Кіріспе

Римдік ғалым, жазушы және тарихшы (б.з.д. 54 ж. – б.з. 39 ж.)

Люций Аннаев Сенека Ақсақал (б.з. 39 ж.), сонымен қатар Сенека Риторик деп те белгілі, Кордуба, Испанияның бай атты әскерлік топқа жататын отбасында туған римдік жазушы. Ол римдік риторика мектептері туралы естеліктер жинағын жазды, оның алты кітабы көбінесе толық күйде, ал тағы бесеуі тек қысқаша түйіндеме түрінде сақталған. Оның негізгі еңбегі – Азамат соғысының басталуынан өмірінің соңғы жылдарына дейінгі римдік оқиғалар тарихы – ұрпаққа көбінесе жоғалып кетті. Сенека үш маңызды императордың билігі кезінде өмір сүрді: Август (б.з.д. 27 – б.з. 14 ж.), Тиберий (б.з. 14–37 ж.) және Калигула (б.з. 37–41 ж.). Ол Ахаяның проконсулы ретінде танымал Люций Юний Галлий Аннанийдің әкесі болды; оның екінші ұлы, Неронның тәрбиешісі болған драматург және стоик философ Сенека Кіші (Луций) болды, ал үшінші ұлы Марк Аннаний Мела ақын Луканның әкесі болды.

Өмірбаян

Үлкен Сенека – Аннейлер руының алғашқысы, оның жайлы нақты мәлімет бар. Ренессанс дәуірінде оның есімі мен еңбектері ұлы Луций Анней Сенекамен шатастырылды. 16 ғасырдың басында Рафаэль Вольтерра екі түрлі адам болуы керек екенін түсінді. Ол аға Сенеканың екі немересінің есімдерінің Марк екенін, ал римдіктерде балаларға әкесінің немесе атасының есімін қою дәстүрі болғандықтан, Рафаэль аға Сенеканы Марк деп атады. Ол сол жерде 200-ден астам оқушыға сабақ берген тәлімгерден алғашқы білімін алды. Римде Азамат соғыстары аяқталғаннан кейін қауіпсіздік орнаған соң Сенека ұзақ уақытқа сонда сапарлады. Ол риторика пәнінің мұғалімдері мен кәсіби шешендердің публично сөйлеу өнеріне қатысты, сол кездегі жастар адвокаттық және мемлекеттік басқару қызметтеріне дайындалған. Алайда, оның өзі осындай мансапты іздегені туралы ешқандай дәлел жоқ. Ол Калигула билігі кезінде Рим тарихын «Азамат соғысының басталысынан» бастап өз заманына дейін жазу арқылы көзге түспеуге тырысты. Керісінше, ұлы Сенеканың («De Vita Patris» еңбегіндегі куәлігіне сәйкес), оның әкесі өмірінің соңына дейін жеке адам болып қалып қойды. Дегенмен, Сенека екі үлкен ұлының саяси мансабын құрметпен қолдады және риториканы оқуды құрметті деп санады, тіпті осындай мансаптардағы қауіптерді жақсы білгенімен: «ізделген мақсаттардың өзінен де қорқу керек». Ол кіші ұлы Меланың, оның атты әскерге жататын мұрагерлік дәрежесіне қанағат тұтуын қолдады.

Декламациялық антология

Қартайған шағында Август пен Тиберийдің Римдегі мектептер мен аудиторияларда оқыған тәжірибесіне сүйене отырып, Сенека Үлкен (Сенека) бүгінгі күні оның атағын нығайтқан еңбегін аяқтады: Oratorum et Rhetorum Sententiae Divisiones Colores. Бұл еңбек бастапқыда ойдан шығарылған соттар (Controversiae) тақырыбындағы он кітаптан және кем дегенде бір кітаптан – ақылға қонымды ойдан шығарылған сөздер (Suasoriae) туралы – тұрады. Ол ұлдарының тілегі бойынша жазылған және есте сақтау арқылы құрастырылған. Декламацияның ықпалы Рим элитасының мәдениетінде дидактикалық және көркемдік жанр ретінде кеңінен таралды. Халық алдындағы дебаттарға Плиний Ұлы, Асиний Поллио, Маценат және император Август сияқты тұлғалар қатысты. Сенека ақын Овидийді көрнекті дебатшы ретінде атады; сатириктер Марциал мен Ювеналдың және тарихшы Тациттің еңбектері дебаттаудың күшті ықпалын көрсетеді. Алайда Сенеканың бұл еңбегі оның өзінің дебаттарының жинағы да емес, басқа дебатшылардың көшірмесі де емес – ол антология. Онда Римде өткен жас кезіндегі шешендердің дебат өнерінен алынған үзінділер мен талдаулар келтірілген. Бұл дебат туралы теориялық трактат емес; Сенеканың өзінің үлесі ол келтірген белгілі дебатшылардың портреттерімен, олардың жұмысына жасаған талдаулары мен сындық пікірлерімен, сондай-ақ ұзақ жылдардың әдеби әңгімесінен есте қалған әңгімелермен шектелген. Август және Тиберий дәуіріндегі дебатшылар Цицеронға құрмет көрсеткенімен, олардың сүйікті ораторлық стилі Цицерон стилінен мүлдем өзгеше болды, сонымен қатар бұл олардың білім беру әдісінің теориялық негізі де емес еді. Сенеканың айтуынша, олар қолданған дебат – өмірінде пайда болған жаңа өнер, оның ерекшелігі – даулы сот процестері деп аталатын қиялданған сот істеріне ден қою болды. Рим қаласының өзіне қатысты болса, оған сенуге болады. Егер бұл жаңа өнер грек тілінде сөйлейтін әлемнің басқа жерлеріндегі мектептерде пайда болған болса – бұл дебат тақырыптарының Рим соттарының шындығынан алыс екенін ескере отырып, Сенека бұл туралы білмеген болуы мүмкін. Алайда ол грек риториктерінің өз өнерін грек және латын тілдерінде оқытатынымен жақсы таныс еді. Порций Латро Сенеканың бала кезінен бергі және Кордобадағы Маруллдың риторикалық мектебіндегі сыныптасы болды, кейіннен Август дәуірінде Римнің ең көрнекті риториктерінің біріне айналды. Латро Сенеканың ерекше бағалаған "отты және құштар стильін" қалыптастырды. Антолог оны салмақты, тартымды, шешен және лайықты адам ретінде сипаттады. Сенеканың айтуынша, Сенеканың тағы бір жақын туысы, оратор Юний Галлий, Римнің ең жақсы дебатшыларының арасында Латроның жалғыз бәсекелесі болды. Оның Латроға деген құрметі екеуінің де Цицеронның әдеби әлемінен алыс, әртүрлі контрасттар мен парадокстарға құштар болған әлемде өмір сүргенін көрсетеді. Сенека Латро туралы былай деп жазды: "Ешкім оның ақыл-ойына осылай ие болған жоқ: ешкім оған осылай кеңдік көрсеткен жоқ". Controversiae кітабының алғы сөзінде Сенека Латроның замандасы болған, бірақ оның латрониялық идеалынан өзгеше тәсілдері мен дағдылары бар риториктерді атап көрсетеді. Ол әсіресе primum tetradeum-ды, яғни Латро, Галлий, Альбуций Силус және Арелий Фусктан тұратын өзі таныған төрт ең көрнекті дебатшыны айтады. Ол Арелийдің стиліне, оның тұрақсыздығы мен сипаттамалық бөлімдеріне (түсіндірмелеріне) қатты қарсылық білдіреді, оларды Сенека "керемет, бірақ қиын және күрделі, әшекейлі безендіруі тым жасалма, ал сөздердің орналасуы тым нәзік, мұндай қасиетті және батыл ілімдерге дайындалатын санаға төзімді болу үшін" деп есептеді. Бірақ Арелий Фусктың Римдегі мектебінің ерекшелігін жоққа шығаруға болмайды, оның оқушылары философ-жазушы Фабиан мен ақын Овидийді қамтыды; осылайша, тіпті оның қатаң сыншысымен де Арелий жоғары бағаланды. Альбуций Силус та ықпалды болды – Квинтилиан бірнеше рет сілтеме жасаған оқулықтың авторы ретінде. Сенеканың дебат антологиясы манерлі, "Күміс ғасыр" әдебиетінің риторикалық негізін жан-жақты зерттейді. Бұл ғасырдың көрнекті мысалдары ретінде Овидийдің шығармалары, жас Сенеканың афоризмдері мен драмалық өнері, ал кейінірек Луканың отты эпикалық поэзиясы ерекшеленеді.

"Контроверсиялардың" он кітабы

Controversiae-ның он кітабында 74 сот тақырыбына қатысты риториктердің есімдерімен декламациялық талдаулар және Сенеканың сындық пікірлері бар. Олардың ішінде тек бес кітабы – 1, 2, 7, 9, 10 – толығымен немесе дерлік толығымен сақталған. Жоғалған кітаптар туралы ақпарат бірнеше ғасырдан кейін мектептерде пайдалану үшін жазылған эпитомия арқылы толықтырылады. Кейіннен осы том орта ғасырдың соңындағы еуропалық әдебиетте, атап айтқанда 14 ғасырдың анекдоттар жинағы – Gesta Romanorum-да оқиғалардың көзіне айналды. Сенеканың әр кітабына кіріспе сөз қосылған, ол осы тәсілді гладиаторлық көрсетілімдерді ұйымдастырушылардың тәсілімен салыстырған. Әр кіріспеде белгілі декламаторлардың жеке немесе жұптардағы портреттері келтірілген. Оныншы кіріспеде Сенека бұрын назардан тыс қалған декламаторлардың топтамасын ұсынды. Кіріспелерден кейін белгілі декламаторлардың нақты дау-дамай тақырыптарын талдау туралы зерттеулер келеді. Бұл зерттеулер, антология атауына сәйкес – "Oratorum et Rhetorum Sententiae Divisiones Colores" – әдетте үш негізгі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім – sententiae, яғни декламаторлардың белгілі тақырыптар бойынша қабылдаған «ойлау жолдары». Екінші бөлім – divisiones, немесе олардың аргументациясының жоспары; және үшінші – colores, яғни олардың ойша айыпталушыларының іс-әрекеттерінің түрлі интерпретациялары, оларды ақтау немесе жамандау мақсатында. Controversiae кітаптары кем дегенде бір кітаптан тұратын Suasoriae (мәнерлі сөйлеу өнерінің жаттығулары) арқылы толықтырылды, онда тарихи немесе мифологиялық тұлғалар мансаптарының шешуші сәттерінде мүмкіндіктерін талқылайды. Сенеканың Suasoriae кітабында ол декламаторлардың sententiae-ларын, одан кейін divisiones-терін келтіреді; бірақ colores жоқ, себебі олар тек сот риторикасына тән және мәнерлі сөйлеу өнерінде орын алмайды. Аға Сенеканың Controversiae антологиясының авторлығы – орта ғасырларда ұлына жатқызылған – Ренессанс гуманистері Рафаэлло Маффей мен Юст Липсиус еңбектері арқылы расталды.

Тарих

Үлкен Сенека (Сенека) сонымен қатар азамат соғыстарының басталуынан (шамамен) өліміне дейінгі Рим тарихын жазған, кейін оны ұлы жариялаған жоғалған тарихи еңбектің авторы болды. Осы зор шығарма туралы біз кіші Сенеканың «De vita patris» (H. Peter, Historicorum Romanorum fragmenta, 1883, 292, 301) еңбегінен және Лактацийдің «Institutiones Divinae» 7.15.14-те келтірген «Historiae» үлкен үзіндісінен білеміз. Лактаций фрагменті мазмұны бойынша кіріспелік (бастауыш) сипатта және көңілі төмен қарастырады; ол Рим тарихын Адамның жеті кезеңімен салыстырады, ал Римнің монархиялық билікке қайта оралуын қарттықтың «екінші балалық шағымен» теңейді. Сондай-ақ, Сенеканың Тиберийдің өлімі туралы жазған мәліметі де сақталған, оны Суетоний «Tiberius» 73-те келтіреді. 2017 жылы папиролог Валерия Пиано P. Herc 1067 туралы егжей-тегжейлі зерттеу жариялады, ол Геркуланумнан табылған күйген папирус шоры. Бұл шоры б.з. 79 жылы Везувий тауының атқылауынан көмілген. Шоры алғаш рет шамамен 1782 жылы қазылған, ал тоғызыншы ғасырдың басында жартылай ашылған. Пиано өзінің зерттеуінде (Cronache Ercolanesi, 47, 163–250 беттер), оның соңғы жазуындағы әріптердің іздеріне сүйене отырып, мәтіннің «Л. Аннаев Сенека» деп жазылғанын мәлімдейді. Ал, оқыла алатын мазмұнынан – яғни, Рим империясының алғашқы онжылдықтарына қатысты тарихи және саяси тақырыптардан – ол оның (үлкен) Сенеканың «Historiae» еңбегінен шыққан болуы мүмкін екенін ұсынады. Бұдан әрі, ол автор атын (субскрипция) жалғастыратын кітап атауының іздері, оның декламациялық антологиясына қарағанда, Сенеканың «ab initio b[ell]orum [civilium]» деген сөздерімен үйлесетінін айтады. Анық айтқанда, шорының мәтінін үздіріссіз жазба ретінде оқу мүмкін емес, себебі ашылу кезінде бір-біріне тығыз оралған папирустардың бірнеше қабаттары біркелкі ажырамай жабысып қалды.