Кіріспе

Чинглиш – қытай тілінің әсеріне түскен немесе нашар аударылған сөйлеу немесе жазбаша ағылшын тілі үшін қолданылатын сленгтік атау. Гонконг, Макао, Гуандун және Гуансиде "Chinglish" термині көбінесе кантон тілінің әсерімен пайда болған ағылшын тілін білдіреді. Бұл термин әдетте қытай контекстінде грамматикалық қателерге толы немесе түсініксіз ағылшын тіліне қолданылады және оның мағынасы осылайша кемсітуші немесе одан әрі сыни болуы мүмкін. Бұл құбылысты сипаттау үшін "қытай ағылшын тілі", "Қытай ағылшын тілі", "Engrish" және "синизделген ағылшын тілі" сияқты басқа да терминдер қолданылады. Ағылшын тілінің қытайша түрінің бар екендігі және оның заңды деп танылуы мәселесі әлі де пікірталас тудырып отыр.

Тарих

1637 жылы ағылшын саудагерлері Гонконг, Макао және Гуанчжоу (Кантон) қалаларына жеткенде, Қытайға ағылшын тілі алғаш келді. 17 ғасырда қытай пиджин ағылшын тілі британдықтар мен, көбінесе кантон тілінде сөйлейтін, қытайлықтар арасындағы сауда үшін лингва франка ретінде пайда болды. Бұл прото-Чинглиш термині "пиджин" ағылшынша "business" сөзінің қытайша бұрмаланған айтылуынан туындаған. 1839–1842 жылдар аралығындағы Бірінші және Екінші опиум соғыстарынан кейін пиджин ағылшын тілі Шанхай және басқа келісім шарты жасалған порттарға солтүстікке тарады. 19 ғасырдың соңында қытай және миссионерлік мектептерде стандартты ағылшын тілі оқытыла бастаған кезде пиджин тілінің қолданылуы төмендеді. 1982 жылы Қытай Халық Республикасы ағылшын тілін білім берудегі басты шет тілі деп белгіледі. Қытай білім беру жүйесіндегі сөздердің жазылуы британдық ағылшын тілінің стандарттарына сәйкес келеді, ал жазбадағы айтылуы американдық ағылшын тіліне сәйкес келеді. Қазіргі уақытта Қытайда ағылшын тілін үйреніп жатқандардың саны 300-ден 500 миллионға дейін жетеді. Чинглиш кейбір ағылшын тілдегі сөздерге әсер еткен болуы мүмкін, олар қытай пиджин ағылшын тілінен алынған "calques" немесе "қарыз аудармалары", мысалы, "бетінен қызыл болу" diūliǎn s=[[Wikt:丟脸]] сөзінен туындаған. Кейбір дереккөздер "көптен көрмеген" фразасы hǎojiǔbújiàn s=[[Wikt:好久不见]] сөзінен алынғанын айтады. Алайда, сенімдірек сілтемелерде бұл әдемі американдық ағылшын тіліндегі сөз тіркесі ("ұзақ ажырасудан кейін сәлемдесу ретінде қолданылады") алғаш рет 1900 жылы американдықтардың сөйлеуі үшін жазылған, сондықтан ол американдық үнділер пиджин ағылшын тілінен шыққан болуы мүмкін. Қытайлық шенеуніктер 2008 жылғы Бейжіңдегі жазғы Олимпиада ойындарына және 2010 жылғы Шанхай ЭКСПОсына дайындық барысында Чинглишті азайту бойынша науқандар жүргізді. Пекинге 2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын өткізуге құқық берілгеннен кейін, Пекиннің туризм бюросы Пекин астанасының халықаралық әуежайындағы авариялық шығулар сияқты белгілердегі Чинглиш қателіктері туралы хабарлау үшін жедел желі құрды, мысалы, "бейбіт уақытта кіруге тыйым салынған" деп жазылған. 2007 жылы Бейжіңдегі шет тілдер бағдарламасы (BSFLP) қаланың айналасындағы белгілердегі Чинглишті стандартты ағылшын тіліне ауыстыру үшін 4624 аударма жасағанын хабарлады, мысалы, "жол тайғақ, сақтаныңыз" "Қауіпсіздікке назар аудару үшін: тайғақтар өте айлакер" дегеннің орнына. БСФЛП төрағасы Чэнь Лин: "Біз барлық нәрсенің дұрыс болуын қалаймыз. Грамматика, сөздер, мәдениет, бәрі. Пекинге мыңдаған келушілер келеді. Бізге олар күлкі тартсын демейміз". Бейжіңнен хабарлаған Бен Макинтайр "Жұмсақ шөпке мейірімділік танытыңыз" деген сияқты белгілердің жоғалуына өкініш білдірді, өйткені "Чинглиштің ең жақсы мысалдары екі түрлі тілдің соқтығысуынан туындайтын өнертабысты көрсетеді". Global Language Monitor газеті Пекиннің Чинглишті жоюға тырысуы сәтті болатынына күмәнданып, "ағылшын тіліндегі миллиондаған сөздердің ішіндегі кез келген сөзге дәл идеограмманы сәйкестендіруге тырысу мүмкін емес" деп атап өтті. Шанхайда 2010 жылғы ЭКСПО көрмесі кезінде Чинглиш жазуларын алмастыруға ұқсас күш-жігер жұмсалды. Нью-Йорк Таймс газетінде Эндрю Джейкобс Шанхай тілдерді басқару жөніндегі комиссиясының жетістіктері туралы жазды. "600 еріктілер армиясы мен ағылшын тілін жақсы білетін политбюроның көмегімен комиссия 10 000-нан астам қоғамдық белгілерді ("болашақтағы "Тэлиот" және "сары аудан") орнатты, ағылшын тіліндегі тарихи плакаттарды қайта жазды және жүздеген мейрамханаларға ұсыныстарды қайта жасауға көмектесті". Джеймс Фэллоус көптеген Шанхай Чинглиш қателерін "сөздіктерге немесе аударма бағдарламалық жасақтамаларына сену" деп атады, "餐厅 Translate server error" (cāntīng; "асхана; мейрамхана" дегенді білдіреді) деген екі тілді белгіге сілтеме жасады. "Ата тілінің кемшіліктерін айтып, жергілікті тұрғындарды мазақтаудың бір кемшілігі бар" деп мойындаған Фэллоус Шанхай мұражайындағы "Үш Жорж экспонаты" баннерлері арқылы Үш арық дамбасының экспонатын жарнамалауды байқап, "Қытайдағы көптеген ұйымдардың ағылшын тіліндегі аудармаларды тасқа қазып, белгілерге бояп, визит карточкаларына басып шығарып, олардың дұрыстығын тексеруге тырыспай, әлемге тұрақты түрде көрсетуі таңқаларлық" деп жазды. Қытай ұшағында Фэллоусқа "жуудың қажеті жоқ ылғалды тюрбан" деген жазуы бар ылғал салфетка берілді. Шанхайдың Луван ауданында "Экспоға арналған Луван ауданының екі тілді нұсқаулығы" атты...

Ерекшеліктері

Шыңлинг – қытай мәдениеті мен ағылшын тілінің үйлесімі. Қытай ағылшын тілінің барлық тіл білімі деңгейлерінде – фонология, лексика, синтаксис және мәтіндемелік деңгейлерде – нормативті ағылшын тілінен ерекшеленетін тілдік ерекшеліктері бар. Фонетикалық деңгейде, қытай тіліндегі дауыстылардың айырмашылығы болмағандықтан, Шыңлингте әртүрлі дауыстылардың сапасы ажыратылмайды. Сөйтіп, Шыңлингтің сөйлеушілері үшін екі дыбыс арасында контраст болмайды. Мысалы, "cheap" (арзан) және "chip" (чип) сөздері бірдей айтылады. Қытай грамматикасында анықталған және анықталмаған артикльдердің арасында ешқандай айырмашылық болмағандықтан, қытай тілінде сөйлейтіндер ағылшын тіліндегі анықталған артикльді ("the") қашан қолдану керектігімен күреседі. Синтаксистік деңгейде, қытайлық ойлау Шыңлингтің сөйлеушілерін сөйлемдерді құруда өзгеше рет пен құрылымды пайдалануға ықпал етеді. Ағылшын тіліндегі сөйлеушілер үшін, әдеттегі рет – бастауыш → баяндауыш → толықтырылыс → есімдік ("Джон бөлмеге тыныш кірді"). Мәдени мағыналар. "Work like a horse" (жылқыдай жұмыс істеу) деген ағылшын тіліндегі фраза "қатты жұмыс істеу" дегенді білдіреді, бірақ Қытайда жылқылар көбінесе жұмыс мақсатында қолданылмайды, ал эквивалентті қытай тіліндегі сөз тіркесі "niú" (牛) – "мал" сөзін пайдаланады. Тікелей аударманың қиындықтары. Кейбір Шыңлинг менюлері "dòufu" (豆腐) сөзін "tofu" (тофу) орнына "bean curd" (бұршақ қоймасы) деп аударады, бұл ағылшын тілінде сөйлейтіндерге "өте аштырмайды". Сөз тіркестерінің көптігі. Қажетсіз сөздер мен күрделі сөйлемдер Шыңлинг аудармаларының белгісі. Мысалы, Қытайдың Азаматтық авиация басқармасы "CAAC алдын ала брондау және билет сатуды бастау туралы шешім қабылдады" деп хабарлады, оны қарапайым түрде "CAAC қазір алдын ала брондау және билет сатуды қабылдайды" деп айтуға болар еді. Сөздердің дұрыс емес реті. Шэньян қаласындағы бір хост шетелдік инвесторларға "Up your bottoms!" (Төменіңізді көтеріңіз!) деп тост айтты, "Bottoms up!" (Көкке дейін!) дегеннің орнына. Шыңлинг қытай тілінің синтаксисі мен грамматикасының әсерін көрсетеді. Мысалы, қытай тіліндегі етістіктер міндетті түрде жіктеле бермейді және ағылшын тіліндегі "the" артикліне баламалы сөз жоқ, бұл екеуі де қиын аудармаларға әкелуі мүмкін.