректердің көшіп келуінен кейін, аймақ Мопсос әулетінің билігімен біріктірілді және Адана астана ретінде бекітілді. Мопсуэстияда (қазіргі Якапинар) табылған IX-VIII ғасырлардағы екі тілде жазылған жазулар иероглифтік лувий және финикия тілдерінде жазылған. Ассириялықтар б.з.д. 612 жылы құлауларына дейін бірнеше рет аймақты бақылауға алды. Киликиялықтар б.з.д. 612 жылы Сиеннеси I-нің көмегімен Киликия патшалығын құрды. Патшалық б.з.д. 549 жылы Ахеменид империясының басып кіруіне дейін тәуелсіз болды, содан кейін 401 жылға дейін Ахеменидтердің автономиялық сатрапиясы болды. Кіші Кирдің бүлігі кезінде Сиеннесидің адалдығына күмән туғандықтан Артаксеркс II оның әкімшілігін жойып, орталықтан тағайындалған сатраппен ауыстырды. Археологиялық зерттеулер Аданада парсы ақсүйектерінің болғанын көрсетеді. Ұлы Александр б.з.д. 333 жылы Киликия қақпалары арқылы Киликияға кірді. Исс шайқасында парсыларды жеңгеннен кейін ол өзінің сатрапы Балакрусты аймақтың басқаруын бақылауға тағайындады. 323 жылы оның өлімі эллинистік дәуірдің басталуын белгіледі, грек тілі аймақтың тілі ретінде лувий тілін ығыстырды. Птолемейлердің билігімен қысқа уақыт өткеннен кейін, Селевкид империясы 312 жылы аймақты бақылауға алды. Аданалықтар Селевкид әулетіне адалдықтарын көрсету үшін қалаға грекше «Антиохия на Сарус» деген атау берді. Қабылданған атау және қала монеталарындағы өзен құдайы Сарус үстінде отырған қаланың бейнесін көрсететін мотивтер Киликиялықтардың маңызды бөлігі болған өзендерге деген ерекше құрметін көрсетеді. Селевкидтер Адананы екі ғасырдан астам уақыт бойы билік етті, бірақ азаматтық соғыстан әлсіреп, Леванттың үлкен бөлігін жаулап алған Армения патшасы Тигран II-ге адалдық танытты. Киликия б.з.д. 83 жылы Армения Корольдігінің вассалы болды және аймақта армяндар жаңа қоныстар құрды.
Adana is considered to be the oldest city of Cilicia, with a history going back for eight millennia, making it one of the oldest continuously inhabited cities in the world. The history of the Tepebağ tumulus dates back to the Neolithic, to around 6000 BC, the time of the first human settlements. A place called Adana is mentioned by name in the Sumerian Epic of Gilgamesh. The first people known to have lived in Adana and the surrounding area were the Luwians. They controlled the Mediterranean coast of Anatolia roughly from 3000 BC to around 1600 BC. Then the Hittites took over the region which came to be known as Kizzuwatna. Inhabited by Luwians and Hurrians, Kizzuwatna had an autonomous governance under Hittite protection, but they had a brief period of independence from the 1500s to 1420s BC. According to the Hittite inscription of Kava, found in Hattusa (Boğazkale), Kizzuwatna was ruling Adana, under the protection of the Hittites, by 1335 BC. From with the collapse of the Hittite Empire around 1191–1189 BC, native Denyen sea peoples took control of Adana and the plain until around 900 BC. Then Neo Hittite states were founded in the region with the Quwê state centred on Adana. Quwê and other states were protected by the Neo Assyrian Empire, though they had periods of independence too. After the Greek migration into Cilicia in the 8th century BC, the region was unified under the rule of the Mopsos dynasty and Adana was established as the capital. Bilingual inscriptions of the ninth and eighth centuries found in Mopsuestia (modern Yakapınar) were written in hieroglyphic Luwian and Phoenician. The Assyrians took control of the regions several times before their collapse in 612 BC. Cilicians founded the Kingdom of Cilicia in 612 BC with the help of Syennesis I. The kingdom was independent until the invasion of the Achaemenid Empire in 549 BC, then became an autonomous satrapy of the Achaemenids until 401 BC. The uncertain loyalty of Syennessis during the rebellion of Cyrus the Younger led Artaxerxes II to abolish the Syennesis administration and replace it with a centrally appointed satrap. Archaeological remains of a procession reveal the existence of Persian nobility in Adana. Alexander the Great entered Cilicia through the Cilician Gates in 333 BC. After defeating the Persians at the Battle of Issus, he installed his own satrap, Balacrus, to oversee the region's administration. His death in 323 BC marked the beginning of the Hellenistic era, as Greek replaced Luwian as the language of the region. After a short time under Ptolemaic dominion, the Seleucid Empire took control of the region in 312 BC. Adanan locals adopted a Greek name Antioch on Sarus for the city to demonstrate their loyalty to the Seleucid dynasty. The adopted name and the motifs illustrating the personification of the city seated above the river god Sarus on the city's coins, suggest a special appreciation of the rivers which were a strong part of the Cilician identity. The Seleucids ruled Adana for more than two centuries until they were weakened by a civil war which led them to offer allegiance to Tigranes II, the King of Armenia who conquered a vast part of the Levant. Cilicia became a vassal state of the Kingdom of Armenia in 83 BC and new settlements were founded by Armenians in the region.
Рим-Византия дәуірі
Рим генералы Помпей бүкіл Киликияны басып алып, оны б.з.б. 64 жылы Рим провинциясы ретінде ұйымдастырды. Осы кезеңде Адана салыстырмалы түрде маңызсыз болды, ал жақын маңдағы Тарс және Аназарбус ірі қалалар болып есептелді. Помпей дәуірінде қала Киликия жағалауын жиі шабатын қарақшылардың түрмесі ретінде пайдаланылды, олар сауданы бұзды. 2 ғасырдың басында Сарус (Ташкопрю) өзеніне көпір салынды, содан кейін бірнеше ғасыр бойы қала Шығысқа қарай Рим әскери жолындағы аялдама болды. Рим үкіметінің алғашқы кезеңінде парсылар әкелген зороастризм Киликияда сақталды, сондай-ақ көптеген жақтастары болған иудаизм де өркендеді. Киликия христиан миссионерлерінің алғашқы күш-жігеріне орын бергендіктен, христиан дінін басқа провинцияларға қарағанда оңай қабылдады. 458 жылы Киликия Прима епископтары Византия императоры Леон I Тракиялыққа Александриялық Протерийдің өлтірілуіне наразылық білдіретін бірлескен хатқа қол қойды. Иоанн 680 жылы Константинополдың үшінші соборында қатысты. Бүгінде Адана тұрақты епископтық емес, католик шіркеуі оны титулдық кафедра ретінде тізімдеген.
The Roman general Pompey took over the whole of Cilicia and organised it as a Roman province in 64 BC. Adana was of relatively minor importance during this period, while nearby Tarsus and Anazarbus were more important metropolises. During the era of Pompey, the city was used as a prison for the pirates who frequently ravaged the Cilician coast and disrupted trade. A bridge over the Sarus (Taşköprü) was built in the early 2nd century, and for several centuries thereafter, the city was a waystation on a Roman military road leading to the East. In the early period of Roman rule, Zoroastrianism, that had been introduced to the region by the Persians, was still observed in Cilicia as was Judaism which attracted many sympathisers. As home to some of the earliest Christian missionary efforts, Cilicia welcomed Christianity more easily than some other provinces. and was a signatory of the joint letter of the bishops of Cilicia Prima to Byzantine Emperor Leo I the Thracian in 458 protesting at the murder of Proterius of Alexandria. Ioannes participated in the Third Council of Constantinople in 680. No longer a residential bishopric, Adana is today listed by the Catholic Church as a titular see.
Византия мен исламның бәсекелестік кезеңі
625 жылы сәуірде Сарус шайқасында Гераклий император Юстиниан (қазіргі Ташкопрю) салған көпірден батыл шабуыл жасағаннан кейін, өзеннің шығыс жағалауында орналасқан Сасани империясының Шахрбараз әскерін жеңді. Византиялықтар 7-ші ғасырда аймақты ислам халифаттарының шабуылынан қорғады, бірақ 704 жылы Омейяд халифасы Абд әл-Малик оны жаулап алды. Омейядтар билігінде Киликия византиялық христиан және араб мұсылман әскерлері арасындағы бейтарап аймаққа айналды, 965 жылы византиялықтар Адананы қайта басып алғанға дейін. Қала Селеукия тақырыбының құрамына кірді. 1071 жылы Манзикерт шайқасында византиялықтардың ауыр жеңілісінен кейін император Романос IV Диоген төңкеріс салдарынан тақтан алынды. Ол билікті қайтару үшін әскер жинады, бірақ жеңіліске ұшырап, Аданаға шегінуге мәжбүр болды. Онда оған жеке қауіпсіздігіне кепілдік берілген соң, ол қарсылық көрсетпей бағынды.
At the Battle of Sarus in April 625, Heraclius defeated the forces of Shahrbaraz of the Sasanian Empire that were stationed on the east bank of the river, after a fearless charge across the bridge built by the Emperor Justinian (now Taşköprü). The Byzantines defended the region from the encroaching Islamic Caliphates throughout the 7th century, but it was finally conquered in 704 by the Umayyad Caliph Abd al Malik. Under Umayyad rule, Cilicia became a no man's land frontier between Byzantine Christian and Arab Muslim forces. until the Byzantines retook control of Adana in 965. The city became part of the Seleucia theme. After the great Byzantine defeat at the Battle of Manzikert in 1071, the emperor Romanos IV Diogenes was removed from the throne by a coup. He then gathered an army to regain power but was defeated and had to retreat to Adana. There he was forced to surrender after receiving assurances of his personal safety.
Киликияның армян патшалығы
Анадолы Сәлжұқ сұлтандығының негізін қалаушы Сүлеймен ибн Қутұлмиш 1084 жылы жасаған жорығында Адананы жаулап алды. Крест жорықтары кезінде Киликия аймағын басып өтетін әскерлердің шабуылына ұшырады, соңында 1132 жылы Киликия армян княздығының әскерлері, оның патшасы Лео I басшылығымен, оны басып алды. 1137 жылы Византия әскерлері оны қайтадан жаулап алды, бірақ армяндар шамамен 1170 жылы оны қайтадан иеленді. Армян дәуірінде Адана қолөнер мен халықаралық сауданың маңызды орталығы болып қала берді, Кіші Азиядан Солтүстік Африкаға, Таяу Шығысқа және Үндістанға дейінгі ежелгі сауда жолдарының бір бөлігі ретінде дамыды. Венециялық және Генуялық саудагерлер Айас порты арқылы әкелінген тауарларды сату үшін жиі қалаға келіп тұратын. 1268 жылы Киликияда болған қатты жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратты, ал сексен жыл өткен соң, 1348 жылы, қара өлім аймаққа жетіп, халықтың көптеп азаюына себеп болды. Адана 1359 жылға дейін Киликия армян патшалығының құрамында болды, содан кейін қала Мамлюк сұлтандығын қолдаған түрікмендерге қарады, олар Киликия жазығын басып алды.
Suleiman ibn Qutulmish, the founder of the Anatolian Seljuk Sultanate, annexed Adana in his campaign in 1084. During the Crusades, Cilicia had been criss crossed by invading armies until it was eventually captured by the forces of the Armenian Principality of Cilicia in 1132, under its king, Leo I. It was retaken by Byzantine forces in 1137, but the Armenians regained it again in around 1170. During the Armenian era, Adana continued as a centre for handicrafts and international trade as part of an ancient network from Asia Minor to North Africa, the Near East and India. Venetian and Genoese merchants frequented the city to sell goods imported through the port at Ayas. In 1268, the devastating Cilicia earthquake destroyed much of the city and eighty years later, in 1348, the Black Death reached the region and caused severe depopulation. Adana remained part of the Armenian Kingdom of Cilicia until 1359, when the city was lost to the Turkmen supporting the Mamluk Sultanate who Cilicia captured the plain.
Рамазан әмірлігі
Мамлюктер Тарсус, Аяс және Сарвандикар (Савранда) қалаларында гарнизон салды және Адана жазығының басқаруын 1352 жылы Адананың оңтүстік-шығысындағы Камили аймағында мамлюктердің өкілеттік берген түркімен әмірлігін құрған Юрегир түркілеріне тапсырды. Әмір Рамазан бей Адананы өз астанасы деп жариялады және Юрегир түркілерінің қалаға қоныстануына жетекшілік етті. Рамадан әмірлігі Османдық-мамлюк қарым-қатынастарындағы шекара аймағы болғандықтан, 15 ғасыр бойында де-факто тәуелсіздікке ие болды. 1517 жылы Селім I мамлюк мемлекетін бағындырғаннан кейін әмірлікті Осман империясының құрамына қосты. Рамадандық бейлер 1608 жылға дейін мұрагерлік титулмен жаңа Османдық Адана санджағының басқаруын өз қолында ұстады.
The Mamluks built garrisons in Tarsus, Ayas and Sarvandikar (Savranda), and left the administration of the plain of Adana to Yüreğir Turks who had already formed a Mamluk authorised Türkmen Emirate in the Camili area, just southeast of Adana, in 1352. The Emir, Ramazan Bey, designated Adana his capital, and led the Yüreğir Turks as they settled the city. The Ramadanid Emirate, was de facto independent throughout the 15th century as a result of being a thughūr in Ottoman Mamluk relations. In 1517, Selim I incorporated the emirate into the Ottoman Empire after his conquest of the Mamluk state. The Ramadanid Beys held onto the administration of the new Ottoman Sanjak of Adana by a hereditary title until 1608.
Осман және Мысыр дәуірі
Османдықтар 1608 жылы Целали көтерілістері кезінде Рамадан әкімшілігін тоқтатты және тағайындалған Вали арқылы Константинопольден тікелей басқаруды бастады. 1832 жылдың соңында Мысыр Валиі Мұхаммед Әли Паша Сирияға шапқындап кірді және Киликияға жетті. 1833 жылдың 14 мамырында қол қойылған Кутахия келісімі Киликияны де-факто тәуелсіз Мысырға өткізді. Сол кезде 68 934 халқы бар Адана санджағында қалалық инфрақұрылымның дамуы жоқ еді. Өзеннің шығысында алғашқы аудан (Верая-и Жиср) құрылды және гүлденген ауыл шаруашылығы жерлерінде жұмыс істеу үшін Сириядан алавиттер әкелінді. Мұхаммед Әли Пашаның ұлы Ыбырайым Паша 1836 жылы Адана қамалын және қала қабырғаларын бұзды. Ол суару және көлік үшін алғашқы каналдарды салды, сондай-ақ қаланың тұрғын аудандары үшін су жүйесін, оның ішінде қоғамдық су таратқыштар үшін өзен суын көтеруге арналған дөңгелектерді орнатты. Шығыс дағдарысынан кейін, 27 қараша 1840 жылы қол қойылған Александрия келісімі Киликияның Осман билігіне қайтарылуын талап етті. 1861 жылы басталған Америка Азамат соғысы Еуропаға мақта ағынын тоқтатты және еуропалық мақта саудагерлерінің назары құнарлы Киликияға ауды. Адана мақта саудасының орталығы ретінде дамыды және Осман империясының ең гүлденген қалаларының біріне айналды. Бұрын қоршалған қала болған жерге жаңа армян, түрік, грек, халдей, еврей және алавит аудандары салынды. 1886 жылы Адана-Мерсин темір жолы ашылды, ол Адананы Мерсин порты арқылы халықаралық порттармен байланыстырды. 20 ғасырдың басында ірі индустрияландыруға байланысты көші-қон Адана халқының санын 107 000-нан асырды: Бұл халықтың құрамына 62 250 мұсылман (түріктер, алавиттер, черкестер, күрдтер), 30 000 армян, 8 000 халдей, 5 000 грек, 1 250 ассириялық, 500 араб христиан және 200 шетелдік азамат кірді.
The Ottomans terminated the Ramadanid administration in 1608 after the Celali rebellions and began direct rule from Constantinople through an appointed Vali. In late 1832, the Vali of Egypt, Muhammad Ali Pasha, invaded Syria, and reached Cilicia. The Convention of Kütahya signed on 14 May 1833 ceded Cilicia to the de facto independent Egypt. At that time, the Sanjak of Adana's population of 68,934 had hardly any urban services. The first neighbourhood (Verâ yı Cisr) east of the river was founded and Alawites were brought from Syria to work in the flourishing agricultural lands. İbrahim Paşa, the son of Muhammad Ali Paşa, demolished Adana Castle and the city walls in 1836. He built the first canals for irrigation and transportation and also built a water system for the residential areas of the town, including wheels that raised the water of the river for public fountains. After the Oriental crisis, the Convention of Alexandria signed on 27 November 1840 required the return of Cilicia to Ottoman sovereignty. The American Civil War that broke out in 1861 interrupted the flow of cotton to Europe and European cotton traders turned their attentions to fertile Cilicia. Adana had developed as a hub for cotton trading and had become one of the most prosperous Ottoman cities. New Armenian, Turkish, Greek, Chaldean, Jewish and Alawite neighbourhoods were founded around what had been a walled city. The Adana–Mersin railway line opened in 1886, connecting Adana to international ports through the port in Mersin. By the turn of the 20th century, further migration attracted by large scale industrialisation grew Adana's population to over 107,000: That population was made up of 62,250 Muslims (Turks, Alawites, Circassians, Kurds), 30,000 Armenians, 8,000 Chaldeans, 5,000 Greeks, 1,250 Assyrians, 500 Arab Christians and 200 internationals.
1909 жылғы Адана қырғыны
ХХ ғасырдың басында жергілікті экономика гүлденіп, армян халқы Хамидиялық қырғындардан қашып, саны екі есеге артты. 1908 жылғы шілде төңкерісі II Абдул Хамидтің саяси тәуелсіздігін жойғанда, армян қауымы Киликияның автономия алу мүмкіндігін сезіне бастады. Бірақ, төңкерістен кейін Бірлік және Ылдамдық Комитетінің (CUP) вилайеттерді тиімсіз басқаруы 1908 жылдың соңында түрлілікті қолдайтын Вали Бахри пашаның қызметтен алынуына себеп болды. Оның орнына әлсіз Севад бей келді. Бұл мүмкіндікті пайдаланған Cemiyet i Muhammediye ұйымының жергілікті жетекшісі Багдадизаде Абдулкадир (кейін Паксой) жергілікті үкіметті толық бақылауға алып, Киликиядағы армяндарды "жазалау" жоспарын жүзеге асырды. Армения шабуыл жасауы мүмкін деген қауесет түркі аудандарында шиеленіс тудырды. Контр төңкеріс туралы хабар Киликияға жеткенде, Cemiyet i Muhammediye мүшелері мен механизация салдарынан жұмысынан айырылған шаруалар базар күні қалаға ағылып келді. Қалада бір түн өткізгеннен кейін, топтар мен олардың жергілікті қолдаушылары 1909 жылғы 14 сәуірде армян дүкендеріне шабуыл жасады. Күндіздің соңына қарай шабуылдар армян үйлеріне де бағытталды және Киликияның басқа да аймақтарына тарады. Қарулы армяндар өздерін қорғады, қақтығыстар 17 сәуірге дейін жалғасты. Бір апта үнсіздіктен кейін, 25 сәуірде Осман армиясының полктерінен 850 әскер қалаға келді. Лагерьге оқ атылды, армяндар шіркеу мұнарасынан оқ атқан деген қауесет тарады. Әскери командир Мұстафа Ремзи паша қауесетті тексермей-ақ, әскерлері мен башибазуктарын армян аудандарына бағыттап, үш күн бойы адамдарды атқылап, ғимараттарды қиратты және христиандық аудандарды өртеп жіберді. 25-27 сәуірдегі қырғын 14-17 сәуірдегі қақтығыстардан әлдеқайда ауқымды болды, және құрбан болғандардың басым көпшілігі христиандар еді. 1909 жылғы сәуірдегі Адана қырғыны салдарынан 18 839 армян, 1250 грек, 850 ассириялық, 422 халдей және 620 мұсылман қаза тапты. Сонымен қатар, шамамен 2500 Хаджин және басқа да маусымдық жұмысшылар жоғалып кетті, вилайеттегі жалпы өлім саны шамамен 25 500-ге жетеді деп есептеледі. Жаз бойы 2000 бала дизентериядан, ал мыңдаған ересек адам жарақаттардан немесе жұқпалы аурулардан қайтыс болды. Осы қырғын салдарынан 3500 бала жетім қалды және христиан мүлкіне зор зиян келді. Севад бей мен Мұстафа Ремзи паша қызметтен босатылып, билікті теріс пайдаланғаны үшін жеңіл жаза алды. 1909 жылғы 8 тамызда Джемаль паша жаңа вали болып тағайындалды. Ол аман қалған армян қауымымен қарым-қатынасты жақсарта отырып, армяндар үшін жаңа аудан құруға қаржылай көмек жинады. Сонымен қатар, ол екі жетім үйдің салынуын және қираған ғимараттардың қалпына келтірілуін тапсырды. Ішкі істер министрі Талаат паша Адана армяндарына жасалған жеңілдіктерді тоқтатуды қалап, тамыздың ортасында қалаға өзінің орынбасары Әли Мунифті депортацияны қайта бастауға бұйрық беру үшін жіберді. Әли Муниф көтеріліспен айыпталып, 250 отбасын дереу депортациялады. Армянның қалған тұрғындары жер аударылар алдында, вали олардың мүлкін сатуын ұйымдастырды. Қала тұрғындарының үштен бірі мүлкін сатқандықтан, қала үлкен сауда орталығына айналғандай көрінді. 1915 жылғы 2 қыркүйекте сегіз конвоймен 5000 армян отбасын депортациялау басталды және қазан айының соңына дейін жалғасты. Мыңға жуық шебер, мемлекеттік қызметкер, әскер қызметкерлері мен олардың отбасылары депортациядан босатылды. Басқа вилайеттердегі депортацияланғандардан айырмашылығы, Адана армяндарының көпшілігі Джемаль пашаның өтініші бойынша Дамаскқа және одан оңтүстікке жіберілді, осылайша Дейр-эз-Зордағы өлім лагерьлерінен құтылды. Соғысқа дейінгі өмір шіркеулердің, мектептердің, мәдени орталықтардың және кәсіпорындардың қайта ашылуымен қайта жанданды. Алайда, француз әскерлері Киликияға сиреп орналасқандықтан, адамдар қайтып келген ауылдар түрік Кува-йи Миллиесінің шабуылдарына ұшырады. Репатриация процесімен байланысты шығындар мен қиындықтар, сондай-ақ Сирия мандатындағы араб ұлтшылдығының өсуі француз жоғары комиссарларын 1919 жылдың соңы мен 1920 жылдың басында түрік көшбасшысы Мұстафа Кемаль пашамен бірнеше рет кездесуге мәжбүр етті, нәтижесінде Киликияға қосымша күш жіберу тоқтатылды. 1920 жылғы 28 мамырда француздар мен кемалистер арасындағы бітімге сәйкес француз күштері Мерсин-Османия темір жолының оңтүстігіне шегінді. Сис және оның маңындағы мыңдаған армяндардың көшірілуі және олардың Аданаға көшірілуі қаладағы армяндардың санын 100 000-нан асырды. Маусым айында Армян легионы, репатрианттар мен ассириялықтар бірлесіп, Кахьяоглу, Кочавезир, Камили және Инжирлик маңында жүздеген түріктерді өлтірді. 1920 жылғы 10 шілдеде, темір жолының оңтүстігіндегі халық тығыздығын азайту үшін француз-армян операциясы жергілікті түрік халқын солтүстікке қашуға мәжбүр етті. Адана және айналасынан шамамен 40 000 түрік ауылға және тауларға қашты, бұл оқиға төрт күнге созылып, жүздеген адамның өмірін қиды. Түрік Киликиялық қоғамы (Kilikyalılar Cemiyeti) және ұлттық қорғаныс бірлестіктері 1920 жылғы 5 тамызда Позантыда Киликияда түрік үкіметін қайта орнату мақсатында конгресс өткізді. Сол күні Михран Дамадян Киликияның христиан қауымдастықтарымен келісімге келіп, автономиясын жариялады. Алайда, француз үкіметі оның автономиясын мойындамады, қауымдастық жетекшілерін қуды және қыркүйек айында Армян легионын таратып жіберді. Мұндай кепілдіктерге қанағаттанбаған армяндар Мерсин портына және Дёртйолға ағылып, 1921 жылғы желтоқсанға дейін екі мың жылдық отанынан көшіп кетті. Француз әскерлері мен қалған армян еріктілері 1922 жылғы 5 қаңтарда қаладан шығып кетті. 1922 жылы Грекия-Түркия халық алмасу саясаты күшіне енгенге дейін 10 000-ға дейін гректер Грекияға көшті. Киликия эвакуациясына дейін Адана аймағындағы 172 000 армянның арасында 80 000-ы Сирияға немесе Ливанға, ал 10 000-ға дейіні Кипрге, Измирге және Стамбулға қашқан. Қалған 82 000-ға жуық армян Адана аймағында қалды және түрік/мұсылман қоғамына сіңіп кетті. Ливанға қоныстанған армяндар Бейруттің солтүстік-шығысындағы, басым көпшілігі армян тұратын Бурж Хаммуд қалашығында Нор Адана (Жаңа Адана) ауданын құрды. 1920 жылдардан бастап Киликия армяндарының шамамен 60 пайызы Аргентинаға көшті. 1941 жылғы ресми емес халық санауы көрсеткендей, Буэнос-Айрестегі барлық аргентиналық армяндардың 70 пайызы Аданадан шыққан.
In the early 20th century the local economy thrived and the Armenian population doubled as people fled the Hamidian massacres. When the revolution of July 1908 brought about the end of Abdul Hamid II's autocratic rule, the Armenian community felt empowered to imagine an autonomous Cilicia. The CUP's post revolution mismanagement of the vilayets caused the pro diversity Vali Bahri Pasha to be removed from office in late 1908. He was replaced by the weak Cevad Bey. Taking advantage of this, Bağdadizade Abdülkadir (later Paksoy), the local leader of the Cemiyet i Muhammediye, took almost complete control of the local government and led an action plan to "punish" Armenians throughout Cilicia. Rumours of an upcoming Armenian attack, raised tension in the Turkish neighbourhoods. As soon as news of the countercoup reached Cilicia, enraged members of the Cemiyet i Muhammediye and dissatisfied peasants left out of work by mechanisation flocked to the city on market day. After staying overnight in the city, the groups and their local supporters started attacking Armenian shops on the morning of 14 April 1909. Later in the day the attacks were also directed at Armenian dwellings and spread to the rest of Cilicia. Armed Armenians defended themselves and the clashes lasted until April 17. After a week of silence, 850 soldiers from regiments of the Ottoman Army arrived in the city on April 25. Shots were fired at the campground and a rumour immediately spread that the Armenians had opened fire from a church tower. Without even investigating the rumour, the military commander Mustafa Remzi Pasha directed soldiers and bashi bazouks towards the Armenian quarters and for three days they shot people, destroyed buildings and burned down Christian neighbourhoods. The pogroms of 25–27 April were on a much greater scale than the clashes of 14–17 April, and almost all the casualties were Christian. The Adana massacre of April 1909 resulted in the deaths of 18,839 Armenians, 1,250 Greeks, 850 Assyrians, 422 Chaldeans and 620 Muslims. Adding in the roughly 2,500 Hadjinian and other seasonal workers who disappeared, the death toll in the entire Vilayet is estimated to have been around 25,500. Over the summer 2,000 children died of dysentery and a few thousand adults died of injuries or from epidemics. The massacre orphaned 3,500 children and caused heavy destruction of Christian properties. Cevad Bey and Mustafa Remzi Pasha were sacked and given light sentences for abuse of power, and on 8 August 1909, Djemal Pasha was appointed the new Vali. He quickly rebuilt relations with the surviving Armenian community and gathered financial support to found a new neighbourhood for Armenians called Çarçabuk (now Döşeme). He also ordered the construction of two orphanages and the restoration of destroyed buildings. The Minister of the Interior, Talaat Pasha, wanted to end the exemption of Adana Armenians and sent his second in command, Ali Munif, to the city in mid August to order the resumption of the deportations. Ali Munif immediately deported 250 families who were accused of insurrection. Before the remaining Armenians were deported, the Vali again arranged for them to sell their assets. As almost a third of the city's residents were selling their belongings, the city must have seemed like the site of a massive clearance sale. The deportation of 5,000 Armenian families in eight convoys started on 2 September 1915 and continued until the end of October. One thousand craftsmen, state officers and army personnel and their families were exempted from deportation. Unlike the deportees of other Vilayets, many of Adana's Armenians were sent to Damascus and further south, thereby avoiding the death camps of Deir ez Zor, at the request of Djemal Pasha. Pre war life resumed with the re opening of churches, schools, cultural centres and businesses. However, the French forces were spread thinly across Cilicia and the villages to which people returned came under attack from the Turkish Kuva yi Milliye. The costs and difficulties associated with the repatriation process, and growing Arab nationalism within the Syria mandate forced the French High Commissioners to meet the Turkish leader, Mustafa Kemal Pasha, several times in late 1919 and early 1920, resulting in a halt to the deployment of extra forces to Cilicia. A truce arranged on 28 May 1920 between the French and the Kemalists, led the French forces to retreat south of the Mersin Osmaniye railroad. The subsequent evacuation of thousands of Armenians from Sis and its environs and their migration to Adana raised the number of Armenians in the city to more than 100,000. Throughout June, the Armenian Legion, along with repatriated Armenians and Assyrians, committed vengeful acts against the Turks, killing hundreds around Kahyaoğlu, Kocavezir, Camili and İncirlik. On 10 July 1920, to ease the overpopulation south of the railroad, a Franco Armenian operation forced the local Turkish population to escape north. Roughly 40,000 Turks from Adana and around fled to the countryside and to the mountains north, an event known as the Kaç Kaç incident, which lasted for four days and claimed hundreds of lives. The Turkish Cilician Society (Kilikyalılar Cemiyeti) and national defence associations then met at a congress in Pozantı on 5 August 1920 to re establish Turkish rule over Cilicia. On the same day, Mihran Damadian declared the autonomy of Cilicia by coming to an agreement with the city's Christian communities. However, the French government did not recognise its autonomy, expelled the community leaders and disbanded the Armenian Legion in September. Those Armenians who were not satisfied with such guarantees rushed to Mersin port and Dörtyol, and had evacuated their homeland of two millennia by December 1921. The French troops together with the remaining Armenian volunteers then withdrew from the city on 5 January 1922. In 1922, up to 10,000 local Greeks moved to Greece before the policy of Greco Turkish population exchange took effect. Among the 172,000 Armenians in the Adana area just before the Cilicia Evacuation, 80,000 took refuge in Syria or Lebanon while up 10,000 of them migrated to Cyprus, Izmir and Istanbul. The remained 82,000 or so Armenians most likely remained in the Adana area and assimilated into Turkish/Muslim society. Armenians who settled in Lebanon founded the Nor Adana (English: New Adana) neighbourhood within the mostly Armenian town of Bourj Hammoud, north east of Beirut. From the 1920s onwards, around 60 percent of Cilician Armenians moved to Argentina. An informal census of 1941 revealed that 70 percent of all the Armenian Argentines in Buenos Aires had Adana origins.
Қазіргі Түркия
1923 жылғы 15 сәуірде Лозанна шартына қол қойылмас бұрын түрік үкіметі «Тастап кетілген мүліктер туралы заңды» қабылдады, ол онда болмаған армян және гректердің мүліктерін тәркіледі. Адана ең көп мүлік тәркіленген қалалардың біріне айналды, нәтижесінде Балқан және Криттен келген мухаjirлер (көшпенділер), сондай-ақ Қайсери және Дарендеден келген адамдар армян және грек аудандарына қоныс аударды, оларға шағын жерлер, үйлер және шеберханалар таратылды. Ірі шаруашылықтар, фабрикалар, дүкендер және сарайлар Қайсеридің белгілі тұлғаларына (мысалы, Нұх Наси Язған, Нури Хас, Мустафа Озғыр) және жергілікті ұлтшылдарға (мысалы, Сефа Озлер, Әли Мүниф) Мұстафа Кемалдың (кейін Ататүрік) Сивас құрылтайында уәделегендей берілді. Он жыл ішінде қала үлкен демографиялық, әлеуметтік және экономикалық өзгерістерге ұшырап, дерлік толығымен мұсылман/түрік қаласына айналды. 2023 жылғы 6 ақпанда Адана Түркияның оңтүстігінде болған 7,8 балдық жер сілкінісінен зардап шеккен ірі қалалардың бірі болды.
On 15 April 1923, just before the signing of the Treaty of Lausanne, the Turkish government enacted the "Law of Abandoned Properties" which confiscated the properties of Armenians and Greeks who were not present there. Adana became one of the cities with the most confiscated property, which meant that muhacirs (immigrants) from the Balkans and Crete, as well as migrants from Kayseri and Darende were resettled in the Armenian and Greek neighbourhoods, with more modest pieces of land, houses and workshops distributed to them. The large farms, factories, stores and mansions were granted to Kayseri notables (e. g. Nuh Naci Yazgan, Nuri Has, Mustafa Özgür) and to local nationalists (e. g. Sefa Özler, Ali Münif) as promised at the Sivas Congress by Mustafa Kemal (later Atatürk). Within a decade, the city experienced drastic demographic change, socially and economically, and turned into an almost entirely Muslim/Turkish city. On 6 February 2023, Adana was one of the major cities in Southern Turkey affected by a 7.8 magnitude earthquake.
География
Адана Жерорта теңізінің солтүстік-шығыс шетінде, 37-ші солтүстік параллельде орналасқан. Қала Киликия жазығының (Чукурова) орталығында жатыр – Тавр тауларының оңтүстік-шығысында кең жайылған, құнарлы, тегіс жер. Сейхан (вероятно, Сарос атауынан шыққан) Адананы екі қалалық ауданға бөледі, және Адананың құнарлы аллювиалды топырақтарының басты көзі болып табылады. Сонымен қатар, өзен аймақтың қыс және көктем айларында су тасқынына ұшырауына себепкер, және 1900 жылдарға дейін қалаға зиян келтірген. 1956 жылы салынған Сейхан су тоғаны гидроэлектр энергиясын өндіру үшін, сондай-ақ Чукурованың төменгі жазығын суаруды жақсарту мақсатымен салынды, бұл су тасқынымен салыстырғанда тұрақтырақ сумен қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Қазір екі суару каналы жазыққа құйылып, қала орталығын шығыстан батысқа дейін кесіп өтеді. Аданадан Киликия арқылы Тарсқа қарай бағытталған жол Тавр тауларының етегімен өтеді, Киликия қақпаларына (Гүлек Боғазы) жеткенде таулы өткелден өтіп, Түркияның ішкі аймандарына қарай бағытталатын негізгі жолға айналады.
Adana is located on the 37th parallel north on the northeastern edge of the Mediterranean, occupying the center of the Cilician plain (Çukurova); a relatively large stretch of flat, fertile land that lies southeast of the Taurus Mountains. The Seyhan (likely from Σάρος) divides Adana into its two metropolitan districts, and is the main source for Adana's fertile alluvial soils, while also being responsible for the region's proclivity to regular winter and spring floods, which affected the city until embankments were built in the 1900s. The Seyhan Dam, completed in 1956, was constructed for hydroelectric power, along with plans to irrigate the lower Çukurova plain more regularly than the floodplain could naturally provide. Therefore, two irrigation channels now flow into the plain, crossing the city centre from east to west. Heading west across Cilicia from Adana, the path to Tarsus crosses the foothills of the Taurus Mountains, eventually reaching an altitude of nearly while passing through the Cilician Gates (Gülek Boğazı), a rocky mountain pass functioning as the main artery to the Turkish hinterland.
Климат
Аданада Кёппен классификациясы бойынша ыстық жазғы Жерорта теңізі климаты (Csa) және Треварта классификациясы бойынша құрғақ жазғы субтропиктік климат (Cs) басым. Қыстары жұмсақ және ылғалды. Көптеген жылдары қыста түндері аяз болады, бірақ қар өте сирек жауады. Жаздар ұзақ, ыстық, ылғалды және құрғақ. Ыстық толқындар кезінде температура көбінесе жетеді немесе одан да асып кетеді. Ең жоғары температура 13 тамыз 2023 жылы тіркелді, ал ең төменгі температура 20 қаңтар 1964 жылы тіркелді.
Adana has a hot summer Mediterranean climate (Csa) under the Köppen classification, and a dry summer subtropical climate (Cs) under the Trewartha classification. Winters are mild and wet. Frost does occasionally occur at night almost every winter, but snow is a very rare phenomenon. Summers are long, hot, humid and dry. During heatwaves, the temperature often reaches or exceeds The highest recorded temperature was on 13 August 2023 at The lowest recorded temperature was on 20 January 1964 at .
Басқару
Адана қалалық әкімдігі қала әкімдігі ғимаратының төңірегіндегі аумақты қамтиды. Қаланың басқаруына төрт деңгейдегі мемлекеттік органдар қатысады: ұлттық, облыстық, қалалық және аудандық муниципалитеттер. Анкарадағы Түркия үкіметі ең көп билікке ие: денсаулық сақтау, білім беру, полиция және қаламен байланысты көптеген басқа да қызметтер Анкара арқылы тағайындалған әкім арқылы басқарылады. Ұлттық үкімет сондай-ақ барлық басқа деңгейдегі үкіметтер мен аудандық әкімшіліктердің заң шығарушысы, судьясы және тексерушісі болып табылады. Қалалық басқару екі деңгейлі жүйе бойынша жүзеге асырылады: қалалық муниципалитет жоғарғы деңгейді, ал аудандық муниципалитеттер төменгі деңгейді құрайды. Қалалық муниципалитет негізгі жолдар мен саябақтарды салу және күтіп ұстаумен айналысады, сондай-ақ қалалық көлік және өрттен қорғау қызметтерін басқарады. Аудандық муниципалитеттер аудандық көшелерге, саябақтарға, қоқыс жинауға және зираттарға жауапты. Аудандық муниципалитеттер өз кезегінде аудандарға (махалля) бөлінеді, олар қаланың ең кіші әкімшілік бірліктері болып табылады.
Adana Metropolitan Municipality covers an area of around the City Hall. Four levels of government are involved in the administration of the city; national, provincial, metropolitan and district municipalities. The Government of Turkey in Ankara holds most of the power: health, education, the police and many other city related services are administered by Ankara through an appointed Governor. The national government is also the lawmaker, adjudicator and auditor of all the other levels of government and the neighbourhood administration. Municipal governance is run via a two tier structure: the Metropolitan Municipality forms the upper tier and the district municipalities form the lower tier. The Metropolitan Municipality takes care of construction and the maintenance of major roads and parks, and operates local transit and fire services. The district municipalities are responsible for neighbourhood streets, parks, garbage collections and cemetery services. The district municipalities are further divided into neighbourhoods (mahalle) administrations, the smallest administrative units of the city.
Қалалық муниципалитет
Адана муниципалитеті 1871 жылы құрылды, бірақ қала 1877 жылға дейін бірінші әкім Гезлюклы Сүлеймен Эфенди басшылығымен мухтесип жүйесі бойынша басқарыла берді. Қазіргі заманғы муниципалды басқару екінші әкім Киркор Безджикян және оның ізбасары Синьор Артинмен басталды. Көшелер кеңейтіліп, тас төселді, дренаждық арналар мен орлар қазылды, алғашқы муниципалды ережелер қолданысқа енгізілді. 1923 жылы республика құрылғаннан кейін ірі инфрақұрылымдық жобалар жүзеге асырылды және қаланың солтүстігінде алғашқы жоспарланған аудандар салынды. Түрхан Джемал Берикер 1926-1938 жылдары әкім және губернатор қызметін атқарды. 1956 жылы Сейхан тоғаны аяқталғаннан кейін қала қарқынды өсімді басынан өтті, сол кездегі премьер-министр Аднан Мендерес Аданаға ерекше қызығушылық танытып, қала көлеміндегі жер асты канализация жүйелері және тұрғын үй аудандарын қайта жоспарлау сияқты ірі инфрақұрылымдық жобаларды бастады. 1984 жылдан бері қаланың сыртқы келбеті Сейхан өзенін қайта жаңғырту және ірі саябақтар мен бульварлар салу арқасында үлкен өзгерістерге ұшырады. 1989 жылы қалалық басқаруды метрополитендік муниципалитет пен аудандық муниципалитеттер арасында бөлу кезінде қалалық муниципалитет туралы заң қабылданды. Адана муниципалитеті Метрополитендік муниципалитетке айналды және Сейхан мен Юрегир деген екі жаңа аудандық муниципалитет құрылды. Қараисалы 2006 жылы қала құрамына қосылды, ал 2008 жылы Сейхан және Юрегир аудандарын бөлу арқылы Чукурова және Сарычам аудандары құрылды. 2012 жылдың 3 ақпанында Караташ қалалық кеңесі Аданамен бірігуге келісім берді, осылайша ауысу процесі аяқталғаннан кейін Караташ қаланың алтыншы ауданына айналады. Метрополитендік муниципалитет үш органнан тұрады: Метрополитендік кеңес, Әкім және Encümen немесе Атқару комитеті. Әр аудандық кеңес өз мүшелерінің бестен бір бөлігін метрополитендік кеңесте өкілдік ету үшін сайлайды. Осылайша, метрополитендік кеңес 35 кеңесшіден тұрады, олардың оны Сейхан ауданынан, сегізін Юрегирден, сегізін Чукуровадан, алтысын Сарычамнан, екеуін Қараисалыдан және тікелей сайлау арқылы сайланатын метрополитендік әкімнен құралады. Атқару комитеті он мүшеден тұрады, олардың бесеуі метрополитендік кеңесшілер, ал қалған бесеуі метрополитендік әкім тағайындайтын метрополитендік әкімшіліктің директорлары.
Adana Municipality was incorporated in 1871 though the city continued to be governed under the muhtesip system until 1877 by the first mayor Gözlüklü Süleyman Efendi. Modern municipal governance began with the second mayor Kirkor Bezdikyan and his successor Sinyor Artin. Roads were widened and paved with cobblestones, drainage canals and trenches were cut, and the first municipal regulations were put into effect. After the founding of the republic in 1923, major infrastructure projects were carried out and the first planned neighbourhoods were built to the north of the city. Turhan Cemal Beriker served as mayor and governor from 1926 to 1938. With the completion of the Seyhan Dam in 1956, the city saw explosive growth and the then prime minister Adnan Menderes showed special interest in Adana, initiating large scale infrastructure projects like citywide underground sewer systems and rezoning residential areas. Since 1984, the cityscape has seen great change with the revitalisation of the Seyhan river and the construction of large parks and boulevards. Metropolitan Municipality Law was introduced in 1989 when municipal governance was split between the metropolitan municipality and the district municipalities. Adana Municipality became the Metropolitan Municipality and two new district municipalities Seyhan and Yüreğir were founded. Karaisalı was annexed to the city in 2006, while the Çukurova and Sarıçam districts were founded in 2008 by partitioning the Seyhan and Yüreğir districts. On 3 February 2012, Karataş Municipal Council agreed to amalgamate with Adana, hence Karataş will become the city's sixth district after the transition process is complete. The Metropolitan Municipality consists of three organs: the Metropolitan Council, the Mayor and the Encümen or Executive Committee. Each district municipal council elects one fifth of their members to represent it at the metropolitan council. Thus, the metropolitan council consists of 35 councillors, ten from Seyhan district, eight from Yüreğir, eight from Çukurova, six from Sarıçam, two from Karaisalı and the metropolitan mayor who is elected directly by the voters. The executive committee consists of ten members, five being metropolitan councillors and the other five directors at the metropolitan hall who are appointed by the metropolitan mayor.
Аудандар
Адана қаласы төрт мегаполистік ауданның қалалық аймақтарынан тұрады: Сейхан, Юрегир, Чукурова және Сарычам. Сейхан ауданы толығымен қала шегінде орналасқан, ал Юрегир, Чукурова және Сарычам аудандарының қала сыртында ауылдық аймақтары бар. Сейхан өзенінің батысындағы Сейхан ауданы – қаланың мәдени және іскерлік орталығы. D 400 мемлекеттік жолы (қала шегінде Түрхан Джемал Берикер бульвары деп те аталады) ауданды солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөледі. D 400-ден солтүстікке қарай орналасқан Сейхан қаланың экономикалық жағынан ең дамыған бөлігі болып табылады. D 400 бойында қонақүйлер, мәдени орталықтар, сауда және қоғамдық ғимараттар орналасқан. D 400-ден оңтүстікке қарай орналасқан Ескі қала – дәстүрлі және заманауи дүкендердің қосылған сауда ауданы. Ескі қаладан оңтүстікке қарай төмен кірісті тұрғын үйлер орналасқан. Чукурова ауданы – Сейхан ауданының солтүстігінде және Сейхан су қоймасының оңтүстігінде орналасқан заманауи тұрғын үй ауданы. 1980 жылдардың ортасында қаланың солтүстікке қарай кеңеюіне бағытталған жоспар қабылданды. «Жаңа Адана» деп аталған жобаға 200 000 үй кірді, оның ішінде көл жағалауындағы виллалар және Түргут Өзал, Сүлеймен Демирел және Кенан Еврен атындағы кең, жаңадан ашылған бульварлардағы биік қабатты үйлер бар. Юрегир ауданы өзеннің шығысында орналасқан және негізінен ірі өнеркәсіп кәсіпорындары мен төмен кірісті тұрғын үйлерден тұрады. Өзен арқылы жаңа көпірлер салынып, метро желісі ұзартылғаннан кейін Юрегир маңыздырақ атанды, Адана соты ауданға көшірілді және Казим Карабекыр шағын ауданында 47,5 гектарлық денсаулық сақтау кампусы құру жоспарлануда. Сонымен қатар, Синанпаша, Явузлар, Кёпрюли және Кишла шағын аудандарын ауқымды қала құрылысы жоспары арқылы заманауи тұрғын үйлерге айналдыру жоспарлануда. Сарычам ауданы Юрегирдің солтүстігінде және шығысында орналасқан. Ол 2008 жылы Адана қаласына қосылған бұрынғы муниципалитеттерден тұрады. Сарычамда қаланың ірі мекемелері орналасқан, мысалы, Чукурова университеті, Инцирлик әуе базасы және Ұйымдастырылған өнеркәсіптік аймақ.
The City of Adana consists of the urban areas of the four metropolitan districts; Seyhan, Yüreğir, Çukurova and Sarıçam. Seyhan district is fully within the city limits whereas the Yüreğir, Çukurova and Sarıçam districts have rural areas outside the city. Seyhan district, west of the Seyhan River, is the city's cultural and business centre. The D 400 state road (also called Turhan Cemal Beriker Boulevard within the city limits) divides the district into north and south. Seyhan north of the D 400 is the most economically developed part of the city. Hotels, cultural centres, commercial and public buildings line the D 400. The Old Town to the south of the D 400 is the shopping district with a mixture of traditional and modern shops. South of the old town is a low income residential area. Çukurova district is a modern residential district that lies north of Seyhan district and south of the Seyhan Reservoir. It was planned in the mid 1980s to direct the urban sprawl towards land north of the city. Called New Adana, the project consisted of 200,000 homes including villas along the lake shore and high rise apartment blocks along the wide, newly opened boulevards of Turgut Özal, Süleyman Demirel and Kenan Evren. Yüreğir district, east of the river, consists mainly of large scale industry and low income residential areas. With the construction of new bridges over the river and the extension of the metro line, Yüreğir became increasingly important, with the Adana Court of Justice re locating to the district and a 47.5 hectare health campus planned for the Kazım Karabekir neighbourhood. An extensive urban redevelopment plan will also convert the Sinanpaşa, Yavuzlar, Köprülü and Kışla neighbourhoods into modern residential areas. The district of Sarıçam lies north and east of Yüreğir and consists of former municipalities that were amalgamated into the City of Adana in 2008. Some of the city's larger institutions are in Sarıçam such as Çukurova University, the İncirlik Air Base and the Organised Industrial Region.
Көршіліктер
Жеке аудандар (махаллялар) – аудандық муниципалитеттердегі әкімшілік бірліктер болып табылады және оларды мухтар (басшы) мен Тұрғындар ағалар кеңесі басқарады. Мухтарды аудан тұрғындары сайласа да, оған ешқандай өкілеттік берілмейді, ол ұлттық үкіметтің әкімшісі ретінде қызмет етеді. Мухтар аудандық муниципалитетке аудандық мәселелерді көтере алады және қаладағы мемлекеттік мекемелерді үйлестіретін бас ұйым – Адана қалалық ассамблеясында орын алады. Аудандық әкімшіліктер әлеуметтік қызметтер көрсете алмайды және тұрғындардың жергілікті мәселелерге қатысуын арттыру үшін қаржылай көмек көрсете алмайды, бірақ көптеген тұрғындар өз аудандарымен тығыз байланыста болады. Қалада барлығы 254 аудан бар. Сейхан ауданында 99 аудан бар, оның 69-ы бастапқы қалалық аймақта, ал 30-ы бұрынғы муниципалитеттер мен бұрынғы ауылдардың аудандарында орналасқан. Юрегирде 99 аудан бар, оның 38-і қалалық аймақта, ал 61-і ауылдық аймақта орналасқан. Сарычам ауданында 29 аудан, Чүкүрова ауданында 16 аудан, Қарасайлы ауданында 11 аудан бар. Аудан халқы 150-дан 63 мың адамға дейін жетеді. Кейбір аудандар, әсіресе Чүкүрова ауданында, өте үлкен – дерлік қала сияқты, бұл мухтарға жол табуды қиындатады. Тепебағ, Қаялыбағ, Құрүкөпрү, Сарияқұп және Алидеде – Адананың тарихи аудандары. Республика дәуірінде жоспарланған Решатбей, Чемалпаша, Құртүлүш және Чынарлы аудандары қаланың мәдени өмірінің ядросын құрайды. Гүзелялы, Қарслылар және Құрттепе – Сейхан су қоймасына көрініс ашатын көркем аудандар.
Individual neighbourhoods (mahalle) are administrative units within the district municipalities and are administered by the muhtar (headman) and the Neighborhood Seniors Council. Although elected by the neighbourhood residents, the muhtar is not granted any powers but functions as an administrator of the national government. The muhtar can raise neighbourhood issues with the district municipality and has a seat at the Adana City Assembly, an umbrella organisation for the coordination of public institutions in the city. Even though neighbourhood administrations cannot provide social services nor provide funding to increase the involvement of residents in local issues, many residents still identify strongly with their neighbourhoods. There are a total of 254 neighbourhoods in the city. Seyhan has 99 neighbourhoods, 69 of them in the original urban area and 30 in the neighbourhoods of the former municipalities and the former villages that were converted into neighbourhoods. Yüreğir has 99 neighbourhoods, 38 in the urban area and 61 in the rural. There are 29 neighbourhoods in Sarıçam, 16 neighbourhoods in Çukurova and 11 in Karaisalı district. A neighbourhood population can range from 150 to 63,000. Some neighbourhoods, especially in the Çukurova district, are very large—almost the size of a town—making access to muhtars difficult. Tepebağ, Kayalıbağ, Kuruköprü, Sarıyakup and Alidede are the historical neighbourhoods of Adana. The planned neighbourhoods of the Republican era Reşatbey, Cemalpaşa, Kurtuluş and Çınarlı form the core of the city's cultural life. Güzelyalı, Karslılar and Kurttepe are scenic neighbourhoods overlooking the Seyhan reservoir.
Экономика
Осман дәуірінде астық және мақта өндірісінің маңызды орталығы болған Адана, Түркияның алғашқы индустрияланған қалаларының бірі және қазіргі таңдағы ең дамыған экономикалық қалаларының бірі. 1800 жылдардың ортасына дейін орташа көлемдегі сауда орталығы болған қала, АҚШ-тың, мақтаның ірі жеткізушісінің азаматтық соғысқа қатысуынан кейін еуропалық саудагерлерді қызықтырды. Киликиялық шаруалар алғаш рет ауылшаруашылық өнімдерін экспорттап, капитал жинауды бастады. 20 ғасырдың басында қалада, негізінен мақта өңдеумен айналысатын зауыттар жұмыс істей бастады. Бірақ, 1915 жылы қаланың көптеген кәсіпорындарын басқарған армяндардың геноцидінен кейін көптеген зауыттар жабылып, экономика дерлік тоқтап қалды. Республиканың құрылуы индустрияландыру процесін жеделдетті, жабық зауыттар қайта ашылды және мемлекеттік зауыттар құрылды. 1950 жылдары Сейхан су сақтандырғышының салынуы және ауылшаруашылық техникасының жақсаруы нәтижесінде ауылшаруашылық өндірісі едәуір өсті. Ірі өнеркәсіп D400 тас жолы мен Караташ жолы бойында дамыды. Осы кезеңде, әсіресе банк ісі сияқты қызмет көрсету саласы дамыды. Экономикалық өсім 1980 жылдардың ортасына дейін жалғасты, аймақ кино өндірісі үшін тартымды болды. Сол кездегі премьер-министр Тургут Өзалдың Түркия экономикасын орталықтандыру мақсатымен жүргізген неолибералдық саясаты Адана негізделген компаниялардың көпшілігінің кеңселерін Стамбулға көшіруіне әкеп соқты. Мақта егу көлемінің азаюы өндіріс үшін шикізат құнының өсуіне себеп болды, және 1990 жылдардың ортасынан бастап қалада зауыттардың жабылуы күшейді. Жас мамандар қаланы тастап кетті, бұл Адананың елдегі ең көп білімді кадрларды жоғалтқан қала ретіндегі беделін нығайтты. 2002 жылдан бері Аданадан қаржы және адам капиталының шығуы үкіметтің Өзалдың саясатына ұқсас неолибералдық орталықтандыру саясатының салдарынан жалғасуда. 2010 жылы қаладағы жұмыссыздық деңгейі рекордтық 19,1 пайызға жетті. 20 жылдық тоқыраудан кейін Адана экономикасы туризм және қызмет көрсету салаларына, сондай-ақ көтерме және бөлшек саудаға инвестициялардың арқасында жаңа серпіліс алды. Қала аймақтық орталық ретінде қайта құрылуда. Адана 2006/2007 жылдарға арналған "Foreign Direct Investment" журналының "Болашақтың 25 еуропалық аймағы" тізіміне енді. Коджаелимен бірге таңдалған Адана, Коджаелидің инфрақұрылымдық даму көрсеткіштеріне қарағанда шығындардың тиімділігі бойынша жоғары балл алды, ал екі қала да адам ресурстары және өмір сүру сапасы бойынша тең балл жинады.
A major centre for grain and cotton production in the Ottoman period, Adana was one of Turkey's first industrialised cities and is now one of its most economically developed cities. A mid size trading city until the mid 1800s, the city attracted European traders after the United States, a major cotton supplier, became embroiled in its Civil War. Cilician farmers exported agricultural products for the first time and started building up capital. By the start of the 20th century, factories, almost all of them processing cotton, began to operate here but most were shut down and the economy almost ground to a standstill in 1915 after the genocide of Armenians who ran most of the city's businesses. The coming of the Republic accelerated industrialisation as closed plants were re activated and state owned plants opened. With the construction of the Seyhan Dam and improvements in agricultural techniques, there was an explosive growth in agricultural production during the 1950s. Large scale industry grew up along the D 400 highway and the Karataş road. A service industry, especially banking, developed during this period. Rapid economic growth continued until the mid 1980s and movie makers were attracted to the region. Extensive neo liberal policies adopted by then Prime Minister Turgut Özal to centralise Turkey's economy caused almost all the Adana based companies to move their headquarters to Istanbul. The decline in cotton planting raised the cost of raw material for manufacturing, and the city saw a wave of plant closures starting from the mid 1990s. Young professionals fled the city, contributing to Adana's unenviable status as the country's top brain drain city. Financial and human capital flight from Adana has continued to increase since 2002 due to the government's neo liberal centralisation policies similar to Özal's. In 2010, unemployment in the city reached a record 19.1 percent. After 20 years of stagnation, Adana's economy is starting to pick up again with investments in the tourism and service industries, and the wholesale and retail sectors, and the city is being re shaped as a regional centre. Adana was named among the 25 European Regions of the Future for 2006/2007 by Foreign Direct Investment magazine. Chosen alongside Kocaeli, Adana scored the highest points for cost effectiveness against Kocaeli's points for infrastructure development, while the two towns tied for points in the categories of human resources and quality of life.
Сауда
Түркияның оңтүстігіндегі жетекші сауда орталығы Адана қаласында көптеген корпоративтік және мемлекеттік мекемелердің аймақтық штаб-пәтері орналасқан. TÜYAP көрме және конгресс орталығы жәрмеңкелер мен бизнес-конференцияларды өткізеді және қазіргі уақытта Чүкүровадағы бизнес өкілдерінің негізгі кездесу орны болып табылады. 2000 орындық, академиялық бағытталған «Алпер Акиноғлу» конгресс орталығы 2012 жылы Чүкүрова университетінің кампусында ашылуы күтілуде. Адана сауда палатасы (ATO) 1894 жылы мақта саудасын басшылыққа алып, реттеу мақсатымен құрылған және Түркиядағы ең көне ұйымдардың бірі. Бүгінде Палатаға 25 000-нан астам компания мүше болып, бизнес мүдделерін қорғайды және олардың атынан әрекет етеді. 1913 жылы құрылған Адана тауар биржасы ауыл шаруашылығы өнімдері мен мал шаруашылығы саудасын ұйымдастырумен негізінен айналысады. Ол Метрополитен театрының қарсы бетінде орналасқан. Джейхан және Юмурталык аудандарының жағалау аймақтарын энергияға арналған өнеркәсіптік аймақтар деп белгілеу Адананы қонақүй салу үшін тартымды етті. Қазіргі уақытта қаладағы 5 жұлдызды қонақүйлер – «Хилтон», «Сейхан» және «Сүрмели» қонақүйлеріне өзен жағалауында салынып жатқан «Шератон» және «Түркмен» қонақүйлері, қала орталығындағы «Рамада» және «Диван» қонақүйлері, сондай-ақ батыс жағындағы «Анемон» қонақүйі қосылады.
A leading commercial centre in southern Turkey, Adana hosts the regional headquarters of many corporate and public institutions. TÜYAP Exhibition and Congress Center hosts fairs and business conferences, and is currently the main meeting point for businesses in Çukurova. The academic oriented 2000 seater Alper Akınoğlu Congress Center is expected to open in 2012 at Çukurova University campus. The Adana Chamber of Commerce (ATO) was founded in 1894 to guide and regulate the cotton trade and it is one of the oldest of its kind in Turkey. Today the Chamber has more than 25,000 member companies, and furthers the interests of businesses and advocates on their behalf. The Adana Commodity Exchange, founded in 1913, functions mainly to organise the trade in agricultural produce and livestock. It is located opposite the Metropolitan Theatre. The designation of the coastal areas of Ceyhan and Yumurtalık districts as Energy specific Industrial Areas has made Adana an attraction for hotel building. Current 5 star hotels of the city, Hilton, Seyhan and Sürmeli will be complemented by Sheraton and Türkmen hotels on the river bank, Ramada and Divan hotels in the city center, Anemon hotel at the west end which are all currently under construction.
Ауыл шаруашылығы
Адана – Чукурова ауыл шаруашылығы аймағының маркетинг және тарату орталығы болып табылады, мұнда мақта, бидай, жүгері, соя, арпа, жүзім және цитрус жемістері көп мөлшерде өндіріледі. Адана шаруалары Түркияның жүгерісінің және соясының жартысын өндіреді. Түркияның жержаңғағының 34 пайызы және апельсиндерінің 29 пайызы Аданада жиналады. Жергілікті шаруашылық және ауыл шаруашылығына негіделген компаниялардың көпшілігі Аданада кеңселерін орналастырған. Өндіруші кооперативтері қала экономикасында маңызды рөл атқарады. Түркияның ең ірі кооперативтік өндірушісі – Çukobirlik-тің он облыста 36 064 мүшесі бар және ол мақта, жержаңғақ, соя, күнбағыс және рапс егуден бастап сатуға дейін барлық жұмыстарды жүзеге асырады. Адана ауыл шаруашылығы жәрмеңкесі – аймақтағы ең ірі жәрмеңке, оған жиырма елден 100 000-нан астам келуші келеді. Онда ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, құс шаруашылығы және сүт өнімдерімен айналысатын кәсіпорындар қатысады. Жыл сайын қазан айында ТҮЯП көрме орталығының 3,5 гектар аумағында ұйымдастырылатын ауыл шаруашылығы жәрмеңкесімен бірге жылыжай және бау-бақша жәрмеңкесі де өтеді.
Adana is the marketing and distribution centre for the Çukurova agricultural region, where cotton, wheat, corn, soy bean, barley, grapes and citrus fruits are produced in great quantities. Adana's farmers produce half of Turkey's corn and soy beans. Thirty four percent of Turkey's peanuts and 29 percent of Turkey's oranges are harvested in Adana. Most of the local farming and agricultural based companies have their offices in Adana. Producer co operatives play a significant role in the city's economy. Çukobirlik, Turkey's largest co operative producer, has 36,064 members in ten provinces and does everything from planting to the marketing of cotton, peanuts, soybeans, sunflowers and canola. The Adana Agriculture Fair is the region's largest fair attracting more than 100,000 visitors from twenty nations. It hosts agriculture, livestock, poultry and dairy businesses. A Greenhouse and Gardening Fair takes place at the same time as the Agriculture Fair which is organised on a 3.5 hectare area of the TÜYAP Exhibition Center every October.
Өңдеу
Адананың ірі өнеркәсіп саласы көбінесе ауыл шаруашылығына негізделген. Азық-түлік өңдеу және металл өнімдерін жасау – Адана өндірісінің 27 пайызын құрайтын маңызды салалар, бірақ жиһаз және резеңке/пластик өнімдерін өндіретін зауыттар да көптеп кездеседі. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, Аданада Түркияның ең ірі 500 өнеркәсіптік компаниясының арасында он бір компания бар. Аданадағы ең ірі компания – автомобиль өндіруші «Темса Глобал», онда 2500-ден астам қызметкер жұмыс істейді және жылына 4000 автобус шығарылады. «Марсан Адана» – Түркиядағы ең ірі маргарин және өсімдік майы зауыты. «Advansa Sasa» – Еуропадағы ең ірі полиэстер өндіруші, онда 2650 адам жұмыс істейді. Адананың ұйымдасқан өнеркәсіптік аймағы 1225 гектар жерді алып жатыр, онда 300 зауыт бар, олардың көп бөлігі орташа масштабты.
Adana's large scale industry is mostly centred on agriculture. Food processing and fabricating metal products are major industries, making up 27 percent of Adana's manufacturing, but furniture and rubber/plastic product manufacturing plants are also numerous. as of 2008, Adana has eleven companies in Turkey's top 500 industrial firms. The largest company in Adana, Temsa Global, an automotive manufacturer, has more than 2500 employees and manufactures 4000 buses annually. Marsan Adana is the largest margarine and plant oil factory in Turkey. Advansa Sasa is Europe's largest polyester manufacturer employing 2650. The Organised Industrial Region of Adana covers an area of 1225 hectare with 300 plants, most of them medium scale.
Сәулет
Тепебағ ауданындағы қоныстанудың алғашқы іздері неолит дәуіріне дейін жетеді. Бұл аудан Ташкопюр тас көпірінің қасында, сондай-ақ Тепебағ деп аталған төбеде орналасқан, бұл атаудың мағынасы – «төбедегі бақ». Қала әкімшілігі өзен жағасындағы Османдық үйлерді сақтау мақсатында науқан ұйымдастырды. Сейхан көшесінде Ататүрік болған үй қазір Ататүрік мұражайына айналдырылған. Адана сәулет өнерінің алтын ғасыры 15 және 16 ғасырлардың соңында болды, осы кезде Рамадандық билігі оны астанасы етіп таңдады. Сол кезеңде қала қарқынды дамып, көптеген жаңа аудандар құрылды және тарихи ескерткіштердің көп бөлігі осы уақытта салынды. Осылайша, Мамлюк және Сәлжұқ сәулет стилі Адана сәулет тарихында үстемдік құрады. Ташкопюр – Рим-Византия дәуірінен жеткен жалғыз ескерткіш, ал Османдық билік кезінде бірнеше қоғамдық ғимараттар салынды.
The first traces of settlement in the quarter of Tepebağ, can be traced to the Neolithic Age. The quarter is next to the Taşköprü stone bridge and on a hill which gave it its name Tepebağ, meaning 'garden on the hill'. The city administration has launched a campaign to preserve the Ottoman houses near the river. A house where Atatürk stayed on Seyhan Caddesi now houses the Atatürk Museum. Adana's golden age for architecture was the late 15th and 16th centuries when the Ramadanid principality chose it as their capital. The city grew rapidly during that period with many new neighbourhoods and most of the historical landmarks being built during this period. Thus Mamluk and Seljukid styles of architecture are dominant in Adana's architectural history. Taşköprü is the only remaining landmark from the Roman Byzantine era, while a few public buildings were built during Ottoman rule.
Мешіттер
Олу-Ками – 1541 жылы Рамазан дәуірінде салынған күллия. Аданада сақталған ең қызықты ортағасырлық мешіт, оған медресесі мен түрбесі де кіреді. Мешіт қара және ақ мәрмәрдан жасалған, терезелері әсем безендірілген, ал ішкі жағы 16 ғасырдың Изник плиткаларымен әйгілі. Минаретінде ерекше мамлюк өрнектері және тікбұрышты еден жоспары бар. Яғ Ками бастапқыда Әулие Яков шіркеуі ретінде салынған, кейін 1501 жылы Рамазанұлы Халил Бей оны мешітке айналдырған. Оның ізбасары Пири Мехмет-паша 1525 жылы минарет, ал 1558 жылы медресе қостырған. Мешіт Сәлжұқтардың Ұлы мешіті стилінде салынған және сары тастан жасалған тартымды қақпасы бар. Йени Ками (Жаңа мешіт) 1724 жылы Абдулрезак Антаки салған, кейбір адамдар оны әлі де Антаки мешіті деп атайды. Мамлюк сәулетінің ықпалы байқалады. Төртбұрышты ғимараттың оңтүстік қабырғасында әдемі тас өрнектері бар. Алемдар мешіті, Шейх Зұлфи мешіті, Қызылдағ Рамазанұлы мешіті және Хасан Аға Ками (16 ғасырда шегелерсіз салынған ағаш мешіт) де тарихи құндылыққа ие. Сейхан өзенінің батыс жағалауында орналасқан алып және айқын Сабаңшы Орталық мешіті – Адананың ең көп талданған мешіті және Таяу Шығыстағы ең ірі мешіттердің бірі. Осман сәулетінің дәстүрлеріне сәйкес салынған мешіт 1998 жылы ашылып, 28 500 адамға дейін сыйымды. Онда алты минарет бар, олардың төртеуінің биіктігі 99 метр. Күмбезінің диаметрі 32 метр, ал намаз залынан биіктігі 54 метр. Сейхан көпіріне жақын жерде орналасқан мешітті алыстан көруге болады.
The Ulu Cami, a külliye built in 1541 during the Ramadanid era, is the most interesting medieval mosque to survive in Adana along with its medrese and türbe. The mosque is made from black and white marble with decorative window surrounds and is famous for the 16th century Iznik tiles lining the interior. The minaret features unique Mamluk decoration and an orthogonal floor plan. The Yağ Camii was originally built as the Church of St. James, then converted into a mosque by Ramazanoğlu Halil Bey in 1501. His successor Piri Mehmet Paşa added its minaret in 1525 and its medrese in 1558. It is in the Seljukid Grand Mosque style and has an attractive gate made of yellow stone. The Yeni Camii (New Mosque) was built in 1724 by Abdülrezzak Antaki, and is still known to some as the Antaki Mosque. The influence of Mamluk architecture is visible. A rectangular building, it has interesting stonework on its south walls. The Alemdar Mescidi, Şeyh Zülfi Mescidi, Kızıldağ Ramazanoğlu Mosque and Hasan Aga Camii (a 16th century wooden mosque constructed without using nails) are also of historic value. The huge and prominent Sabancı Merkez Camii (Sabancı Central Mosque) on the west bank of the Seyhan river is Adana's most visited mosque and one of the largest mosques in the Middle East. Built following Ottoman architectural traditions, the mosque was opened in 1998 to accommodate up to 28,500 worshippers. It has six minarets, four of them 99 meters high. Its dome has a diameter of 32 meters and is 54 meters above the prayer hall. Near the Seyhan Bridge, the mosque is visible over a wide area.
Мұражайлар мен көркемсурет галереялары
Адана археологиялық мұражайы 1924 жылы Түркияның алғашқы он мұражайының бірі ретінде ашылды. 1972 жылы ол Сейхан көпірінің батыс бұрышына көшірілді. Мұражайда Чүкүрова аймағынан табылған археологиялық жұмыстар қойылған. Көрнекті экспонаттардың ішінде Августтың екі мүсіні, Троя соғысын бейнелейтін Ахилл саркофагы және ежелгі Магарсус және Августа қалаларынан табылған мүсіндер бар. 2019 жылы мұражай тоқыма фабрикасы орнындағы жаңа ғимаратқа көшірілді. Мисис (Япракпинар) қаласынан табылған, Нұх пайғамбар мен оның Құрбан су кезінде Нұхтың кемесіне алған жиырма үш құсты бейнелейтін мозаика жаңа мұражайға әкелінді. Сондай-ақ, мұражайда Мисис обасынан қазылған жұмыстар да қойылған. 1983 жылы қайта жаңғыртылған шіркеу ғимаратында Адана этнографиялық мұражайы ашылды. Ішкі аулада 17 ғасырдағы Адананың көрнекті тұлғаларының епитафиялары мен қабір тастары орналасқан. Мұражай интерьерінде Йүрүк (көшпенді) ауылдарының киімдері, әшекейлері және қару-жарақтары қойылған. Ататүрк мұражайы Ататүрктің Аданаға сапарлары кезінде болған сарайда Тәуелсіздік соғысы мен Республиканың алғашқы жылдарына арналған. Басқа мұражайлар, олардың бірнешеуі қайта қалпына келтірілген тарихи ғимараттарда орналасқан: Қарақоғлан әдебиет мұражайы, Адана кино мұражайы, Ешилоба шейіттер мұражайы, Мехмет Балтачи фотосурет мұражайы және Адана қалалық мұражайы. 1982 жылы Сабанжы мәдени орталығында Мемлекеттік көркемсурет галереясы ашылды. Басқа қоғамдық көркемсурет галереяларына 75 жылдық өнер галереясы (Ататүрк саябағында), Адана қалалық әкімдігінің өнер галереясы және Сейхан мәдени орталығындағы өнер галереясы кіреді.
Adana Archaeological Museum originally opened in 1924 as one of Turkey's first ten museums. It moved to the west corner of Seyhan Bridge in 1972. The museum exhibits archeological works from all over the Çukurova. Notable exhibits include two statues of Augustus, the Achilles Sarcophagus depicting the Trojan War and statues found in the ancient cities of Magarsus and Augusta. In 2019 it moved to a completely new location in an abandoned textiles factory. A mosaic from Misis (Yaprakpınar) depicting Noah and twenty three birds that he took into the Ark during the Flood has been moved into the new museum which also exhibits works excavated from the Misis Tumulus. Adana Ethnography Museum opened inside a converted church in 1983. The courtyard contains the epitaphs and gravestones of Adana's leading figures of the 17th century. The interios exhibits clothing, jewellery and weaponry of Yörük (nomadic) villagers. The Atatürk Museum focuses on the War of Independence and the first years of Republic in a mansion where Atatürk stayed during his trips to Adana. Other museums, several of them in restored historic buildings, include the Karacaoğlan Museum of Literature, the Adana Museum of Cinema, the Yeşiloba Martyrs' Museum, the Mehmet Baltacı Museum of Photography and the Adana Urban Museum. The State Fine Arts Gallery opened in the Sabancı Cultural Centre in 1982. Other public art galleries include the 75. Yıl Art Gallery in Atatürk Park, the Adana City Hall Art Gallery and the Art Gallery in the Seyhan Cultural Centre.
Көпірлер
Қаладағы Сейхан өзенін кесіп өтетін көпірлердің ішіндегі ең танымал көпір – Ташкөпір, ол 2-ғасырдағы римдік көпір. Қазіргі уақытта жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер пайдаланады, бірақ 2007 жылға дейін ол әлемдегі моторлық көліктерге ашық ең көне көпір болып саналды. Демиркөпір – 1912 жылы Берлин-Бағдад темір жолы жобасы аясында салынған темір жол көпірі. Қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан Регюлатөр көпірі – автомобиль көпірі және өзен суын реттегіш құрылыс. Өзен арқылы өтетін үш жаяу көпір, Сейхан және Мустафакемалпаша автомобиль көпірлері, метро көпірі және тас жол көпірі де бар.
Of the bridges crossing the Seyhan river within the city, the most notable is the Taşköprü, a 2nd century Roman bridge. Currently used by pedestrians and cyclists, it was, until 2007, the oldest bridge in the world to be open to motorised vehicles. Demirköprü is a railway bridge that was built in 1912 as part of the Berlin Baghdad Railway project. Regülatör bridge, at the southern section of the city, is a road bridge as well as a regulator for the river water. There are also three footbridges, Seyhan and Mustafakemalpaşa road bridges, the bridge of the metro and the bridge of the motorway spanning the river.
Түрік моншалары (хамамдар)
Çarşı Хамам (Базардың түрік моншасы) 1529 жылы Рамазанұлы Пири Паша салған және Адананың ең ірі хамамы болып табылады. Онда бес күмбез бар, ал ішкі жағы мәрмәрмен қапталған. Салынған кезде су Сейхан өзенінен арналар мен су тікелей бұрылыстар арқылы тасымалданған. Сейхан аудандық әкімшілігінің жанында орналасқан Ырмақ Хамам (Өзеннің түрік моншасы) 1494 жылы Рамазанұлы Халил Бей ежелгі рим моншасының орнында салған. Оның суы өзеннен келген. Қаланың тағы бір тарихи хамамдары – Местензаде моншасы және Йени моншасы.
The Çarşı Hamam (Turkish bath of the Bazaar) was built in 1529 by Ramazanoğlu Piri Pasha and is Adana's largest hamam. It has five domes and the interior is faced with marble. At the time it was built, water used to be brought from the Seyhan River using a sequence of canals and water wheels. The Irmak Hamam (Turkish bath of the River), next to the Seyhan District Hall, was built in 1494 by Ramazanoğlu Halil Bey over the ruins of an ancient Roman bath. Its water comes from the river. Other historical hamams in the city are Mestenzade Bath and Yeni Bath.
Шіркеулер
XIX ғасырда Аданада төрт шіркеу болды, екеуі армян, біреуі грек православ және біреуі рим-католик. Рим-католик шіркеуі, 1870 жылы салынған, ескі қалада, 5 қаңтар алаңының жанында орналасқан. Қазіргі уақытта ол рим-католик және протестант қауымдарына қызмет етеді. Агиос Николаос (Святой Николай) грек православ шіркеуі 1845 жылы Курукёпрю аймағында салынған, бірақ 1950 жылы мұражайға айналдырылды. 2015 жылы ол қайтадан шіркеу ретінде киеленді және Курукёпрю монументалды шіркеу деп аталды. Яғ Ками мен Бююк Сааттың арасында, Али Мюниф көшесіндегі армян шіркеуі республикалық кезеңде Зираат Банкінің филиалына айналдырылды. 1915 жылға дейін қызмет еткен Әбидинпаша көшесіндегі Сурп Асдватзадзин армян апостол шіркеуі 1970 жылға дейін кинотеатр ретінде пайдаланылды, содан кейін үкімет тарапынан бұзылды. Оның орнына Орталық банк (Merkez Bankası) аймақтық бас кеңсесі салынды.
Nineteenth century Adana had four churches, two Armenian, one Greek Orthodox and one Roman Catholic. The Roman Catholic Saint Paul Church (Bebekli Kilise) was built in 1870 and is in the old town, close to 5 Ocak Square. It currently serves the Roman Catholic and Protestant communities. The Agios Nikolaos (St Nicholas) Greek Orthodox Church was built in 1845 in the Kuruköprü area but was converted into a museum in 1950. It was reconsecrated as a church in 2015 and renamed the Kuruköprü Monumental Church. The Armenian Church on Ali Münif Street, midway between the Yağ Camii and the Büyük Saat, was converted into a branch of the Ziraat Bank during the Republican Era. Surp Asdvadzadzin Armenian Apostolic Church on Abidinpaşa Street, which was in service until 1915, was used as a cinema until 1970 then demolished by the government. The Central Bank (Merkez Bankası) regional headquarters was built in its place.
Парктер мен бақтар
Аданада көптеген саябақтар мен бақтар бар. Жылы климаттың арқасында олар жыл бойы ашық тұрады, қысқы күтім қажет етпейді. Сейхан өзенінің екі жағалауындағы жолдар қаланың оңтүстік шетінен Сейхан су қоймасына дейін созылады. Содан кейін жол Сейхан су қоймасының оңтүстік жағалауымен өтетін Аднан Мендерес бульварының кең жаяу жолдарымен бірігіп, су қоймасының батыс шетіне дейін жалғасады. Ең көрнекті бөлігі – ескі және жаңа бөгеттер арасындағы батыс жағалаудағы Дилберлер Секисі. Үлкен каналдың солтүстік жағындағы жол қаланың шығыс шетінен батыс шетіне дейін, Сейхан өзенін кесіп өтеді. Қаладағы жолдар желісі толыққаннан кейін, бірнеше саябақтарды байланыстыратын дерлік , шамамен 5 мың шақырымды қамтиды. Меркездік саябақ (Орталық саябақ) – Сабаңшы орталық мешітінің солтүстігінде орналасқан, Сейхан өзенінің екі жағалауындағы 33 гектарлық қалалық саябақ. 2100 орындық амфитеатр, қытай бағы, қайық клубы және екі кафесі бар, қаланың негізгі демалыс орны. Сүлеймен Демирел арборетумы – Чүкүрова университетінің зерттеушілері үшін ішінара ғылыми зерттеулерге арналған ағаш тәрізді өсімдіктердің жиынтығын қамтитын ірі ботаникалық бақ. Арборетум қала тұрғындары үшін де демалыс мақсатында қолданылады. Арборетумда 512 түрлі өсімдік кездеседі. Ататүрік саябағы – республиканың алғашқы жылдары қаланың орталық сауда ауданында салынған 4,7 гектарлық қалалық саябақ. Саябақта Ататүріктің мүсіні орнатылған және қоғамдық шаралар өткізіледі. Чобандеде саябағы – Сейхан су қоймасына көрініс ашатын төбеде орналасқан 16,5 гектарлық саябақ. Онда Карсылы ауылының данасы Чобан Деденің мазары орналасқан. Яшар Кемал орманы – Дилберлер Секисіне қарама-қарсы Сейхан өзенінің шығыс жағалауындағы жаяу серуендеу аймағы. Ол Чүкүровада туған жазушы Яшар Кемалға арналған. Чаталан орманы – қаланың солтүстігіндегі Қараисали ауданындағы Чаталан және Сейхан су қоймалары арасындағы кең демалыс аймағы.
Adana has many parks and gardens. Owing to the warm climate, they are open all year round without the need for winter maintenance. Paths along both banks of the Seyhan river track the city from the south end to the Seyhan Reservoir. The path then joins up with the wide sidewalks of Adnan Menderes Boulevard which follows the southern shores of the Seyhan Reservoir, thereby extending the path to the west end of the reservoir. The most scenic stretch is Dilberler Sekisi on the west bank between the old and new dams. A path along the north side of the Grand Canal goes from the east end to the west end of the city, crossing the Seyhan river. Once completed, the network of paths within the city will cover almost , connecting several parks. The Merkez Park (Central Park) is a 33 hectare urban park on both banks of the Seyhan river, just north of the Sabancı Merkez Mosque. With a 2100 seater amphitheatre, a Chinese Garden, a Rowing Club and two cafes, it is the city's main recreational area. The Süleyman Demirel Arboretum is a large botanical garden containing collections of woody plants intended partly for scientific study by Çukurova University researchers. The arboretum is also used for recreational purposes by city residents. 512 species of plants can be found in the arboretum. Atatürk Park is a 4.7 hectare city park built during the first years of the Republic in the central commercial district of the city. The park holds a statue of Atatürk and hosts public ceremonies. Çobandede Park is a 16.5 hectare park on a hill overlooking the Seyhan Reservoir. It contains the tomb of Çoban Dede, a wise man from Karslı Village. The Yaşar Kemal Woods serves as a hiking area on the eastern bank of the Seyhan river opposite Dilberler Sekisi. It is dedicated to the Çukurova born writer Yaşar Kemal. Çatalan Woods is a large recreational area between the Çatalan and Seyhan reservoirs in the Karaisalı district north of the city.
Басқа көрікті жерлер
1882 жылы Адана губернаторы салған Büyük Saat (Ұлы Сағат мұнарасы) Түркияның ең биік сағат мұнарасы болып табылады, көкке самғайды. Француз оккупациясы кезінде зақымданған, бірақ 1935 жылы қайта жаңартылып, оның суреті қаланың гербінде бейнеленген. Қазаншылар базары (Қазан сатушылар базары) Büyük Saat мұнарасының төңірегінде қалыптасты. Рамазанұлы залы 1495 жылы Халил би билік еткен кезде салынған. Тас және кірпіштен тұрғызылған үш қабатты ғимарат, Түркияда сақталған ең көне үйлердің бірі. Аталған зал Рамазандықтар әулетінің харем бөлігі болған. Үкіметтік кеңселер орналасқан Селамлық бөлігі жойылып кеткен.
The Büyük Saat (Great Clock Tower), built by the governor of Adana in 1882, is Turkey's tallest clock tower, rising high. It was damaged during the French occupation, but was rebuilt in 1935, and its image appears on the city's coat of arms. The Kazancılar Çarşısı (Cauldron makers Bazaar) grew up around the Büyük Saat. Ramazanoğlu Hall was built in 1495 during the reign of Halil Bey. A three story building, made of stone and brick, it is one of the oldest houses to survive in Turkey. The existing hall was the Harem section of the property where the Ramadanid family lived. The Selamlık section, which contained the government offices, has been lost.
Қоғам және мәдениет
Адананың ерекше бір белгісі – ауыл шаруашылығымен тікелей байланысты өмірі және соған орай дамыған ауыл шаруашылығына негізделген өнеркәсіптік мәдениеті. Дегенмен, өнеркәсіптік өмірдегі жаңарулар, көлік жүйесінің жетілдірілуі, жаппай ақпарат таратудың және ірікөлденең көші-қонның әсері Адана мәдениетіне өзгерістер енгізді. Түркияның басқа қалаларындағыдай, Адананың түрлі аудандарының мәдениеті де бір-бірінен айқын ерекшеленеді.
One of the defining features of Adana is its agriculture based life and the agriculture based industrial culture associated with it. However, developments in industrial life, improvements in transportation, the effects of mass communication and large scale migration have affected Adana's culture. As in other Turkish cities, the culture in different sections of the city is often very different from that in other areas.
Ас мәзірі
Адананың асханасына негізінен Йүрүк (көшпенді) тайпаларының, араб және армян асханаларының ықпалы тиеді. Дәмді, қышқыл және майлы еттен (әдетте қой етінен) және болғұрдан жасалған тағамдар кең таралған. Көптеген үйлерде болғұр, ұн, қызыл бұрыш, дәмдеуіштер, тахини, кесу тақтасы және қамыр илеу тақтасы табылады. Тағамға қолданылатын болғұр Аданаға тән қара түсті, қатты бидайдан жасалады. Жергілікті тұрғындар жай ғана "кебап" деп атайтын Адана кебабы ұсақталған еттен дайындалады және қаладағы ең танымал тағам болып табылады. Түркиядағы барлық кебабханаларда және әлемдегі көптеген түрік мейрамханаларында кездесетіндіктен, Адана атауы көптеген адамдар үшін кебаппен байланысты. Адана кебабы көбінесе пияз салатымен, жасыл салатпен немесе ұсақ туралған томат салатымен беріледі. Оған әдетте рақы немесе шалғам (шалығақ суы) қосылады. Аданаға тән көптеген салаттар бар. Тахини қосылған қызанақ салаты өте танымал және тек Чукурова аймағында ғана кездеседі. Шалғам мен тұршы суы қыс айларында жиі ішіледі, ал жазда оларды ашлама (құрма суы) алмастырады. 1915 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде сэр Дюран О. тапқан Şeker Sucuğu (тәтті шұжық) Аданада пайда болған. Томат пастасымен қатар, бұрыш пастасы да дерлік барлық тағамда қолданылады. Қала сонымен қатар, күрішпен толтырылған және зирамен желетін шұжық түрі – Шырданмен, пісірілген қой аяғы – пачамен және желелі крахмалдан, раушан суы мен қанттан жасалған, әсіресе жазда мұздатылған күйінде берілетін бичибичимен (би-джи-би-джи деп айтылады) де танымал. Қала сонымен қатар, дөңгелек пішінді десерт – Халка Татлы және доға пішінді десерт – Таш Кадайф сияқты әйгілі десерттерді ұсынады. Абрикос сияқты бірнеше жеміс түрлері осы аймаққа тән.
Adana's cuisine is influenced mainly by Yörük (Nomad), Arabic and Armenian cookery. Spicy, sour and fatty dishes made of meat (usually lamb) and bulghur are common. In almost every home, bulghur and flour, red pepper, spices, tahini, a chopping block and a pastry board can be found. The bulghur used in cooking is made from a dark coloured hard wheat specific to Adana. The Adana kebabı, simply called "kebap" locally, is made from minced meat and is the most popular dining choice in the city. Since it can be found in all kebab restaurants in Turkey and in most Turkish restaurants around the world, the Adana name is still associated with the kebab for many people. Adana kebab is usually served with an onion salad, green salad or a well chopped tomato salad. Rakı or şalgam (turnip juice) usually accompany it. There are many salads typical to Adana. Radish salad with tahini is very popular and is found only in the Çukurova region. Şalgam and pickle juice are the preferred drinks for winter with aşlama (licorice juice) replacing them in summer. A sweet called Seker Sucugu (Sweet Sausage) originated in Adana where it was invented by Sir Duran O. during the First World War, around 1915. Alongside tomato paste, pepper paste is used in almost every dish. The city is also famous for its Şırdan a kind of sausage stuffed with rice and eaten with cumin; for paça, boiled sheep's feet; and for bicibici (pronounced as bee jee bee jee) made from jellied starch, rose water and sugar and served with crushed ice especially in the summer. The city also offers a number of famous desserts, such as Halka Tatlı, a round shaped dessert, and Taş Kadayıf, a bow shaped dessert. Several types of fruit, including the apricot, are native to this area.
Сахналық өнер
1992 жылы алғашқы концертін өткізген Чукурова мемлекеттік симфониялық оркестрі қазаннан мамырға дейін аптасына екі рет Метрополитен театрының залында өнер көрсетеді. Оркестр отыз тоғыз музыканттан тұрады және Түркия мен шетелде тұрақты гастрольдер ұйымдастырады. Адана мемлекеттік театры 1981 жылы Сабаншы мәдени орталығында есігін ашты және қазаннан мамырға дейін үздіксіз жұмыс істейді. Адана қалалық театры 1880 жылы губернатор Зия Паша тарапынан қаланың алғашқы театры ретінде құрылды. 1926 жылы ол жаңа салынған Халық орталығына көшірілді және қазіргі уақытта апта сайын Метрополитен театрының залында және Рамазанғұл орталығында өнер көрсетеді. Сейхан қалалық театры мен Сейхан халықтық би тобы Сейхан мәдени орталығының театр залында апта сайын шаралар өткізеді. Сәуірден қарашаға дейін бірнеше амфитеатрларда қойылымдар қойылады. Аданадағы ең ірі Мимар Синан амфитеатры 8000 көрерменге арналған, онда концерттер мен фильмдер көрсетіледі. Ол Сейхан өзенінің батыс жағасында орналасқан. 2100 орындық Меркез саябағы амфитеатры, 3000 орындық Чукурова университетінің амфитеатры және Чукурова ауданындағы Доғал паркі амфитеатры да спектакльдер, концерттер мен фильмдерге арналған. Кейбір тарихи ғимараттар қайта жаңартылып, мәдени орталықтарға айналдырылды. 515 жылдық Рамазанғұл залы мен 130 жылдық бұрынғы қыздар гимназиясы (қазір Адана өнер және мәдениет орталығы) өнер көрмелері мен мәдени шараларды өткізетін мәдени орталықтар ретінде қызмет етеді.
The Çukurova State Symphony Orchestra performed its first concert in 1992 and now performs twice weekly from October to May at the Metropolitan Theatre Hall. The orchestra consists of thirty nine musicians and conducts regular tours in Turkey and abroad. The Adana State Theatre opened its doors in 1981 at the Sabancı Cultural Centre and performs regularly from October to May. The Adana Town Theatre was founded in 1880 by governor Ziya Paşa to be the city's first theatre. In 1926, it moved to the newly built Community Centre and currently performs weekly at the Metropolitan Theatre Hall and in the Ramazanoğlu Centre. The Seyhan Town Theatre and Seyhan Folkloric Dances hold weekly events in the Theatre Hall of Seyhan Cultural Centre. Several Amphitheatres host performances from April to November. The Mimar Sinan Amphitheatre, the largest in Adana, can accommodate 8,000 spectators and hosts concerts and movies. It is located at the west bank of the Seyhan River. The 2,100 seater Merkez Park Amphitheater, 3,000 seater Çukurova University Amphitheater and the Doğal Park Amphitheater in Çukurova District also host plays, concerts and movies. Some historic buildings have also been restored and converted into cultural centres. The 515 year old Ramazanoğlu Hall and 130 year old former high school for girls (now called the Adana Centre for Arts and Culture) serve as cultural centres hosting art exhibitions and cultural events
Фестивальдар
Алтын Қожа халықаралық кинофестивалі – 1969 жылдан бері өткізіліп келе жатқан Түркияның маңызды кинофестивальдерінің бірі. Осымен қатар, Ұзақ метражды фильмдер конкурсы, Халықаралық студенттік фильмдер конкурсы және Жерорта теңізі мәдениеттері кинофестивалі де өткізіледі. Халықаралық Сабанжы театр фестивалі 1999 жылдан бері әр сәуір айында ұйымдастырылып келеді. Ашылу шарасы итальяндық Studio Festi тобының қатысуымен Сейхан өзені мен Ташкопүріден бастау алды. «Су симфониясы» атты қойылым зор құлшыныспен қарсы алынды. Қаланың апельсин ағаштарымен көмкерілген көшелерінен шабыттанған Апельсин гүлдерінің карнавалы әр сәуірде өткізіледі. 2015 жылғы карнавал шеруіне 90 000-нан астам адам қатысты – бұл Аданада ашық ауада өткен шаралардың арасындағы рекордтық көрсеткіш. Халықаралық Чукурова аспаптық музыка фестивалі – екі аптаға созылатын және жыл сайын Адана, Антакия және Газиантеп қалаларында өткізілетін фестиваль. 2009 жылы фестивальдің бесінші маусымы Чукурова мемлекеттік симфониялық оркестрінің ашылу концертімен басталды. Баритон Марчин Брониковский, пианист Вания Бачварова, гитарист Питер Фингер, виолончелист Озан Тунка және пианист Зограп Адыгезельзаде фестивальде өнер көрсетті. Çukurova Art Days – 2007 жылдан бері жыл сайын Адана, Мерсин, Тарс, Антакия, Искендерун, Силифке, Анамур және (бұрын) Алеппо қалаларында өткізілетін аймақтық фестиваль. 13 Kare өнер фестивалі 1999 жылы Адана фотографтар клубының сапарында қайғылы оқиғада қаза тапқан 13 Адана фотографына арналған фотосурет фестивалі ретінде басталды. Желтоқсан айында өткізілетін фестиваль уақыт өте келе өнердің басқа да түрлерін – теңіз асты және сәулеттік фотосуретті, қуыршақ қойылымдарын, көлеңке театрын және концерттерді де қамтыды. Адана әдебиет фестивалі әр сәуір айында Адана өнер және мәдениет орталығында өткізіледі. Шамамен 100 жазушы, ақын және сыншы фестивальге қатысады.
The Altın Koza International Film Festival is one of Turkey's foremost film festivals, taking place since 1969. At the same time the Long Film Contest, the International Student Film Contest and the Mediterranean Cultures Film Contest are held. The International Sabancı Theatre Festival has been held every April since 1999. The opening show was staged on the Seyhan River and the Taşköprü by the Italian ensemble Studio Festi. The "Water Symphony" show was greeted with great enthusiasm. An Orange Blossom Carnival is held every April, inspired by the scent of the city's orange tree lined streets. The carnival parade of 2015 attracted more than 90.000 people—the highest ever attendance at an outdoor event in Adana. The International Çukurova Instrumental Music Festival is a two week long festival held annually in Adana, Antakya and Gaziantep. In 2009, the fifth estival took place with an opening concert by the Çukurova State Symphony Orchestra. Baritone Marcin Bronikowski, pianist Vania Batchvarova, guitarist Peter Finger, cellist Ozan Tunca and pianist Zöhrap Adıgüzelzade all performed at the festival. Çukurova Art Days is a regional festival that has been taking place annually since 2007 in Adana, Mersin, Tarsus, Antakya, İskenderun, Silifke, Anamur and (in the past) in Aleppo. The 13 Kare Arts Festival began in 1999 as a festival of photography dedicated to 13 Adana photographers who died in an accident during an Adana Photography Amateurs Association trip. Held every December, the festival has since expanded to include other arts such as undersea and architectural photography, puppet shows, shadow theatre and concerts. The Adana Literature Festival is held every April at the Adana Centre for Arts & Culture. Around 100 writers, poets and critics participate in the festival.
Түнгі өмір
20-ғасырдың ортасында Адана жанды түнгі өмірімен және көптеген павиондарымен белгілі болды, олар негізінен жапондық хостес клубтары сияқты ересектерге арналған ойын-сауық орындары ретінде жұмыс істеді. Тірі музыкамен, төменгі қабатта столдары бар лаунж және жоғары қабатта жеке бөлмелер болды. Бірінші павиондар 1942 жылға дейін ашылды, ол кезде Адана-Улукишла жолының құрылысында жұмыс істеген британдықтар келді. Бұл жол Ұлыбритания үкіметінің Түркияны Екінші дүниежүзілік соғысқа қосу мақсатымен қаржыландырылды. 1950 жылдары мақта саудасынан байыған жер иелері Сейхан өзенінің бойында көбірек павиондар ашты. 1960 жылдары қарқынды өнеркәсіптік даму елдің түкпір-түкпірінен, соның ішінде Ыстамбұл мен Анкарадан көптеген клиенттерді әкелді, және Адана Түркияның Павион астанасы деп аталды. Көптеген танымал әншілер Адана павиондарының арқасында танымал болды. 1980 жылдардың соңында Адана үлкен әлеуметтік-экономикалық өзгерістерге ұшырағанда, батыс үлгісіндегі пабтар мен түнгі клубтардың жолы ашылды. Традициялық ойын-сауық ауданы – Орталық стансаға жақын орналасқан Сулар, бірақ қазіргі уақытта пабтар мен клубтар қаланың барлық жеріне тараған. Life Legend, Uptown, Casara және Lava сияқты ірі клубтар өзен мен көлдің маңындағы сәнді орындарда жұлдызды әншілерді қабылдайды. Afrodit және Maksim деген екі павион әлі де жұмыс істеп тұр, бірақ қазір ересектерге арналған ойын-сауық көбінесе "телебарлар" деп аталатын жерлерде шоғырланған, олар ресми түрде пабтар ретінде тіркелген, бірақ қыздар клиенттерді көңілдіретін орындар ретінде жұмыс істейді. Шамамен жиырма телебар қала орталығында және ескі тоғанның маңында орналасқан. Қазаншылар базарында кебаб, бауыр және раки ішіп, көшеде музыка мен би билеудің жүз жылдық дәстүрі 2010 жылы түнгі ойын-сауықпен бірге фестивальге айналды. Әлемдік раки фестивалі, ресми түрде Адана кебабы және шалғам фестивалі деп аталды, желтоқсанның екінші сенбі күні кешке өткізіледі және ескі қалаға 20 000-нан астам адамды тартады.
During the mid 20th century, Adana was well known for its vibrant nightlife and many pavyons which mostly functioned as adult entertainment clubs, similar to the Japanese hostess clubs, with live music and a lounge with tables lined up on the ground floor and private rooms upstairs. The first pavyons opened before 1942 with the arrival of Englishmen who worked on the Adana Ulukışla road that was funded by the British Government in an effort to persuade Turkey to join World War II. By the 1950s landowners who had grown wealthy from the cotton trade opened more and more pavyons along the Seyhan river. In the 1960s, rapid industrialisation brought more patrons from across the country, including from Istanbul and Ankara, and Adana was dubbed the Pavyon Capital of Turkey. Many popular singers owed their fame to the Adana pavyons. The pavyons led the way for Western style pubs and nightclubs by the late 1980s as Adana underwent big socio economic changes. The traditional entertainment district was Sular, near the Central Station, but nowadays pubs and clubs are spread throughout the city. The bigger clubs such as Life Legend, Uptown, Casara and Lava, host star singers in elegant locations, mostly along the river and around the lake. There are still two active pavyons, Afrodit and Maksim, but now most adult entertainment is directed at what is known locally as tele bars which are licensed as regular pubs but function as places where bargirls entertain customers. There are around twenty tele bars mainly in the city centre and around the old dam. A hundred year long tradition of dining on kebab, liver and rakı in the Kazancılar Bazaar, with street music and dancing, turned into a festival with all night entertainment in 2010. The World Rakı Festival, officially renamed the Adana Kebab and Şalgam Festival, is held on the second Saturday night of December and attracts more than 20,000 people to the old town.
Медиа
Аданадағы БАҚ ұлттық және жергілікті агенттіктермен басқарылады. "Чукурова журналистер одағы" жергілікті БАҚ-тың бас ұйымы болып табылады. Аданада бірнеше күнделікті газет бар, ең танымалдары – Yeni Adana, Ekspres, Toros, Bölge және 5 Ocak газеттері. Ең көне газет – "Ени Адана" 1918 жылдан бері шығып келеді және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі тәуелсіздік күресінде маңызды рөл атқарды. Адана газеттерінің көпшілігі қаланың өзінен бөлек, бүкіл Чукурова аймағына да қызмет көрсетеді. Көптеген ұлттық газеттердің Аданада аймақтық баспа орталықтары бар. "Hürriyet" газеті "Hürriyet Çukurova" қосымшасын шығарады, ол Түркиядағы ең танымал аймақтық газет, тиражы 48 000 дана. "Sabah" газетінің аймақтық қосымшасы "Güney" (Оңтүстік) де Аданада жарық көреді. "Kanal A" Адананың ең ұзақ қызмет еткен телеарнасы, ал "Çukurova TV", "Akdeniz TV", "Koza TV" және "Kent TV" – басқа ірі телеарналар. Қала ішінде көптеген жергілікті радиоарналар бар, сондай-ақ TRT-нің "Çukurova Radio" станциясын тыңдауға болады.
The media in Adana is run by national and local agencies. The Çukurova Journalists Union is the umbrella organisation for local media. Adana has several daily newspapers, the most popular being the Yeni Adana, Ekspres, Toros, Bölge and 5 Ocak papers. The oldest newspaper, Yeni Adana (New Adana), dates back to 1918 and played a significant role in the independence movement after the First World War. Most Adana newspapers serve not only the city but the whole Çukurova region. Many national newspapers have regional publishing centres in Adana. Hürriyet publishes a supplement, Hürriyet Çukurova, which is Turkey's most popular regional newspaper with a circulation of 48,000. Sabah's regional supplement, Güney (South), is also published in Adana. Kanal A is Adana's longest serving TV broadcaster, Çukurova TV, Akdeniz TV, Koza TV and Kent TV are the other major broadcasters. There are numerous local radio channels and TRT's Çukurova Radio can be listened to in the city.
Сауда-саттық
Чакмак көшесі – ескі қаланың дәстүрлі сауда көшесі. Оны жаяу жүргіншілерге арналған аймаққа айналдыру әрекеттері сәтсіз аяқталды, себебі көлік қозғалысын басқа бағытқа бұру мүмкін болмады. Бююк Саат (Сағат мұнарасы) мен Яг Ками (Мұнай мешіті) төңірегінде бірнеше тарихи базарлар орналасқан. Сайдам көшесі маңындағы жабық базарлар, сондай-ақ Килис және Мысыр базарлары бұрын сапалы шетелдік тауарлар сатып алуға арналған орталықтар болған. Зияпаша бульвары – қымбат брендтік дүкендер орналасқан әсем көше. Ол D 400 мемлекеттік тас жолынан басталып, Орталық теміржол станциясына дейін созылады, ал дүкендер көбінесе солтүстік жағында шоғырланған. Зияпаша көшесінің маңындағы және Адананың солтүстігіндегі Озал, Демирел және Еврен бульварларында да жоғары деңгейдегі дүкендер кездеседі. Аданада төрт заманауи сауда орталығы бар. Галерея 1990-шы жылдардың басында салынған алғашқы сауда орталығы болды. M1 және Carrefour сауда орталықтары 1990-шы жылдардың соңында қаланың батыс жағында бой көтерді. Жақында ашылған Optimum Outlet – өзеннің шығыс жағында орналасқан және қала орталығына ең жақын сауда орталығы. Одан өзен мен Меркез (Орталық) саябағын көруге болады.
Çakmak Street is the traditional shopping street in the old town. Attempts to pedestrianise it have been unsuccessful because traffic flow can't be diverted. There are several historical bazaars around the Büyük Saat (Clocktower) and Yağ Camii (Oil Mosque). The covered markets around Saydam street, and the Kilis and Mısır bazaars used to be centres for shopping for quality foreign goods. Ziyapaşa Boulevard is an elegant street where expensive brand name shops are located. It runs from the D 400 state road to the Central Train Station with the shops are concentrated towards the north end. The streets around Ziyapaşa and the Özal, Demirel and Evren boulevards in northern Adana also feature high end shops. Adana has four modern shopping malls. Galleria was the first to be built in the early 1990s. The M1 and Carrefour malls were built during the late 1990s at the west end of the city. Recently opened Optimum Outlet is the first mall east of the river and the closest to the city centre. It has a view of the river and the Merkez (Central) Park.
Мектептер
Аданада мемлекеттік, жеке және коммерциялық емес ұйымдар орналасқан. Қаладағы бастауыш және орта білімді ұлттық Білім министрлігінің облыстық дирекциясы реттейді, ол сонымен қатар мемлекеттік мектептерді басқарады. 282 мемлекеттік және 12 жеке бастауыш мектепте 1-8 сынып оқушылары білім алады. 9-11 сынып оқушылары 85 мемлекеттік және 26 жеке орта мектептің бірінде оқиды. Қаланың іріктеу емтихандары бар танымал жоғары мектептеріне мемлекеттік Адана Фен және Адана Анатолия жоғары мектептері, сондай-ақ жекеменшік Гүндоғду және Билфен жоғары мектептері жатады. Адана Гүндоғду мектептері Аданадағы ең ірі жеке мектеп болып табылады және жыл сайын кеңейіп келеді. Ерекше қажеттіліктері бар оқушыларға арналған алты мемлекеттік және алты жеке мектеп бар. Тоғыз қоғамдық оқу орталығы ересек тұрғындарға өз біліктіліктерін арттыруға көмектеседі. Қалада ірі күрд және араб қауымдастықтары болғанымен, «ресми емес» тілдерде білім беру тек мемлекеттік қолдау алмайтын мекемелерде ғана ұсынылады. Араб тілінде немесе күрд тілінде оқытатындардың саны аз. Жоғары мектептерге, университеттерге түсу және мемлекеттік қызметте мансапқа ие болу үшін кіру емтиханын тапсыру талабы қалада жүзден астам дайындық курстарының (дерсхане) ашылуына себеп болды.
Public, private and not for profit institutions are located in Adana. Primary and secondary education in the city is regulated by the provincial directorate of the national Ministry of Education which also administers the state schools. There are 282 public and 12 private primary schools which pupils attend from grades 1 to 8. From grades 9 to 11, pupils go to one of the 85 public and 26 private high schools. Notable high schools of the city with entrance exams include the state owned Adana Fen and Adana Anadolu High Schools, and the private Gündoğdu and Bilfen High Schools. The Adana Gundogdu Schools is the largest private school in Adana and expands every year. There are six public and six private schools for pupils with special needs. Nine Community Training Centres help adult residents improve their skills. Although the city has large Kurdish and Arab communities education in "unofficial" languages is only provided at institutions that do not get government support. Few of them teach Arabic or Kurdish. The requirement to pass an entrance exam for admission to high schools and universities and for a career in the civil service led to the opening of more than one hundred crammer schools (dershane) in the city.
Кітапханалар
Рамазанұлы кітапханасы 1923 жылы екі кіші кітапхананы біріктіру арқылы құрылған. 1976 жылы Сабаңшы мәдени орталығының қазіргі орнына көшіріліп, Адана қалалық кітапханасы деп аталды. Оның Қарақоғаллан әдебиет мұражайында да филиалы бар. Сейхан, Юрегир, Сарычам және Караисали аудандарының әрқайсының басқаруындағы қалалық кітапханалар да бар. Адана қалалық кітапханасы Адана және Чукурованың тарихы мен мәдениеті туралы жарияланымдарға маманданған, сонымен қатар қала туралы фотосуреттер мен фильмдердің мол жинағына ие. Кітапхана Адана өнер және мәдениет орталығында орналасқан.
The Ramazanoğlu Library was founded in 1923 by combining two smaller libraries. It moved to its current location in the Sabancı Cultural Centre in 1976 and was renamed the Adana Public Library. It also has a branch in the Karacaoğlan Museum of Literature. Seyhan, Yüreğir, Sarıçam and Karaisalı also have public libraries administered by each district. Adana City Library specialises in publications about Adana and Çukurova's history and culture, and has a good collection of photography and films about the city. It is located in the Adana Centre for Arts and Culture.
Көрмелер
2012 жылы бесінші "Чукурова" кітап жәрмеңкесі өтті, оған Чукуровадан және көршілес аймақтардан 182 450 адам келді. Екі жүзден астам баспагер мен ерікті ұйымдар стендтер ұйымдастырды, 50-ден астам мәдени шаралар өтті және 300 автор оқырмандарымен кездесті. Сонымен қатар, "Чукурова" білім беру жәрмеңкесі 45 білім беру мекемесінің қатысуымен Тюяп көрме орталығында ұйымдастырылды.
The fifth Çukurova Book Fair took place in 2012, hosting 182,450 visitors from Çukurova and neighbouring regions. More than two hundred publishers and volunteer organisations had stands, more than 50 cultural events were performed and 300 authors were present to meet their readers. At the same time, the Çukurova Education Fair was organised at the Tüyap Exhibition Centre with the participation of 45 education institutions.
Университеттер
Қала ішінде екі мемлекеттік университет және бір қорға негізделген университет бар, ал қала сыртында тағы бір қорға негізделген университет орналасқан. Жоғары оқу орындарын Жоғары білім беру кеңесі (YÖK) реттейді. Чукурова университеті – Сейхан су қоймасының шығыс жағалауында орналасқан мемлекеттік университет. 2008 жылы Blackwell Publishing, Quacquarelli Symonds және The Times жүргізген зерттеулерге сәйкес, ол әлемдегі ең үздік 500 университеттің қатарына кірді. Ол 1973 жылы Ауыл шаруашылығы және Медицина колледждерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Оның кампусында 40 000 студентке арналған көптеген мәдени, әлеуметтік және спорттық жақсы жабдықталған нысандар бар. Адана ғылым және технология университеті – тоғыз факультеті, екі институты және бір колледжі бар жаңа мемлекеттік университет. Чағ университеті – 1997 жылы құрылған, коммерциялық емес, оқу ақысы төленетін университет. Ол Тарс қаласына қарайтын бағытта, қала орталығынан тыс орналасқан. Оның 2500 студентінің көп бөлігі Адана, Тарс және Мерсин қалаларынан шақырылады. Қаңұни университеті – жақында ашылған, оқу ақысы бойынша жұмыс істейтін, Чукурова білім беру және мәдениет қорымен құрылған университет.
There are two state universities and one foundation university inside the city and another foundation university just outside it. Universities are regulated by the Council of Higher Education (YÖK). Çukurova University is a state university located on the eastern shore of the Seyhan Reservoir. In 2008, it was ranked one of the top 500 universities in the world according to research conducted by Blackwell Publishing, Quacquarelli Symonds and The Times. It was founded in 1973 following the merger of the colleges of Agriculture and Medicine. Its campus has many cultural, social and athletic facilities for its 40,000 students. Adana University for Science and Technology is a newer state university with nine faculties, two institutions and a college. Çağ University is a not for profit tuition based university founded in 1997. It is outside the city centre on the way to Tarsus. Most of its 2,500 students commute from Adana, Tarsus and Mersin. Kanuni University is a recently opened, tuition based university founded by the Çukurova Education and Culture Foundation.
Денсаулық сақтау
Адана – Жерорта теңізінен Оңтүстік-Шығыс Анатолияға дейінгі кең аумақтың маңызды денсаулық сақтау орталығы. Онда төрт университеттік аурухана, сегіз мемлекеттік және жеті жеке аурухана бар. Сейхан ауданындағы «Ауруханалар» (Hastaneler) аймағында, Х. Омер Сабаңшы көшесінің екі жағында Нұмүн бас ауруханасы, Чукурова мемлекеттік ауруханасы, Кеуде аурулары ауруханасы және Әскери аурухана орналасқан. Чукурова университетінің құрамындағы Балқалы ауруханасы – 1987 жылы Медицина факультеті негізгі кампусқа көшкеннен кейін құрылған ғылыми-зерттеу ауруханасы. Онда 47 бөлімде 1050 төсек-орын, 58 төсек-орындық жансақтау бөлімі және 17 төсек-орындық жедел жәрдем бөлімі бар. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Анатолиядағы ең ірі аурухана, сонымен қатар Түркияның ірі ауруханаларының бірі. 2014 жылға дейін Юрьерде 600 төсектік жалпы аурухана, 200 төсектік жүрек және инсульт ауруханасы, 250 төсектік перзентхана, 100 төсектік онкологиялық аурухана, 150 төсектік физиотерапия және реабилитация орталығы және 100 төсектік психиатриялық ауруханадан тұратын жаңа денсаулық сақтау кампусы ашылуы күтілуде. Кампус 1400 науқасқа арналған, ол Сейхан өзені арқылы «Ауруханалар» аймағымен көпірмен байланысады, бұл бір үлкен кампус құрайды.
Adana is a major health centre for a wide area stretching from the Mediterranean to Southeastern Anatolia. It has four university hospitals, eight state hospitals and seven private hospitals. In the Hastaneler (Hospitals) part of the Seyhan district hospitals including the Numune General Hospital, the Çukurova State Hospital, the Hospital for Thoracic Diseases and the Military Hospital line up on both sides of H. Ömer Sabancı Street. Part of Çukurova University, Balcalı Hospital is a research hospital that was founded in 1987 after the Faculty of Medicine moved to the main campus. It has 1050 inpatient beds in 47 service units, a 58 bed intensive care unit and a 17 bed emergency unit. The largest hospital in Southern and Southeastern Anatolia, it is also one of the biggest hospitals of Turkey. A new health campus is expected to open in Yüreğir by 2014, which will include a 600 bed General Hospital, 200 bed Heart and Stroke Hospital, 250 bed maternity hospital, 100 bed oncology hospital, 150 bed Physiotherapy and Rehabilitation Centre and 100 bed Psychiatry Hospital. The campus will have a capacity of 1400 inpatients and will be connected to the Hastaneler area via a bridge over the Seyhan river which will create one big campus.
Көлік
XVI ғасырда Адана кемелердің Сейхан өзені арқылы Ташköпрюдің оңтүстігіндегі портына дейін жүзе алатын порты бар қала болды. Қазір ол Еуропа мен Таяу Шығысты байланыстыратын маңызды жол саналады.
In the 16th century, Adana was a port city where ships could navigate along the Seyhan River to the port just south of Taşköprü. It is now on the main route connecting Europe to the Middle East.
Қалааралық көлік
Ескі қаланың батысында орналасқан Шакирпаша әуежайы – Чукурова аймағын қызмет көрсететін халықаралық әуежай. 2015 жылы 5,4 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен Түркиядағы ең көп трафиктік әуежайлардың бірі – алтыншы орында. Германияның ірі қалаларына, Бейрутке, Джиддаға, Эрбильге және Никосияға (ТРКК) халықаралық рейстер, сондай-ақ Стамбулға, Анкараға, Измирге, Анталияға, Трабзонға, Бодрумға және Ванға үнемі ішкі рейстер орындалады. Түрік мемлекеттік темір жолы (TCDD) Аданадан Анкара, Кайсери, Караман, Конья және Елазғаға қатынайтын бес қашықтықтан жүретін пойыз желісін басқарады. Бұл желілердің барлығы Орталық теміржол стансасын пайдаланады, ал кейбіреулері қаланың басқа теміржол стансаларын да пайдаланады – батыстағы Шехитлик және Шакирпаша стансаларын, шығыстағы Киремитан, Инцирлик және Якапинар стансаларын. TCDD сонымен қатар Чукурова аймағы бойынша үш аймақтық желіні де басқарады. Адана-Мерсин желісі күніне 27 пойызбен қала маңындағы пойыз ретінде жұмыс істейді. Османие-Ислахие және Искендерунға бағыттары күніне бір рет жүреді. Аймақтық пойыздар барлық қалалық стансаларда тоқтайды. Жеке әуекомпаниялар қолжетімді бағадағы рейстерді енгізгенімен, автобустар қалаға және одан шығудың басты түрі болып қала береді. Аданада Түркияның дерлік барлық қалалары мен аудандарына қызмет көрсететін екі қалааралық автобус терминалы бар. Аданадан батысқа қарай қалаларға бағытталған автобус компаниялары Орталық автобус терминалынан, ал Аданадан шығысқа қарай қалаларға бағытталған автобустар Юрегир автобус терминалынан кетеді. Екі терминал арасында шаттл қызметі іске қосылған. Аданадан Чукурованың басқа да аймақтарына автобус және микроавтобуспен қатынау мүмкіндігі мол. Адана тұрғындарының қаланың ыстығынан қашуы үшін Текир, Бюрючек және Кызылдағ жоталарына жазғы қосымша автобус рейстері жасалады. Адананы батыстағы Ердемлиге, солтүстіктегі Нигдеге, шығыстағы Шанлыурфаға және оңтүстіктегі Искендерунға жалғайтын кең тас жол желісі (O50 O59) бар. Мерсинге 40 минуттай, ал Газиантепке екі сағатта жетуге болады.
Just west of the old town, Şakirpaşa Airport is an international airport serving the Çukurova region. It is the sixth busiest airport in Turkey serving 5.4 million passengers in 2015. There are international flights to major cities of Germany, to Beirut, Jeddah, Erbil and Nicosia (TRNC), and frequent domestic flights to Istanbul, Ankara, İzmir, Antalya, Trabzon, Bodrum and Van. Turkish State Railways (TCDD) runs five long distance lines connecting Adana to Ankara, Kayseri, Karaman, Konya and Elazığ. All these lines use the Central Railway Station while some also use the city's other railway stations—Şehitlik and Şakirpaşa stations to the west, Kiremithane, İncirlik and Yakapınar stations o the east. TCDD also runs three regional lines across Çukurova. The Adana Mersin Line operates as a commuter train with 27 trains daily. Services to Osmaniye–Islahiye and to Iskenderun run once a day. Regional trains stop at all city stations. Although they became less popular as private airlines introduced inexpensive flights, buses are still the main form of transport to and from the city. Adana has two intercity bus terminals offering services to almost all Turkey's towns and cities. Bus companies travelling to cities west of Adana depart from the Central Bus Terminal while buses travelling to cities east of Adana depart from Yüreğir Bus Terminal. A shuttle service runs between the two terminals. Regional bus and minibus services from Adana to other places in Çukurova are plentiful. Extra summer bus services operate to the high plains of Tekir, Bürücek and Kızıldağ to enable Adana residents to escape the city heat. There is an extensive motorway network (O50 O59) connecting Adana to as far as Erdemli in the west, Niğde in the north, Şanlıurfa in the east and Iskenderun in the south. It can take as little as 40 minutes to get to Mersin and two hours to reach Gaziantep.
Жергілікті көлік
Жергілікті көліктерді Адана транзит корпорациясы (Метрополитен әкімдігінің бөлімшесі) және дольмуш пен автобус кооперативтері қамтамасыз етеді. Транзит корпорациясы метро және қалалық автобустарды басқарады. Адана метрополитені – солтүстік-батыстан қала орталығы мен Юрегирге дейін созылатын жылдам көлік жүйесі. М1 метро желісінде он үш станса бар, ол сағатына әр бағытта 21 600 жолаушыны тасымалдай алады, толық сапар жиырма минутқа созылады. Екінші жоспарланған желі Ақыншылардан Сарышам ауданындағы Чукурова университетіне дейін болады. Ол ұзын болады және жеті стансадан тұрады. Метро ақырында 20 стансаны қамтиды және оларға қызмет көрсетеді. Адана транзит корпорациясы сондай-ақ 229 автобус бағытын басқарады, олардың сегізі мүгедектерге арналған. Төлем Kentkart смарт-карта жүйесі арқылы қабылданады. Алты автобус кооперативі (Can автобустары деп белгілі) Kentkart жүйесін пайдаланатын тағы 411 автобусты басқарады. 18 дольмуш кооперативі, барлығы 1086 шағын автобусқа ие, тіпті шағын көшелерге де қызмет көрсетеді.
Local transport is provided by the Adana Transit Corporation (a division of the Metropolitan Municipality) and by dolmuş and bus co operatives. The Transit Corporation runs the Metro and the municipal buses. Adana Metro is a rapid transit system that extends from the north west to the city centre and Yüreğir. The Metro M1 line has thirteen stations and can transport 21,600 passengers an hour in each direction, a complete journey taking twenty minutes. A planned second line will run from Akıncılar to Çukurova University in the Sarıçam District. It will be long and will have seven stations The Metro will eventually cover and serve 20 stations. The Adana Transit Corporation also operates 229 bus services, eight of them designed specifically for disabled users. Payment is collected via a Kentkart smartcard system. Six Bus Co operatives (known as Can buses) operate another 411 buses also using the Kentkart. Eighteen dolmuş co operatives, with a total of 1,086 minibuses, provide services even to minor streets.
Велосипедпен және жаяу жүру
Адана көбінесе жазық, жылы ауа райы жыл бойы велосипед тебуге және жаяу серуендеуге қолайлы. Қаланың бір шетінен екінші шетіне велосипедпен бару әдетте 40 минуттан кем уақыт алады. Велосипед жолақтары болмаса да, екі велосипед жолы бар: біреуі Фузули көшесі бойында, екіншісі М. Кемалпаша бульвары бойында. Адананы Измир, Конья және Эскишехир сияқты қалалармен салыстырғанда, велосипедпен жүруге қолайлылығы төмен. 1980-жылдардан бері автомобильге бағытталған қала құрылысы одан да күшейді, нәтижесінде жаяу жүргіншілер танымал көшелердегі тротуардың бір бөлігін көлік тұрағына айналған жерлерге тап болады. Аданада көлік қозғалысы жоқ көшелер мен алаңдар дерлік жоқ. Ташкөпірдің (Тас көпірдің) екі шетін алаңға айналдыру және ескі қаладағы тығыз жаяу жолдарды кеңейту жоспарланған, онда жүру қиын. Ең жаяу жүргіншілерге ыңғайлы көше – Тұрғұт Өзал бульвары, алайда Кенан Еврен және Чукурова ауданындағы басқа да ірі көшелер де жаяу серуендеуге қолайлы.
Adana is mostly flat and the warm weather makes it convenient for year round cycling and walking. Cycling from one end of the city to the other usually takes less than 40 minutes. Although there are no bike lanes there are two bike paths, one along Fuzuli Street, the other along M. Kemalpaşa Boulevard. When compared to cities like İzmir, Konya and Eskişehir, Adana is less bicycle friendly. Car oriented urban planning has become even more extreme since the 1980s, with pedestrians finding parts of the sidewalks of popular streets converted into car parks. Adana has almost no car free streets or squares. There are plans to convert both ends of Taşköprü (the Stone bridge) into squares and to widen the overcrowded sidewalks in the old town where it is difficult to walk. By far the most pedestrian friendly street is Turgut Özal Boulevard although Kenan Evren and other major streets in the Çukurova district are also convenient for walking.