Кіріспе
Әуе шабуылы, әуе соққысы немесе әуе шабуылы – ұшақтармен жүзеге асырылатын шабуыл операциясы. Әуе шабуылы дирижабльдер, ауа шарлары, истребительдер, шабуылдық ұшақтар, бомбалаушылар, шабуылдық тікұшақтар және дрондар сияқты ұшақтардан беріледі. Ресми анықтамаға барлық нысандар кіреді, соның ішінде жаудың әуе нысандары, бірақ көптеген жағдайларда бұл термин көбінесе жер немесе теңіз нысандарына қарсы тактикалық (кішкентай масштабтағы) шабуылды білдіреді, жалпы сипаттағы, кең ауқымды шабуылдардан, мысалы, төсенішпен бомбалаудан өзгеше. Әуе шабуылында қолданылатын қару-жарақтар ұшаққа орнатылған пулеметтер мен зеңбіректерден, ракеталардан және жер-әуе ракеталарынан бастап, әртүрлі типтегі әуе бомбаларына, басқарылатын бомбаларға, қанатты зымырандарға, баллистикалық зымырандарға және тіпті лазерлік қарулар сияқты бағытталған энергиялық қаруларға дейін жетеді. Жақыннан әуе қолдауы кезінде әуе шабуылдары әдетте жердегі жаттығудан өткен бақылаушылармен үйлестіріледі, олар жердегі әскерлермен және барлау қызметімен байланыста болып, артиллерия тактикасының әдістерін қолданады.
An airstrike, air strike, or air raid is an offensive operation carried out by aircraft. Air strikes are delivered from aircraft such as blimps, balloons, fighter aircraft, attack aircraft, bombers, attack helicopters, and drones. The official definition includes all sorts of targets, including enemy air targets, but in popular usage the term is usually narrowed to a tactical (small scale) attack on a ground or naval objective as opposed to a larger, more general attack such as carpet bombing. Weapons used in an airstrike can range from direct fire aircraft mounted cannons and machine guns, rockets and air to surface missiles, to various types of aerial bombs, glide bombs, cruise missiles, ballistic missiles, and even directed energy weapons such as laser weapons. In close air support, air strikes are usually controlled by trained observers on the ground for coordination with ground troops and intelligence in a manner derived from artillery tactics.
Басталуы
Бірінші ірі ауқымды әуе шабуылы 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде болды, онда Лондонға түнгі уақытта 15 неміс «Цеппелин» дирижаблі бомба тастады. Лондон тұрғындарының көп бөлігі, сондай-ақ оны қорғаушылардың да көпшілігі ұйықтағандықтан, әуе шабуылы туралы дабыл берудің күшті жүйесі қажет болды, нәтижесінде әуе шабуылы сиренасы құрылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Оксфорд ағылшын тілінің сөздігінде "әуе шабуылы" термині алғаш рет тіркелді, және ол кейін біраз уақытқа дейін екі жеке сөз ретінде сақталды. Екінші дүниежүзілік соғыс дәлдікпен басқарылатын қару-жарақтардың алғашқы дамуына да куә болды, оларды немістер табысты қолданды, бұл заманауи "әуе шабуылы" түсінігінің қалыптасуына әсер етті – бұл шабуыл немесе аумақты бомбалаудан өзгеше, нақты нысанаға бағытталған шабуыл. Нақты нысананы таңдаудың маңыздылығын бағаламай болмайды: статистикалық мәліметтерге сәйкес, Екінші дүниежүзілік соғыста бір нысананы жою үшін жүзден астам шабуыл қажет болды; ал Парсы шығанағы соғысында АҚШ Әуе күштері теледидар немесе радармен басқарылатын бомбалардың тікелей нысанаға түскенін, айтарлықтай жанама зиянсыз (мысалы, LANTIRN құрылғысын пайдалану арқылы) бұқаралық ақпарат құралдарына ұсынды. Пол Фасселл өзінің "Ұлы соғыс және қазіргі естелік" атты маңызды еңбегінде 20 ғасырда шіркеуге түскен қате бомбаның жаудың ішкі зұлымдығын көрсететін әдейі әрекет деп қарастырылатынын атап өтті; уақыт өте келе, жанама зиянды азайту үміттері артты, соның салдарынан дамыған елдер технологиялық жағынан артта қалған елдерге қарсы соғыс кезінде мұндай зиянды нөлге жуық деңгейге дейін төмендетуге тырысады.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
1950 жылдардағы Малайядағы төтенше жағдай кезінде британдық және Достастықтың Avro Lincoln ауыр бомбалаушылары, de Havilland Vampire истребительлері, Supermarine Spitfire, Bristol Brigand, de Havilland Mosquito және тағы да басқа британдық ұшақтары партизанға қарсы операцияларда Малайяда қолданылды. Дегенмен, ылғалды климат Mosquito ұшағының ағаштан жасалған конструкциясына зиян келтірді, сондықтан олар жақын арада басқа жерге жөнелтілді. Осы кезең британдық Spitfire истребительдерінің соңғы жауынгерлік қолданылуы болды. Вьетнам соғысы кезінде әуе шабуылы тактикасы мен доктринасы жаңа ұшақтарға бейімделді, мысалы North American F-100 Super Sabre, Republic F-105 Thunderchief, Douglas A-4 Skyhawk және McDonnell Douglas F-4 Phantom II, олар АҚШ Әуе күштері мен АҚШ Теңіз күштерінің қарулы күштеріне енді. Бұл ұшақтар Корея соғысындағы F-4U Corsair және North American P-51 Mustang истребительдерінен жылдамырақ, көбірек қару-жарақ таси алатын және жақсы қорғана алатын, бірақ ұшақтың өзінің, қару-жарақтың және, ең бастысы, жердегі жауынгер үшін отын мен ұшу уақытының қымбаттығына түсті, бірақ Cessna A-37 Dragonfly, LTV A-7 Corsair II және Lockheed AC-130 қарулы ұшақтары енгізілуімен бұл жағдай біршама жеңілдетілді. Бүгінде әуе шабуылы терминологиясы соққы беруге арналған ұшақтар тұжырымын қамтиды, бұрынғы әскери авиаторлар оларды жеңіл бомбалаушылар немесе шабуылдаушы ұшақтар деп атаған. Дамыған елдер дамылмаған аймақтарда дерлік толыққанды әуе басымдылығына ие болғандықтан, истребительдерді соққы беру мүмкіндігін қосу үшін өзгерту оңайырақ. Әуе шабуылы жалпы соғыстан тыс стратегиялық мақсаттарда да жүзеге асырылуы мүмкін. "Opera" операциясы – Израильдің Ирактағы Осирак ядролық реакторына қарсы жасаған сегіз ұшақтық әуе шабуылы, ол әлемдік қоғамдық пікір тарапынан сынға ұшырады, бірақ жалпы соғысқа әкелмеді. Алдын ала соққының осы мысалы халықаралық құқық үшін жаңа мәселелер тудырды. Әуе шабуылы, оның ішінде дронмен жасалған шабуылдар, Персид шығанағы соғысы, Терроризмге қарсы соғыс, Ауғанстандағы соғыс, Ирак соғысы, Ливияның бірінші азаматтық соғысы, Сирия азаматтық соғысы, Ирак азаматтық соғысы, Йемен азаматтық соғысы, 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі және 2023 жылғы Израиль-Хамас соғысында кеңінен қолданылды.
Жауынгер емес өлім
Әуе шабуылдары көбінесе соғысқа қатыспайтын адамдардың, соның ішінде бейбіт тұрғындардың қаза болуына себеп болады. Халықаралық құқық әскери қажеттілік, нысананы ажырату және пропорционалдық принциптерін қолданады. Бұл принциптер шабуылдың заңды әскери нысанаға бағытталғанын және соғысқа қатыспайтын нысаналарға келтірілген зиян, шабуылдан алынған пайдаға пропорционалды болуын қатаң талап етеді. Көптеген қазіргі заманғы әскери ұшақтарда жоғары дәлдікті оқ-дәрілер орнатылған, оларды әскери дереккөздер азаматтардың қаза болуын азайту құралы деп жарнамалайды.