Кіріспе

Диспенсационализм – тарихты бірнеше дәуірге немесе «диспенсацияларға» бөліп, Құдайдың Өзі таңдаған халқымен әртүрлі жолдармен әрекет ететінін қабылдайтын, Киелі кітапты түсіндірудің теологиялық жүйесі. Бұл – Киелі кітаптың тұтастығын түсіндіруге тырысатын Киелі кітап теологиясының екі бәсекелес жүйесі. «Диспенсационализм» термині 1928 жылы Филип Мороға қатысты, ол өзінің «The Gospel of the Kingdom» кітабында осы жүйенің ілімдерін сынаған болатын. Диспенсационалистер Киелі кітапты сөзбе-сөз түсіндіреді және Құдайдың аянды бүкіл Киелі кітапта ашады деп сенеді. Олар Израиль мен Шіркеудің арасында ерекшелік бар екенін санайды және христиандар Мұса заңымен шектелмейді. Олар мыңжылдыққа дейінгі сенімдерді, христиандық сионизмді және Мәсіхтің екінші келуінен бұрын болатын Шіркеудің аспанға көтерілуін, әдетте азап кезеңінен бұрын болады деп есептейді. Диспенсационализмді Джон Нельсон Дарби және Плимут ағайындары 19 ғасырдың ортасында жүйелі түрде дамытып, таратуға көмектесті. Ол АҚШ-та 19 ғасырдың соңында Джеймс Инглис, Джеймс Холл Брукс, Дуайт Л. Муди сияқты уағыздаушылардың, Ниагара Киелі кітап конференциясының және Киелі кітап институттарының құрылуының арқасында тарала бастады. 20 ғасырдың басында С.И. Скофилд «Скофилдтің анықтамалық Киелі кітабын» жариялап, ол Құрама Штаттарда диспенсационализмді бекітті. Диспенсационализм американдық евангелизмде кең таралды. Оны дінге жатпайтын, баптист, пенекостал және харизматтық топтар құрайтын Киелі кітап шіркеулерінде жиі кездестіруге болады. Керісінше, келісім теологиясын тұтастай қабылдайтын протестанттық конфессиялар диспенсационализмді қабылдамайды.

Шолу

Диспенсационализм – тарихты Құдайдың адамзатпен белгілі бір тәсілмен қарым-қатынас жасайтын ерекше кезеңдерге бөлінген деп қарастыратын діни-теологиялық тұжырымдама. Осы кезеңдердің әрқайсысы нақты бір диспенсация деп аталады. Диспенсацияның анықтамалық ерекшеліктері – бұл белгілі бір кезеңде Құдайдың адамзатпен араласуының ерекше басқару қағидасы және осы кезеңдердің әрқайсысында адамзатқа жүктелген жауапкершілік. Дегенмен, диспенсационалистік теологтар «Израиль мен [христиандық] шіркеудің қатарлас, бірақ бөлек рөлдері мен тағдырына қатысты ерекше көзқарас ұстанады», сондай-ақ «Израильге және шіркеуге арналған нәрселердің арасында мұқият ажырату жасалады. Израильге арналған нәрселер «жерлік» сипатқа ие және «сөзбе-сөз» түсіндірілуі керек». Чарльз Райри диспенсациялық сотериологияның негізгі назары – адамның құтқарылуы, себебі ол Құдайдың Өзін даңқтандыру үшін қолданатын құрал. Жазбалардың мағынасын түсіндіруде адам тілінің қалыпты ережелеріне сүйену керек. Чарльз Райри Киелі кітапты теологиялық оқулық емес, Құдайдың бірінен соң бірі ашылатын, адам баласына жаңа жауапкершіліктер жүктелетін кезеңдер арқылы тарихтағы аян ретінде қарастырады. Әр кезең өз алдына тұрады, Ескі өсиетті Жаңа өсиеттің көзімен қайта оқудың қажеті жоқ. Классикалық диспенсационалистер бұл кезеңді «аралық уақыт» немесе Израильдің болжамдық тарихының дамуындағы уақытша үзіліс деп атайды, онда Құдай Израильмен қарым-қатынасын тоқтатқан және шіркеуімен байланыс орнатып отыр. Диспенсационализм шеңберінде шіркеу дәуірінің қашан басталғаны туралы түрлі пікірлер бар. Классикалық диспенсационализм Елшілердің істері кітабының 2-таравындағы Пентикостты Израильден бөлек шіркеудің басталуы деп есептейді. 1839 жылы Чарльз Финни Пентикостті «жаңа диспенсацияның басталуы» деп атап, Киелі Рухтың ерекше рөлін баса көрсетті. Э. У. Буллинджер және ультрадиспенсационалистер шіркеудің 28-тараудан басталғанын үйретті. Бұл топқа Исаның інісі Яқып сияқты, Исаның үйретіктерін яһуди дініне енгізген яһуди христиандары, сондай-ақ Мұса заңының сақталуына қатысты түрлі пікірде болған, Петір мен Пауыл апостол сияқты яһуди текті христиандар кіреді. Прогрессивті диспенсационализм шіркеу/Израиль айырмашылығын «жұмсартады», өйткені кейбір Ескі өсиет уәделері Жаңа өсиетте шіркеуді де қамтиды. Алайда, прогрессивтілер бұл кеңейтуді Израильге берілген бастапқы уәделерді алмастыру деп есептемейді.

Заң

Диспенсационалистер Мұса заңының күшін Мәсіх жойды деп есептейді, сондықтан ол христиандарға қолданылмайды. Оның орнына, христиан Мәсіх заңының астында болады, ол екі заңға да тән Құдайдың моральдық принциптерін қамтиды. Осы көзқарас бойынша, Ескі Келісімнің көптеген бұйрықтары Жаңа Келісімде қайта орнатылса да, Мұса заңының рәсімдік және азаматтық аспектілерін есепке алмай, тек нақты расталған бұйрықтарды ғана сақтау керек. Қиындыққа дейінгі ұлылық доктринасы диспенсационализмді басқа мыңжылдық көзқарастардан және басқа да мыңжылдық ілімдерден ерекшелендіреді. Қияметке көтерілудің қажеттілігі мынада: Шіркеу мен Израиль ерекше болғандықтан, Израильдің қалдығы жиналғанға дейін Шіркеу алынып тасталуы керек. Иоахимнің адамзат тарихының үш кезеңі туралы теориясы, кейінгі диспенсационалистік көзқарасқа тарихты әртүрлі диспенсацияларға бөлуді алдын ала болжады деген пікір бар. Алайда, бұл 1316 жылғы анонимді латын мәтінінен, «Аға Дольчиноның тарихы» атты кітаптан алынған, және бұл Дольчинодан тікелей алынған-жоқпын анық емес. Пьер Пуаре «Құдайдың Экономикасы» атты кітап жазып, диспенсационалистік жүйені дамытқан алғашқы теолог болды. Пуаре тарихты бірнеше диспенсацияларға ұйымдастыру қажет деп үйретті, онда Құдай адамдармен әртүрлі жолдармен жұмыс істейді, соның ішінде мыңжылдық болашақ диспенсация ретінде. Пуаренің эсхатологиясы екі қайта тірілуге, Антихристтің пайда болуына және Израиль ұлтының қайта жиналуына, қалпына келтірілуіне және қайта дінге өтуіне сенуді қамтиды. Чарльз Райри Скофилдтің диспенсационализмнің жоспары, мыңжылдықты қоспағанда, Дарбидің емес, Уотстың жоспарымен дәл сәйкес келетінін атап көрсетеді.

Кеңейту және өсу

Диспенсационализмді Солтүстік Америкаға Джеймс Инглис (1813–1872) 1854 және 1872 жылдар аралығында үзіліспен жарияланған «Waymarks in the Wilderness» атты ай сайынғы журналы арқылы әкелді. 1866 жылы Инглис Киелі кітапты оқу үшін сенушілер жиналысын құрды, ол американдық евангелистердің шағын, бірақ ықпалды тобына диспенсационализм идеяларын таныстырды. Мюди Брукс және басқа диспенсационалистермен бірге жұмыс істеді және диспенсационализмнің таралуын қолдады. Бұл Дарбидің кальвинистік және доктриналық қатаңдығынан жеке құтқарылудағы адамның еркіндігіне қатысты кальвинистік емес көзқарасқа диспенсациялық теологияның өзгеруін де білдірді, Мюди сияқты евангелистердің ықпалымен. Осы кезеңдегі басқа да көрнекті диспенсационалистерге Рубен Арчер Торри (1856–1928), Джеймс М. Грей (1851–1925), Уильям Дж. Эрдман (1833–1923), А. К. Диксон (1854–1925), А. Дж. Гордон (1836–1895) және Уильям Юджин Блэкстоун (1841–1935) кірді. Бұл адамдар көптеген Киелі кітап конференцияларын және басқа миссионерлік және евангелистік шараларды ұйымдастырған белсенді евангелистер болды. Олар сондай-ақ жаңа тәуелсіз Киелі кітап институттарының басшылығын өз мойнына алып, диспенсационалистік философияға институционалдық тұрақтылық берді, мысалы, 1886 жылы Моуди Киелі кітап институты, 1908 жылы Лос-Анджелес Киелі кітап институты (қазір Биола университеті) және 1913 жылы Филадельфия Киелі кітап колледжі (қазір Кэрн университеті, бұрын Филадельфия Киелі кітап университеті). Жылдам дамыған байланысты институттар желісі американдық диспенсационализмнің таралуының ядросына айналды. Торри 1889 жылы ресми түрде ашылған Чикаго Евангелизациялық қоғамының (қазір Моуди Киелі кітап институты) алғашқы директоры болды. Мюди және Торри сияқты жаңғыртушы евангелистер тілдер сыйының апостолдық дәуірден кейін жалғасқандығына сенбесе де, олардың Киелі Рухта шомылуға берген мән қасиеттілік идеяларымен үйлесімді болды. Бұл Пентикост қозғалысы ішінде диспенсационализмнің таралуына көмектесті. Кларкс Саммиттегі (Пенсильвания) Баптист Киелі кітап семинариясы да диспенсационалистік мектеп болды.

Негізгі қағидалар

1910 жылдары американдық евангелизмде тағы бір басылым кең тарады. 1910-1915 жылдар аралығында "Сөз куәлігі" баспасы "The Fundamentals" деп аталатын он екі томдық жинақты жариялады. Клэренс Диксон және Рубен Торрей сияқты диспенсационалистерден құралған басқару комитеті басқарған "The Fundamentals" американдық христиан фундаментализмі мен евангелистік қозғалыста диспенсационализмді бекітуге көмектесті. Олардың барлығы Даллас теологиялық семинариясында оқыған немесе дәріс берген. Теледидар арқылы уағыз айтушы Джек ван Импе ағымдағы оқиғаларды Киелі кітаптағы пайғамбарлықтар тұрғысынан, диспенсациялық мыңжылдық алдындағы көзқараспен қарастырды.

Христиандық оңшылдықтың пайда болуы

ХХ ғасырдың соңында бұрынғыдан гөрі Израильдің әлемдегі Құдайдың мақсатының орталығы екенін тұжырымдайтын теологиялық негізге ие христиан оңшылдарының пайда болуы арқылы ғасырдың басындағы сепаратизмнен саяси қатысуға көшу байқалды. Фалвелл өзінің басты ықпалы ретінде Файнбергті, Пятидесятницу, Хойтты және Уолвордты атады. "Моральдық көпшілік" саяси белсенділік үшін де платформа ұсынды. Диспенсациялық премиллениализмнің үлкен ықпалымен, "Моральдық көпшілік" Израильді қолдайтын АҚШ-тың сыртқы саясатын, соның ішінде Израильдегі еврей халқын қорғауды және Израиль мемлекетіне көмек көрсетуді жалғастыруды жақтады. Джимми Картердің палестиналық мемлекет құруын қолдауына қарсы шыққан "Моральдық көпшілік" 1980 жылы Рональд Рейганды президенттікке қолдады. Рейган олардың апокалиптикалық көзқарастарымен келісетін кандидатты тапты. Рейган Хал Линдсейдің "Жер планетасының соңғы күні" кітабын оқыған және оның Таяу Шығыс саясаты осы эсхатологиялық көзқараспен байланысты болған деп есептеледі. Теледидар арқылы уағыз айтушы Джим Баккермен сұхбатта Рейган: "Біз Армагеддонды көретін буын болуымыз мүмкін" деді. Диспенсациялық теология Рейган әкімшілігінің Таяу Шығысқа қатысты сыртқы саясатына ғана емес, басқа да салаларға әсер етті. Рейганның алғашқы Ішкі істер министрі және "Құдай Ассамблеясының" мүшесі Джеймс Г. Уотт Конгреске Мәсіхтің қайта оралуының жақындығына байланысты қоршаған ортаны сақтаудың маңызы жоқ екенін мәлімдеді. 1980 жылы Хал Линдсей өзінің "Жер планетасының соңғы күні" кітабына "1980-ші жылдар: Армагеддонға кері санау" атты жалғасын жазды. Бұрын Линдсей христианның жеке міндеттері мен әлеуметтік өзгерістерге жауапкершілігі арасында байланыс жасамаған. Бірақ "1980-ші жылдар" кітабымен бұл өзгерді. Ол оқырмандарына үкіметте осы моральды бейнелейтін адал басшыларды сайлауға шақыра бастады, бұл Рональд Рейган әкімшілігінің бағытымен үлкен үйлесімділікте болды.

Басым көрсеткіштері мен төмендеуі

1990 жылдары жас ғалымдар буыны «прогрессивті диспенсационалистер» ретінде пайда болды, бұл 1965 жылғы «Диспенсационализм бүгін» еңбегінде Рири қолдаған біртұтас көзқарастың бұзылуын көрсетті. Осы ойлау мектебін Крейг А. Блейзинг, Даррелл Бок, Кеннет Баркер және Роберт Л. Соси басқарды. 1980 жылдардағы Рейган сияқты, Жаңа христиан оң жақ тағы бір «қайта туылған» президент, Джордж У. Бушты сайлауға көмектесті, ол Рейган сияқты диспенсационалистер үшін мағынасы бар пайғамбарлықтардың орындалуы туралы сөйледі. Диспенсациялық идеялар коммерциялық сәттілікке жетті, бірақ диспенсационализмнің негізгі жақтаушылары Хал Линдси мен Тим ЛаХей болды, олар академиялық алдыңғылары Джон Уолворд, Дуайт Пентекост және Чарльз Райриден ерекшеленді. Диспенсационализм академиялық салаларда құлдыраса да, оның мәдени ықпалы сақталды. Диспенсациялық идеялар мәдениетте әлі де жалғасуда. 2004 жылғы Newsweek журналының сауалнамасы бойынша американдықтардың 55 пайызы христиандардың Көкке Көтерілуге ие болатынына сенеді. 21-шы ғасырдың басында «диспенсационализм» термині «секталық фундаментализммен» синонимге айналды және теологиялық доктриналар жиынтығынан гөрі саяси көзқарас ретінде қарастырыла бастады. 1930 жылдары Мәсіхшілер шіркеулері Роберт Генри Болл (диспенсациялық философияның бір түрін оқытқан) және Фой Э. Уоллес (милленаризмді ұстанған) эсхатология мәселесінде қатты дауласқан кезде бөлінді. Заң мен рақым арасындағы айырмашылықтың болжамы құтқарылудың бірнеше жолы бар деген тұжырымға әкеледі. Саяси комментатор Кевин Филлипс «Американдық теократия» (2006) еңбегінде диспенсационалистер және басқа да фундаменталист христиандар, сондай-ақ мұнай лоббисі 2003 жылы Иракқа басып кіруге саяси көмек көрсеткенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ көптеген теологтардың Библияда соңғы уақыттардағы оқиғалардың нақты тізбегі жоқ екенін мойындайтынын, және мұндай сенім бір ғасырлық «күшейтілген Дарбизмнің» нәтижесі екенін атап көрсетті, сондай-ақ теолог Барбара Россингтің мұндай шамадан тыс әдебиеттік түсіндіру «қауіпті және жалған көзқарас» екенін айтқан сөзін келтірді.