Кіріспе
Б.з.д. V ғасырдағы грек мүсіншісі Поликлейт (Πολύκλειτος) – ежелгі грек мүсіншісі, б.з.д. V ғасырында өркендеген. Афиналық мүсіншілер Федий, Мирон және Праксительдермен қатар, ол классикалық антикалық дәуірдің ең маңызды мүсіншілерінің бірі саналады. Плинийдің өнер мәселелеріндегі нұсқаушысы болған Ксенократқа жатқызылған б.з.д. IV ғасыр каталогы (кейде "Ксенократ каталогы" деп аталады), оны Федий мен Мирон арасындағы деңгейде бағалаған. Ол ең әйгілісі – жоғалған трактаты, "Поликлейт каноны" (дене пропорцияларының каноны), онда идеалды еркек дене пішінінің математикалық негізі жазылған. Оның түпнұсқа мүсіндерінің бірі де сақталмаған, бірақ көптеген мәрмәр туындылары, көбінесе римдік, кейінірек жасалған көшірмелер деп саналады.
Polykleitos (Πολύκλειτος) was an ancient Greek sculptor, active in the 5th century BCE. Alongside the Athenian sculptors Pheidias, Myron and Praxiteles, he is considered as one of the most important sculptors of classical antiquity. The 4th century BCE catalogue attributed to Xenocrates (the "Xenocratic catalogue"), which was Pliny's guide in matters of art, ranked him between Pheidias and Myron. He is particularly known for his lost treatise, the Canon of Polykleitos (a canon of body proportions), which set out his mathematical basis of an idealised male body shape. None of his original sculptures are known to survive, but many marble works, mostly Roman, are believed to be later copies.
Атауы
Оның грек аты дәстүрлі түрде латыншаланған Поликлет (Πολύκλειτος, ежелгі грек тілінде, "көпке танылған"), бірақ сонымен қатар Поликлейт (Polycleitus) деп те транслитерацияланады. Ежелгі грек тілінен қазіргі грек тіліне ауысу кезінде йотацизмге байланысты Поликлайт немесе Поликлит деп те аталады. Латын авторлары, оның ішінде Плиний Егде және Цицерон оны Сикиондық (лат. "Sicyonius", әдетте "Сикионнан" деп аударылады) деп атаса, Платон мен Паузания сияқты басқалары Аргей (Ἀργεῖος, "Аргостан" деп аударылады) дейді. Оның ұлы – көрнекті сәулетші, бірақ мүсінші ретінде одан кем саналатындықтан, оны ажырату қажет болған жағдайларда оны Үлкен деп атайды.
Ерте өмір және тәрбие
Жоғарыда айтылғандай, кейбір авторлар, барлығы латын тілінде жазған, және қазіргі ғалымдар Плиний Егдеңнің қателігінен туған шатасудың салдары деп санайды – Фидийдің шәкірті болған, Сикиондық есімді кішігірім мүсіншіні Аргостық Поликлейтпен жаңылыстырған. Паузания олардың бір адам емес екендігінде қатты тұр, және Поликлейт Аргос қаласында тәрбиеленген, сол қала-мемлекетте алғашқы білімін алған, Фидийдің замандасы болған (мүмкін Агеладтан да оқыған).
Шығармалары
Поликлейт жасаған Эфестегі амазонка мүсініне қызығушылық танылды, ал оның Гера храмында тұрған алтын мен азудан жасалған Гера мүсіні – Аргостағы Герайон Федийдің Олимпиялық Зевсімен салыстырылды. Ол сондай-ақ, көптеген римдік мрамордан жасалған көшірмелері сақталған, «Жатақшы» (Дорифор) деп аталатын әйгілі қоладан жасалған еркек мүсінін жасады. Поликлейтке жатқызылатын басқа мүсіндер – «Диск тасушы» (Дискофор), «Жастың басын байлаушы» (Диадумен) және Плинийдің айтуынша, бір кезде Лисимахияда (Фракия) орналасқан Гермес. Поликлейттің «Астрагализонт» («Сүйек ойыны ойнайтын балалар») мүсіні император Титке тиесілі болды және оның үйінің ең маңызды жеріне қойылды. Плиний сонымен қатар Поликлейттің б.з.д. V ғасырда Артемида храмы үшін жараланған амазонка мүсінін жасауға қатысқан бес маңызды мүсіншінің бірі болғанын айтады; бұл жарысқа байланысты мрамордан жасалған көшірмелер сақталған.
Диадумендер
Диадумен мүсіні, сонымен қатар «Басқа бау байлап тұрған жас» деп те аталады, – Поликлейт жасаған және көптеген көшірмелерінен белгілі мүсіндердің бірі. Жастың басына бау байлау әрекеті жеңісті білдіреді, мүмкін, спорттық жарыстан соң. Бұл – б.з. I ғасырындағы грек қоласының түпнұсқасынан жасалған римдік көшірмесі, ол шамамен б.з. дейінгі 430 жылға дейін сақталған. Ол математикалық пропорцияларға негіделген жүйені құрды. «Біз Поликлейт формуласының нақты ерекшеліктерін білмейміз, бірақ оның соңғы нәтижесі, Дорифор мүсінінде көрініс тапқандай, гректер симметрия деп атаған нәрсенің толыққанды бейнесі болды.»
Стиль
Поликлейт Фидиймен бірге классикалық грек стилін қалыптастырды. Оның түпнұсқа туындыларының ешқайсысы сақталмағанмен, оның жұмыстарының римдік мрамор көшірмелерін анықтайтын әдеби көздер оларды қайта құруға мүмкіндік береді. Контраппосто – салмақ бір аяққа түскенде дене салмағының өзгеруін көрсететін поза – оның атағының себебі болды. Поликлейттің балшықтан қалып жасауға арналған үлгілерінің мұқият жасалғандығы Плутархтың "Моралия" еңбегінде айтылған, "Тырнақ астындағы балшықпен жұмыс жасау ең қиын" деген атақты сөзінде көрінеді.
Поликлеиттің каноны және "симметрия"
Поликлеит саналы түрде мүсін өнеріне жаңа көзқарас жасады, трактат жазды (көркемдік канон) және идеалдық пропорциялардың математикалық негізінің теориясын көрнекті көрсететін еркек жалаңаш бейнесін жасады. Оның теориялық трактаты тарихқа ұмытылғанмен, ол: «Кәделілік аздап, аздап (пара микрон) көптеген сандар арқылы туады» деген. Осы сөздерімен ол мүсіннің нақты анықталатын бөліктерден тұруы керектігін, олардың барлығы математикалық өлшемдер мен тепе-теңдіктің идеалдық жүйесі арқылы бір-бірімен байланысты болуы тиіс екенін білдірді. Оның «Каноны», әдетте, «Дорифор» мүсінімен бейнеленген болса да, бастапқы қола мүсін сақталмады, бірақ кейінірек мәрмәр көшірмелері табылды. Басқа ежелгі авторлардың «Канонға» сілтемелері оның негізгі қағидасы грек тіліндегі «симметрия», Гиппократтың «изономия» («тепе-теңдік») және «ритмос» сөздерімен түсіндірілгенін көрсетеді. Галеннің айтуынша, Поликлейттің «Каноны» «барлық бөліктерінің бір-біріне нақты сәйкес келуі (симметриясы) арқасында осылай аталды». Ол сондай-ақ, «Канон» әдемілікті «элементтердің емес, бөліктердің пропорцияларында, яғни саусақтың саусаққа, барлық саусақтың алақанға, алақанның білезікке, білезіктің алқышқа, ал алқыштың жоғарғы қолға және барлық басқа бөліктердің бір-біріне қатысты арақатынасында» анықтайтынын жазды. Көркемөнер тарихшысы Кеннет Кларк: «Поликлейттің басты мақсаты – айқындық, тепе-теңдік және толықтық болды. Оның жалғыз коммуникация құралы – әуежайда тұрған атлеттің жалаңаш денесі» деп атап көрсетті.
Болжамдық реконструкция
1975 жылы өнер тарихшысы Ричард Тобин бұрынғы Канон реконструкциялау жұмыстарының сәтсіз аяқталғанын, себебі бұрынғы зерттеушілер сызықтық пропорциялар негізінде емес, ауданалық пропорциядағы қателікке ұшыраған деп болжады. Ол Канон шағын бармақтың ең шеткі бөлігінен ("дистальді фаланга") басталатынын айтты. Бұл қабырғаның квадратының диагоналінің ұзындығы (математикалық түрде, , шамамен 1.4142) ортаңғы фаланганың ұзындығын анықтайды. Процесті қайталау проксимальді фаланганың ұзындығын береді; оны тағы қайталау метакарпаль және карпаль сүйектерінің ұзындығын, яғни білектен саусақтың ұшына дейінгі қашықтықты береді. Содан кейін, кішкентай саусақтан білекке дейінгі ұзындығы қолдың ұзындығына тең болатын квадраттың диагоналі алдыңғы қолдың ұзындығына тең болады. Бұл "квадраттың диагоналі" процесі ер адам денесіндегі көптеген маңызды анықтамалық қашықтықтардың салыстырмалы пропорцияларын анықтайды. Бұл процесте түбірдік дәрежелерді есептеудің қажеті жоқ: суретші ұзын арқанды алып, алдыңғы ұзындықтағы квадраттың диагоналіне тең аралықта түйін байлай алады. Денеде бұл процесс қайталанады, бірақ геометриялық прогрессия бастан (қол/қолдағыдай қосымша емес) басталады: бастан иекке дейінгі қашықтық алдыңғы қолдың ұзындығымен бірдей; бастан жағалайға дейінгі қашықтық жоғарғы қолдың ұзындығымен бірдей; осы квадраттың диагоналі бастан кеуде шегіне дейінгі қашықтықты анықтайды. Тобин өзінің теориялық моделін Неапольдегі Ұлттық археологиялық мұражайдағы Дорифордың римдік көшірмесімен салыстырып, есептеулерін растады.
Қауымдастар
Поликлейт пен Фидий грек мүсіншілерінің бірінші буынынан болды. Поликлейт мектебі кем дегенде үш буынға созылды, бірақ б.з.д. 4 ғасырдың соңы мен 3 ғасырының басында ең белсенді болған сияқты. Римдік жазушылар Плиний мен Паусаний Поликлейт мектебіндегі жиырмаға жуық мүсіншінің есімдерін атады, олар оның тепе-теңдік және айқындық принциптерін сақтау арқылы ерекшеленді. Скопас және Лисипп Поликлейттің ең белгілі ізбасарларының қатарында. Поликлейттің ұлы Кіші Поликлейт б.з.д. 4 ғасырында жұмыс істеді. Ұлы спортшылардың мүсінін жасағанмен, ең үлкен даңқын сәулетші ретінде иеленді. Ол Эпидаврдың ұлы театрын жобалады.