Кіріспе
АҚШ-тың оңтүстігіндегі креол тілі
Шығу тегі
Гуллах ағылшын тілінің әртүрлі түрлері мен Орталық Африка және Батыс Африка тілдеріне негізделген. Ғұламалар Гулланың пайда болуы мен дамуы туралы бірнеше теориялар ұсынды: Гулла 18-19 ғасырларда Африкадан әкелінген құлдардың Каролина, Джорджия және Флорида жағалауларындағы теңіз аралдарында өздігінен дамыды. Олар сол аймақтағы ақ нәсілді құл иелері мен шаруалардың стандарт емес ағылшын тілінің грамматикалық, фонетикалық және лексикалық ерекшеліктерін, сондай-ақ Батыс және Орталық Африканың көптеген тілдерінен алынған сөздерді біріктіретін тіл жасады. Осы көзқарас бойынша, Гулла африкалық-американдық диалектісінен және Оңтүстікте сөйленетін ағылшын тілінің түрлерінен жеке немесе ерекше дамыды. Кейбір құлдар Америкаға мәжбүрлі түрде көшірілмес бұрын Гвинея жағалауы креол ағылшын тілінде, сонымен қатар Батыс Африка пиджин ағылшын тілінде сөйлеген. Гвинея жағалауы креол ағылшын тілі 17, 18 және 19 ғасырларда Батыс Африка жағалауында еуропалықтар мен африкалықтар арасындағы, сондай-ақ көп тілді африкалықтар арасындағы сауда тілі ретінде кең таралған. Ол Джеймс аралы, Бунс аралы, Эльмина қамалы, Кейп-Кост қамалы және Аномабу сияқты британдық жағалаудағы құл сауда орталықтарында кең таралған болып көрінеді. Гулланың шығу тегі мен дамуының бұл теориясы креол тілдерінің дамуының моногенетикалық теориясымен және ағылшын тіліне негіделген креол тілдерінің отандық шығу тегі туралы гипотезамен сәйкес келеді. Гулланың сөздік қоры негізінен ағылшын тілінен құралған, бірақ олардың тілінде көптеген африкалық сөздер бар, олардың этимологиясын ғалымдар әлі де толық зерттеген жоқ. Африка тілінен алынған кейбір сөздерге: cootuh ("тасбақа"), oonuh ("сіздер [көпше түрі]"), nyam ("жеу"), buckruh ("ақ адам"), pojo ("қарға"), swonguh ("мақтаншыл") және benne ("күнжіт") жатады. Гулланың ағылшын тіліне негіделген креол тілі Батыс Африкадағы Сьерра-Леоне крио тіліне ерекше ұқсас және bigyai ("ашкөз"), pantap ("үстінде"), ohltu ("екі"), tif ("ұрлық жасау"), yeys ("құлақ") және swit ("дәмді") сияқты бірдей тіркестерді қамтиды.
Gullah developed independently on the Sea Islands off the coast of the Carolinas, Georgia, and Florida throughout the 18th and 19th centuries by enslaved Africans. They developed a language that combined grammatical, phonological, and lexical features of the nonstandard English varieties spoken by that region's white slaveholders and farmers, along with those from numerous Western and Central African languages. According to this view, Gullah developed separately or distinctly from African American Vernacular English and varieties of English spoken in the South. Some enslaved Africans spoke a Guinea Coast Creole English, also called West African Pidgin English, before they were forcibly relocated to the Americas. Guinea Coast Creole English was one of many languages spoken along the West African coast in the 17th, 18th, and 19th centuries as a language of trade between Europeans and Africans and among multilingual Africans. It seems to have been prevalent in British coastal slave trading centers such as James Island, Bunce Island, Elmina Castle, Cape Coast Castle and Anomabu. This theory of Gullah's origins and development follows the monogenetic theory of creole development and the domestic origin hypothesis of English based creoles. The vocabulary of Gullah comes primarily from English, but there are numerous Africanisms that exist in their language for which scholars have yet to produce detailed etymologies. Some of the African loanwords include: cootuh ("turtle"), oonuh ("you [plural]"), nyam ("eat"), buckruh ("white man"), pojo ("heron"), swonguh ("proud") and benne ("sesame"). The Gullahs’ English based creole language is strikingly similar to Sierra Leone Krio of West Africa and contains such identical expressions as bigyai ("greedy"), pantap ("on top of"), ohltu ("both"), tif ("steal"), yeys ("ear"), and swit ("delicious").
Тернердің зерттеулері
1930 және 1940 жылдары тіл білімі маманы Лоренцо Доу Тернер Оңтүстік Каролина және Джорджия штаттарының жағалауындағы ауылдық аймақтардағы зерттеулер негізінде тілді зерттей бастады. Тернер гулла тілінің фонетикасы, сөздік қоры, грамматикасы, сөйлем құрылымы және семантикасы африка тілдерінен күшті әсер алғанын анықтады. Ол гулла тілінде Африканың түрлі тілдерінен 300-ден астам қарыз сөздерді және гулла халқы қолданатын 4000-ге жуық африкалық есімдерді анықтады. Сонымен қатар, ол теңіз жағалауындағы шалғай елді мекендерде менде, вай және фула тілдерінде әндер мен әңгімелердің бөліктерін айта алатын, сондай-ақ қарапайым есептеулер жасай алатын гулла халқын тапты. 1949 жылы Тернер өз зерттеулерін «Гулла диалектісіндегі африкалық элементтер» атты классикалық еңбегінде жариялады. Кітаптың төртінші басылымы 2002 жылы жаңа кіріспемен қайта басылды. Тернердің жұмысына дейін көптеген ғалымдар гулла тілін нашар ағылшын тілінің бір түрі деп қарастырды, оны білімсіз афроамерикандықтардың ағылшын, ирланд, шотланд және француз гугеноттарының тілін көшіру әрекетінен пайда болған дұрыс айтылмаған сөздер мен бұзылған грамматиканың жиынтығы деп есептеді. Тернердің зерттеуі гулла тіліне африкалық тілдердің әсерін дәлелдейтін толыққанды және егжей-тегжейлі мәліметтерге негізделгендіктен, кейбір ғалымдар өз пікірлерін өзгертті. Бірақ оның кітабы көбінесе мақтауға ие болды, бірақ үлгі алуға себеп болмады. Уақыт өте келе басқа ғалымдар да осы тіл мен мәдениетке қызығушылық танытып, гулла тілі мен мәдениетін зерттеуді жалғастырды.
Құмбай
Кумбая ("Осы жерге кел") деген тіркес, осы аттас әннен алынған, Гулла тілінен пайда болған болуы мүмкін.
Тілдері
Гулла тілі Батыс Африка мен Кариб бассейнінде таралған басқа да ағылшын тіліне негіделген креол тілдеріне ұқсас, оның ішінде Сьерра-Леоненің крио тілі, Багам креолы, Ямайка патуасы, Баджан креолы, Тринидад креолы, Тобаго креолы, Срана Тонго, Гайана креолы және Белиз креолы. Бұл тілдердің ағылшын тілін лексификатор ретінде пайдаланғаны (олардың сөздік қорының көп бөлігі ағылшын тілінен алынған) және олардың синтаксисіне (сөйлем құрылымына) африка тілдерінің күшті әсер еткені болжанады. Алайда, Саликоко Муфвен және басқалардың зерттеулері стандарт емес ағылшын тілдерінің де Гулланың (және басқа креолдардың) синтаксистік ерекшеліктеріне әсер еткен болуы мүмкін екенін көрсетеді. Гулла тілі Оклахома, Техас және Солтүстік Мексикадағы шашыраңқы қара семинол қауымдастықтарында қолданылатын афросеминол креол тілімен ең жақын байланысты. Қара семинолдардың ата-бабалары 18 және 19 ғасырларда Оңтүстік Каролина мен Джорджия жағалауындағы құлдықтан қашып, Флориданың шөл даласына қашқан Гуллалар болды. Олар Флоридадан Екінші Семинол соғысынан (1835–1842) кейін көшіп кетті. Олардың қазіргі ұрпақтары Батыста 19 ғасырғы плантация құлдарының тіліне ұқсас, Гулла тілінің консервативті түрін қолданады. Гулла мен африкалық америкалық сөйлеу тілі (AAVE) арасындағы қатынас туралы тіл білімінде пікірталас бар. Кейбіреулер AAVE-нің бастауы Гулла сияқты "плантациялық креол" болды деп санайды. Ал басқалары AAVE құрылымына көбірек әсер еткен ағылшын тілінің әртүрлі британдық диалектілерін атап көрсетеді.