Кіріспе

Германияның Халле (Saale) қаласы немесе жай ғана Халле (; 15-17 ғасырлар аралығында: Hall in Sachsen; 20 ғасырдың басына дейін: Halle an der Saale; 1965-1995 жылдары: Halle/Saale) – Германияның Саксония-Анхальт штатының ең ірі қаласы, бұрынғы Шығыс Германия аумағындағы (Шығыс) Берлин, Лейпциг, Дрезден және Кемництен кейінгі бесінші ең көп халқы бар қала, сондай-ақ Германияның 31-ші ірі қаласы. Шамамен 244 000 тұрғыны бар, ол штат астанасы Магдебургтен сәл көп халыққа ие. Лейпцигпен бірге, Саксонияның ең ірі қаласы, Халле полицентрлік Лейпциг-Халле агломерациясын құрайды. Екі қаланың арасында, Шкеудицте, Лейпциг/Халле халықаралық әуежайы орналасқан. Лейпциг-Халле агломерациясы Орталық Германияның ірі метрополиялық аймағының ортасында жатыр. Халле Саксония-Анхальт штатының оңтүстігінде, Лейпциг шығанағында, Солтүстік Германия жазығының ең оңтүстік бөлігінде, Саале өзенінің (Эльбаның саласы) бойында орналасқан. Бұл өзен Германия аумағында толығымен ағатын ең ұзын өзендердің арасында Везер және Майн өзендерінен кейін үшінші орында тұр. Ақ Елстер өзені Сильберхёе қаласының оңтүстік бөлігінде Саале өзеніне құяды. Халле – Лейпциг, Дрезден және Кемництен кейін Тюрингияның Жоғарғы Саксон диалекті аймағындағы төртінші ірі қала. Халле – Германияның орталық бөлігіндегі экономикалық және білім беру орталығы. Халле-Виттенберг Мартин Лютер университеті Халле және Виттенберг қалаларында орналасқан. Бұл Саксония-Анхальт штатындағы ең ірі университет, Германиядағы ең көне университеттердің бірі және жергілікті стартаптардың дамуына ықпал ететін орталық. Неміс Ұлттық ғылым академиясы, көбінесе Леопольдина деп аталатын, Халледе орналасқан. Халле университетінің клиникалық ауруханасы (Universitätsklinikum Halle (Saale)) – штаттың ең ірі ауруханасы.

География

Халле (Saale) Германияның орталық бөлігіндегі Саксония-Анхальт жерінің оңтүстік бөлігінде, Сале өзенінің жағасында орналасқан. Сале өзені айналасындағы жазықтарды, сондай-ақ оңтүстіктегі көршілес Тюрингия еркін штатының көп бөлігін және Тюрингия орманынан солтүстікке қарай Тюрингия алқабын сумен жабады. Германияның ірі қалаларының бірі – Лейпциг қаласына жақын орналасқан. Оның ауданы .

Климат

Көппен климаттық жіктелімі оның климатын мұхиттық (Cfb) деп жіктейді. Дегенмен, ол салқын жартылай шөлді климатқа (BSk) жақын. 2017 жылдың сәуірінен 2022 жылдың наурызына дейінгі ең соңғы климаттық деректерге сәйкес, жылдық жауын-шашын мөлшері салқын жартылай шөлді климат ретінде жіктелу үшін 17 мм артық. Мысалы, 2015 жылдың қыркүйегінен 2020 жылдың тамызына дейінгі климаттық деректерді пайдаланғанда, климат салқын жартылай шөлді климат ретінде жіктелу шарттарына сай келеді. Бірақ, жылдық жауын-шашынның айтарлықтай өзгеруі ауыл шаруашылығы мен ірі ағаштардың өсуіне жағдай жасайды, олар қайталамалы құрғақшылық кезеңдерінде және 2018 және 2019 жылдарының жазындағы ауыр құрғақшылықтарды, тұрақты ылғалды кезеңдер мен жылдардың болуы және ешқашан тірелмейтін, өте жоғары температураның болмауы арқасында сақтап қалады. Өсімдік жамылғысымен Галле салқын жартылай шөлді климатқа тән далалық немесе жартылай шөлді өсімдіктерден мүлдем өзгеше.

Атауы

Халле қаласының ерте тарихы тұз өндірумен байланысты. Саале өзенінің атында тұзды білдіретін герман тілінің түбірі бар, және тұз өндіру Галледе кем дегенде қола дәуірінен (б.з.д. 2300–600) бері жүргізіліп келеді. 1965 жылдан 1995 жылға дейін қаланың ресми атауы Халле/Саале болған.

Орта ғасырдан бастап индустрияландыруға дейін

Халле туралы ең алғашқы жазба 806 жылға дейін барып жетеді. 10 ғасырда ол Магдебург архиепископтығының құрамына кірді және 1680 жылға дейін солай болды. Содан кейін Бранденбург маркграфы оны Магдебургпен бірге Магдебург герцогтығы ретінде қосып алды. Бұл 16 ғасырда Мартин Лютердің реформациясы үшін маңызды орын болды. Осы кезеңде Майнц кардиналы Альберт (1513-1545 жылдары Магдебург архиепископы) да қалаға әсер етті. Тарихи құжаттарға сәйкес, Халле қаласы кем дегенде 1281 жылы Ганза одағының мүшесі болған. Халле Пруссия королі Фридрих Вильгельм I (1713-1740 жылдары билік еткен) қолдаған пиетизм қозғалысының орталығына айналды. Бұл қозғалыс аймақтың көптеген лютеран халқын Фридрих Вильгельм I-нің дініне (кальвинизмге) бейімдеді, сондай-ақ орталықтандырылған феодалдық жүйеге емес, пруссия короліне адал болуға ынталандырды. 1740 жылдары Халле пиетизмнің қарапайымдық пен бірбеткейлік стилінде көптеген жетімдер үйлерін және байларға арналған мектептерді ашты. Осы Халледегі білім беру жүйесі "заманауи білім беру" жүйесінің алғашқы үлгісі болды. Халле пиетистері кедейлікпен де күресті. Төртінші коалиция соғысы кезінде 1806 жылдың 17 қазанында француз және пруссия әскерлері Халле шайқасында қақтығысты. Шайқас қаланың батыс жағындағы жабық көпірлерден басталып, көшелер мен базар арқылы шығысқа қарай, қала маңына дейін жалғасты. 1815 жылы Халле Пруссияның Саксония провинциясының құрамына енді.

Екінші дүниежүзілік соғыс (19391945)

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бухенвальдтың қосалқы лагері KZ Außenlager Birkhahn Галле қаласында орналасқан болатын, онда Польша, Чехословакия, Кеңес Одағы, Франция, Нидерланды және басқа да елдерден әкелінген тұтқындар Сибель ұшақ зауыттарында жауынгерлік ұшақтар жасауға мәжбүр болды. Кейін зауыт демонтаждалды. Аммендорфта қыша газы өндірілетін ірі зауыт болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай қалаға екі рет бомбалау шабуылы жасалды: біріншісі 1945 жылдың 31 наурызында, екіншісі бірнеше күннен кейін. Бірінші шабуыл теміржол станциясы мен қала орталығы арасында, ал екінші бомбалау оңтүстік ауданда болды. Осы шабуылдардың салдарынан 1000-нан астам тұрғын қаза тауып, 3600 ғимарат қирады. Олардың ішінде Базар шіркеуі, Киелі Георгий шіркеуі, Ескі қалалық әкімшілік ғимараты, қалалық театр, Брюдерштрассе және Гроссе Штайнштрасседегі тарихи ғимараттар, сондай-ақ қалалық зират бар. 1945 жылдың 17 сәуірінде американдық әскерлер Галле қаласын басып алды, ал Қызыл мұнара артиллериямен өртенгеннен кейін қирады. Базар шіркеуі мен Киелі Георгий шіркеуі тағы да зардап шекті. Дегенмен, бұрынғы теңіз офицері Феликс фон Лаккнер американдық армиямен қаланың капитуляциясы туралы келіссөздер жүргізгеннен кейін, әуе шабуылы жойылды, нәтижесінде қалаға одан әрі зиян келтірілмеді. Шілде айында американдықтар шығып кетті, ал қаланы Кеңес Армиясы басып алды.

Германия Демократиялық Республикасы (1949-1990)

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Галле 1952 жылға дейін Саксония-Анхальт әкімшілік аймағының қысқа ғана мерзімді астанасы болды, содан кейін Шығыс Германия үкіметі өз "Länder" (жерлерін) таратып жіберді. 1990 жылға дейін Шығыс Германияның құрамында ол Халле әкімшілік округінің (Безирк) астанасы қызметін атқарды.

Германияның бірігуінен бері (1990 жылдан кейін)

1990 жылы Саксония-Анхальт федералды жер ретінде қайта құрылғанда, астана Халле емес, Магдебург болды. 2019 жылдың 9 қазанында Галледегі синагогадағы оқ жарылысынан екі адам қаза тапты. Федералды прокурор (Generalbundesanwalt) бұл шабуылды антисемитизмге негізделген оңшыл терроризм актісі деп сараптап, еврей мекемелеріндегі қауіпсіздік шараларын күшейтті.

Өнеркәсіптік мұра

Тұз, сондай-ақ ақ алтын деп аталады, төрт "Борн" (құдық сияқты құрылымдардан) өндірілген. Төрт Борн / тұзды су аты Gutjahrbrunnen, Meteritzbrunnen, Deutscher Born және Hackeborn, олар Hallmarket (немесе "Under Market") төңірегінде орналасқан, қазіргі кезде фонтаны бар базар алаңы, телеарна MDR-дің қарсы жағында. Бұл тұзды су өте концентрленген және қарапайым құрылымды, қамыс пен саздан салынған Koten үйлерінде қайнатылған. Он сегіз күміс түймесі бар ерекше формадағы киім киетін тұз өндірушілер "Халорен" деп аталған, және осы түймелердің пішініндегі шоколадтар да осы атпен аталады. Германиядағы ең көне шоколад фабрикасы – "Халлорен Верке" 1804 жылы құрылған. Ескі құжаттар көрмеге қойылған және шоколад бөлмесін аралауға болады. Шығыс Германияда Халле химия өнеркәсібі, қазір көбінесе жабылып қалған, үлкен маңызға ие болды. Аймақтағы екі ірі кәсіпорын – Buna Werke және Leuna болды, ал Халле Нойштадт 1960-шы жылдары осы екі зауыттың қызметкерлерін орналастыру үшін салынған.

Ғылым мен мәдениет

Барокко композиторы Георг Фридрих Хендель (кейіннен Георг Фридерик Хендель) 1685 жылы Галле қаласында дүниеге келді және өмірінің алғашқы 17 жылын осы қалада өткізді. Ол тұрған үй қазір оның өміріне арналған музей. Оның музыкасын құрметтеу үшін 1922 жылдан бері, 1952 жылдан бастап маусым айында жыл сайын Галледе Хендель фестивалі өткізіліп келеді. Франке қорының ішінде, 1116 жылға дейін салынған және әлемдегі ең көне ұлдар хорының бірі саналатын Франке хоры орналасқан. Галле университеті 1694 жылы құрылды. Қазір ол Виттенберг университетімен біріктіріліп, Мартин Лютер атындағы Галле-Виттенберг университеті деп аталады. Университеттің медициналық мектебін Фридрих Хоффман негіздеді. Оның ботаникалық бағы, Мартин Лютер атындағы Галле-Виттенберг университетінің ботаникалық бағы, 1698 жылға дейін салынған. Галледегі неміс ғылым академиясы Леопольдина Германиядағы ең көне және ең беделді ғылыми қоғамдардың бірі. Сонымен қатар, Галледе Германияның ең көне протестант шіркеу кітапханасы орналасқан, онда 27 000 томдық кітап қоры бар. Халледе әлемдегі ең ірі әлеуметтік антропологиялық зерттеу орталықтарының бірі және Макс Планк қоғамының бөлігі болып табылатын Макс Планк атындағы әлеуметтік антропология институтының орталық кеңсесі орналасқан. Галле неміс пиетизмінің орталығы болды және Генри Мюлленберг сияқты миссионерлер 18 ғасырдың ортасында Пенсильванияға жіберілгенде, Солтүстік Америкада лютеран шіркеуін құруда маңызды рөл атқарды. Мюлленберг қазір Америкадағы лютеран шіркеуінің алғашқы патриархы деп есептеледі. Ол және оның ұлы Фредерик Мюлленберг, АҚШ Өкілдер палатасының бірінші спикері, Галле университетінің түлектері болды. Halloren күміс қазынасы кейде Техникалық музейде көрсетіледі. Бұл 1266 жылға дейін сақталған күміс және алтын тостағандардың бірегей коллекциясы. Мұнда "Schausieden" (тұзды суды қайнату) атты ежелгі қолөнерді де көруге болады. Мемлекеттік тарих алды мұражайында Небра аспан дискісі сақталған, бұл астрономиялық маңызы бар қола дәуіріндегі маңызды (бірақ әлі дәлелденбеген) табылған нәрсе. Галле зообагы EAZA асыл тұқымды мал өсіру бағдарламасына, әсіресе Ангола арыстаны мен Малайзия жолбарысының өсірілуіне үлес қосады. Галле Оңтүстік Америкаға тән койпу (немесе нутрия) популяциясымен де танымал. Хайне, Эйхендорф, Шлейермахер, Тиек және Новалис сияқты жазушылардың арқасында қала неміс романтизмінің жарқын орталығына айналды. Иоганн Вольфганг фон Гёте де жақын досы Иоганн Фридрих Райхардттың үйінде жиі қонақ болып тұратын. Неміс-американдық экспрессионист суретшісі Лионель Фейнингер 1929 жылдан 1931 жылға дейін қаланың шақыруымен Галледе жұмыс істеді. Ол 1931 жылы қаланың он бір көрінісін бейнелеген "Халле циклы" атты сериясын жасады. Оның "Die Türme über der Stadt" (Қала үстіндегі мұнаралар) суреті 2002 жылғы 5 желтоқсанда "Deutsche Malerei des 20. Jahrhunderts" (20 ғасырдың неміс суреті) сериясының бөлігі ретінде 55 евроценттік маркаға басылды.

Тасымалдау тарихы

Людвиг Вучерр Галлені Германияның орталық бөлігіндегі маңызды теміржол торабына айналдырды. 1840 жылы ол Магдебург-Лейпциг желісін ашып, Магдебург пен Дрезден арасындағы байланысты аяқтады. 1841 жылдан 1860 жылға дейін Эрфурт, Кассель және Берлинге тағы да бірнеше желілер салынды. Галле қаласының қалалық қоғамдық көлігінің басты бөлігі – Галле (Saale) трамвай желісі. Оның құрамында 1891 жылы ашылған, әлемдегі алғашқы электр қуатымен жұмыс істейтін қала ішіндегі трамвай желісі бар. Halle (Saale) Hauptbahnhof – басты теміржол станциясы. Галленің теміржол орталығы ретіндегі маңызы Эрфурт-Лейпциг/Галле жоғары жылдамдықты теміржолының салынуымен артты. Лейпциг те осы бағытқа қосылған, бірақ ол көбінесе аялдама станциясы (2013 жылы ашылған Лейпциг қалалық туннелі негізінен қала маңындағы S-Bahn пойыздары үшін пайдаланылады және жоғары жылдамдықты желіге сәйкес келмейді), ал Галле арқылы жол қысқа болғандықтан, Галле көптеген Берлин-Мюнхен пойыздары үшін аралық аялдама ретінде қолданылады. Лейпциг/Галле әуежайы (1927 жылы ашылған) Саксонияның Шкеудиц қаласында орналасқан халықаралық әуежай. Ол Германиядағы жолаушылар саны бойынша 11-ші әуежай, 2,57 миллионнан астам жолаушыға қызмет көрсетеді, негізінен Еуропаның демалыс орындарына рейстерді жүзеге асырады. Жүк тасымалы көлемі бойынша әуежай Еуропада бесінші, ал Германияда Франкфурт әуежайынан кейін екінші орында тұрады.

Спорт

Футбол командасы Hallescher FC Wacker 1900 Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын аймақтық маңызы бар еді. Германия чемпионатында «Вакер» 1921 жылы жартылай финалға, ал 1928 жылы ширек финалға жетті. Мұрагер команда 1949 және 1952 жылдары ZSG Union және BSG Turbine Halle аттарымен Шығыс Германия чемпионы атанды. Осы командалардан бүгінгі «Турбин-Халле» және «Халлешер ФК» құрылды. Германия Демократиялық Республикасы кезеңінде соңғы клуб (Хемие Халле ретінде) бірінші лигадағы тұрақты команда болды және 1956 және 1962 жылдары Кубок турнирін жеңіп алды. Ең танымал ойыншысы – 72 рет халықаралық жарыстарда ойнаған Бернд Бранш, ол 1960-1970 жылдары «Хеми» командасында өнер көрсетті. Қазіргі уақытта «Халлешер» көбінесе үшінші лигада ойнайды. «Хеми-Халле» клубынан туындаған көптеген спорт клубы Олимпиаданың алтын медаль иегерлерін және әлем чемпиондарын тәрбиеледі, әсіресе су спорты және жүзу салаларында. Мысалы, жүзуші Корнелия Эндер 1976 жылы төрт Олимпиада алтын медалін жеңіп алды, ал Андреас Хаек 1998 мен 2001 жылдар аралығында төрт ескек чемпионатын жеңіп алды. Клубтың баскетбол командасы, қазір «Арыстандар» деп аталады, әйелдер командасына баса назар аудап, ұлттық бірінші лигада ойнайды. Бұл команда Германия Демократиялық Республикасының бес ерлер және 10 әйелдер чемпионатында жеңіс тудырды. Hallescher FC стадионы теміржол вокзалына өте жақын орналасқан.

Жақын қалалар

Халле (Саале) және Лейпциг – 2,4 миллионнан астам халқы бар Орталық Германия метрополиялық аймағының екі ірі орталығы.

Магдебургпен бәсекелестік

Магдебург – Саксония-Анхальт жерінің екінші ірі қаласы және оның астанасы. Бұл жердің құрылғаннан бері Халле қаласымен үлкен бәсекелестік болып келеді. Екі қаланың халқы шамамен бірдей. Магдебург Халледен шамамен 100 км (62.137 миль) қашықтықта жатыр. Екі қала да штаттың ең жақсы қаласы болу үшін күреседі.